- Joel Lairemsanga
Greenland hi hmun vawt leh vur hmun, ram reh leh khuarelin ro a relna hmun, hringfate chu a khual zawk nih an channa hmun a ni. Khawvelah thliarkar lian ber a ni a, mihring cheng tlemna ber pakhat niin tunah hian mihring 56,000 vel an cheng mek a, a mi cheng te hi Inuit hnam an ni. Mi tam tak chuan Greenland hi vur sawina tawngkam khat ni hialin an ngai bawk. Kan tunlai khawvelah chuan hmun pawimawh ber pakhat a lo chang ta.
Greenland hi engnge a nih chiah? Eng vangin nge a pawimawh em em? Eng vangin nge khawvel ram hausate hian an awh em em? tih zawhnate hi tun tumah hian chhan kan tum dawn a ni.
Kan sawi tawh angin khawvela thliarkar lian ber a ni a, Square Kilometer maktaduai hnih laia zau a ni hem mai. A ram chhung zaa 80 hi vurin a khuh a, hmun thenkhatah phei chuan vur hi Kilometer 3 laia chhah a ni hawllh mai. Vur khal tuiral atanga lui lian tak tak insiam a tam hle a, lui ruam thuk leh sei tak tak te, tlang sang tak tak te, vurin a khuh nasat avanga engmah to theih lohna hmun zau tam tak a awm.
Thlasikah chuan polar night a awm thin a, hetih hun chhung hi chuan thla khat dawn awhin ni a hmu ngai lo. Nipuiah ve thung chuan ni hi a tla ve ngai lo a, zan lai hunah pawh ni a sa vur reng mai a ni. He tianga sik leh sa danglam tak a neih avang hian Khawvela hmun mak leh danglam ber pakhat a nih phah ta a ni.
Kan sawi lan tawh angin Greenland hi Denmark awpna hnuaia awm a ni a, amahin rorelna hranpa a kalpui ve thung. Hemi awmzia chu Denmark awpna hnuaia awm chung siin amah bik inenkawlna atan Parliament a nei hrang a, Prime Minister pawh a nei thlap bawk.
Denmark hian Greenland venhimna leh ram dang nena an inkar thuah mawhphurhna a la thung a, Denmark Lal Ram chhungah a awm tihna a nih chu.
Hetiang hi thil awm dan a nih deuh nuaih avang hian Greenland mipui zingah mahnia ro inrel hran ram - independent nation nih duh an tam sawt hle a; nimahsela mahnia ro inrel ram an nih erawh a la hlat rin a ni. A chhan chu ram sum leh pai leh inenkawlna kawngah Denmark-ah a innghat pum hlum em em a ni. Heti chung si hian ram zalen nih duhna rilru pu erawh an tam zual zel ni-a sawi a ni.
Kan tarlan tawh angin a mi cheng hi mi 56,000 vel an ni a, a tam zawk hi leilung pian tirh ata Artic region-a hnam zi ding Inuit hnam an ni. Greenland khawpui ber chu "Nuuk" tih a ni a, tawng chi hrang - Greenlandic te, Danish leh English te hman a ni a, Greenlandic hi official language a ni.
An ei zawnna lian tak chu sangha man a ni a, sangha lian tak tak Seal leh Whale thlengin an man thin. Sangha man bakah hian ui hmangin tawlailir an hnuk kual a, mipui leh khualzin phurin ei an zawng bawk. Hei bakah hian lawng te "Kayak" an tih hmangin tuipuiah khualzin an phur kual a, ei zawnna atan an hmang ve bawk.
Greenland hian sik leh sa fawr tak - extreme Arctic climate a nei a, thlasikah a vawt em em a, a thim bawk si a ni awm e. -30 degree Celcius laia vawt te a ni thin. Khua a vawt bakah hian thlipui leh vur thli te a tleh thin bawk.
Nipui hi an nei tawi hle a, khua a thiang tha em em bawk thin. Vur khal a lo tui a, tui luang a pung hluai thin. Pangpar chi hrang hrangin par an chhuah a, ramsa chi hrang hrangte pawhin hun nuam tak an hmang a, an hrisel tha em em bawk.
Greenland-a hringnun hi a awlai bik lo hle. Ei leh in leina man a to hle a, zin vei vahna sen so a sang hle bawk. Kawngpui tha a tam loh avangin khawpui tam tak chu lawngte leh thlawhna hmang chauha tlawhpawh theih a ni hlawm. Hetiang tak hian nun harsa mah se a ram mite chuan an tuar thei zel a, an damchhung ni an chhiar liam ve zel chu a nih hi.
Arctic Region-a ramsa tam tak chuan Greenland hi an chenna hmunpui ber atan an hmang a, sihal chi hrang hrang te, sakhi chi hrang hrang te, vur ram bawng lian tak tak te an tam hle. Tuipuiah chuan Whale te, Seal te leh sangha chi hrang an tam em em bawk. Hei vang hian sangha man leh hralh chu hman atang tawhin an eizawnna pui ber a la ni ta reng a ni.
Sik leh sa danglam zel avanga harsatna tawng hmasa ber ni zel chu Greenland hi a ni. Tun hma zawng aiin vur te a lo tui ral chak ta a, kum tin Ton tluklehdingawn eng emaw zata rit vur a tui ral a, tui chim chin pawh a sang sawt hle. Greenland-a vur zawng zawng hi tui ral ta vek sela chuan khawvel puma tuipui zawl san zawng hi Meter 7 laiin a san phah hial dawn niin mi thiamte'n an sawi. Chutiang hun a lo thleng a nih ngat chuan tuifinriat kama khawpui lian tak tak te, thliarkar te, ram pum pui te chu tuiin a chim ve thei dawn tihna a ni a, chuvangin Greenland-a vur hlawm lian pui pui a tui ral chak mek hian scientist-te lu a tihai hle a ni.
Vur khawn lian pui pui ding uaih hnuaiah hian leilung hausakna hlu tak tak - Rare earth minerals te, Uranium te, oil leh gas a awm tam hle a, hei vang ringawt pawh hian ram lian tam tak chuan Greenland hi chil thli tla dawn dawnin an awt mek reng a ni.
Rare earth mineral-te hi smartphone siamna atan te, electric lirthei siamna atan te, ralthuam chi hrang hrang siamna atan te an hmang thin a, thil hlu tak a ni. Khawvel lum zel avanga Greenland-a vur te a tui ral zel chuan heng leilung hausakna hlu tak tak te hi awlsam taka lak chhuah theih a lo ni tawh dawn a, hei hi hriain ram tam takin Greenland lamah an mit leh beng an chhi hru mek chu a nih hi.
A awmna hmunin a zir em avangin khawvelah ram hrang hrang inkar zar zawm a, khar khip thei chu Greenland hi a ni. Hei hi hriain United States hian a ram leh a chheh vel venhimna atan Greenland ram neih hi a awt hle reng a, kawng hrang hrangin kua a hreuh ngar ngar thin a, US sipai innghahna hmunpui a din tawh nghe nghe. A ram leilung hausakna nasa tak avangin China-in a ngaihsakin a ngeihven hle a, chutiang bawkin Russia pawhin tlawn chi kimin a tlawn mek reng bawk.
Kum 2019-ah daih tawh khan kha tih laia US President Donald Trump chuan Greenland hi lei a lo tum tawh a, hei hian khawvel a barakhaih hle a, a tumna pawh a tlawlh zui ve bawk. Tunah hian kha tih laia US President Trump-a bawk kha president a ni leh mek a, Greenland a awhna hi a la reh thei tlat si lo a, tha te te-a indawrna kal tlanga lei a rem loh chuan sipai chakna hmanga chhuhsak mai a hreh loh thu a chhak chhuak mek a, hei hian khawvel ram hrang hrang inkar boruak a tisa thar mek.
Denmark hian Greenland hi an zawrh loh thu leh US ram venhimna tur tih chhuanlama US-in laksak a tum chuan silai hmet puak hmasa zawka an tan tur thuin Trump-a hi an vau ve mek a, engnge lo thleng dawn tih chu hunin a rawn hril thuai dawn chu a nih hi.
Kan sawi tawh angin vur lian tak tak a tui ral ta zel a, hei vang hian tuipuia lawng lian zinkawng pawh a lo awm belh ta zel bawk. Heng tuipuia lawng lian kawng te hi a hma zawng aiin a lo tawi phah ta zawk a, hun leh tha leh sum leh pai sen ral a lo tlem ta bawk a, khawvel insumdawn tawnna pawh a lo pun phah hle ta bawk. Hei vang hian sumdawnna huangah pawh Greenland hian hum pawimawh tak a luah belh zel kan ti thei ang.
Greenland hma hun hi a ko ru hle niin mi thiamte'n an sawi. Dunthlan tur lian tak tak - Ram zalenna (independence) nge independence loh?; hmasawnna kawng nge chheh vel thil hlu (environment) humhalh?; ram dangte thawhpui nge el ve zawk? tihah te hian thu tlukna a siam a ngai a ni an ti. A duhthlan azirin khawvel sik leh sa te, ram rorelna (politics) kalphung leh mihring dam khawchhuahna kawng te a danglam dawrh thei dawn a lo ni.
Greenland hi vur tamna hmun thliarkar a ni satliah ngawt lo va, khawvel pum sik leh sa thununtu, leilung hausakna paipawntu leh khawvel luhka thununtu thliarkar pawimawh tak a ni zawk. Kan chen mekna khawvel hun tawn tawh, hun tawn mek leh la tawn leh zel tura chabi pawimawh kawltu chu Greenland ngei hi a lo ni.
No comments:
Post a Comment