Thursday, 4 June 2026

Ringtute leh Inkhawm

- Joel Lairemsanga


   Kan tunlai khawvelah zet chuan inkhawm hlut zawng kan teh dan pawh a dang ta hle. 


"Thuhril a ngaihnawm em?"; 

"Inkhawm a nuam em?"; 

"Malsawmna ka dawng em?" 


tih te hi inkhawm hlutna tehna atan kan hmang ta ber chu a nih hi! 


   Hetiang zawhna hi tehkhawng dik lo chu a ni bik hauh lo; amaherawhchu heng hi Pathian biaa inkhawm hlutna tehna atan buklung tling a ni ber lem lo. Thuthlung Tharin min hrilh angin Biak In hi midang che vel thlirna hmun a ni ringawt lo va, Pathian mite Pathian biaa an inhmuhkhawmna hmun, intichak tawn tura an inpawl hona hmun a ni. 


   Tirhkohte Thiltih Bung 2-naah kohhran ding hmasaa ringtute nun dan chiang takin kan hmu. Thlarau Thianghlim a lo thlen veleh ringtute chu Isua zirtirte thukenah an tlu lut a, an inpawl ho a, chhang an phel a, tawngtaiin an inchhem alh tawn thin. An inhmukhawm satliah a ni ringawt lo va, nun dan an inhrilhtawn a, kawng engkimah an induhsak tawn em em zawk a ni. Pathian an be ho a, an inhmangaihtawn em em a, midang phurrit an phurhpui a, lawmna lamah lah an inlawmpuitawn bawk thin a nih kha. 


   Tunlai Kristianna khawvela kan man fuh loh lian tak ni-a lang chu Pathian biak inkhawm hi ruat bik leh thlan bikte chetvelna ni-a ngaih leh thlirtu mai ni-a inhriatna hi a ni awm e. Pathian thu chuan mi tin hian puithiam hna kan thawk vek a, Pathian be tura kan pun khawm hian chanvo kan nei vek zawk a ni tih min hrilh. Pathian fakin kan zai a, kan tawngtai a, Pathian thu kan ngaithla a, thupha chawiin kan kun a, ringtute kan intichak tawn a, Pathian hmaa halral thil hlan thianghlim angin kan inpe a, hetiang zawng zawngah hian ringtu mimal tin te'n chanvo kan nei vek a, tumah thlirtu ni-a ralbang tur kan awm bik chuang lo. 


   Hei hi kan hriatthiam chuan Biak In-a inkhawm kan thlir dan pawh a thlak danglam ngeiin a rinawm. Bible-a ringtute inpawlna chu inṭhian ṭhatna aiin a thuk zawk tih kan hmu. Inthian-ṭhatna chu khawi hmunah pawh a awm thei, nimahsela Kristiante inpawlna chu Isua Krista nena inzawm a nih avangin a nghet zual bik a ni. Tirhkohte hunlaia ringtute kha an inngainat avang ringawtin an inkawm ho lo; an thil neih, sum leh pai, in leh lo leh an nun zawng zawng an inṭawm vek a nih kha. Khati taka an inpumkhat theihna chhan chu Chhandamtu inṭawm an neih vang a ni zawk.


   Tirhkoh Johana'n kristiante inpawh tawnna hi Pathian kan biakna aṭanga lo luang chhuak a ni tih min hriattir. Pathian nena kan inzawmna a thuk zawh poh leh midangte nena kan inlaichinna leh inpawhna a thuk sawt thin ang. Pathian ropuina êngah tih tak zeta mi a kun chuan Pathian pawlna dik tak a chang ṭhin. Pathian pawl tam apiangin harsatna kara chakna leh thlarau lama ṭhan lenna a hmu ṭhin a lo ni.


   Kohhrana inkhawm taimak hi kristiante inzirtirna zinga tel leh thil pawimawh tak a ni. Pathian thu chuan ringtute chu inkhawm ṭhulh fo turin min fuih lo. Pathian mite inkhawmna apiangah infuih tawnna, intihchak-tawnna leh rawngbawlna remchang a awm thin. Taksa hian chaw ṭha a mamawh fo ang bawkin, thlarau pawhin thlarau lam chaw ṭha a mamawh fo. Kohhran aṭanga intlak hran ching Kristian chu thlarau lamah a chau a, a beidawng a, thlemna hmaah a derthawng thuai thin. 


   Kohhran hi Pathian thuah chuan Krista Taksa tiin sawifiah a ni a, a peng tin a pawimawh em em vek bawk. Ringtu tin hian Pathian rawng bawl turin mawhphurhna kan nei vek. Kan taksaah pawh peng pakhatin tha taka hna a thawhin taksa pumin a hlawkpui a, taksa peng pakhat lek pawhin hna a thawh that theih loh erawh chuan taksa pum puiin a chhiat phah thin. Pathianin kristian-te hi kan intihchak zualna atan mal taka nung tur ai mahin Kohhranah a huho-a inpawl khawm a, inchawm nung tawn turin min ruat a nih hmel zawk e. 


   Chanchin Ṭha ngei pawh hian ringtu inkhawm thinte zingah thilphalna leh mahni inphatna nun a thlen thin. Ringtu hmasate khan an thil neih an inṭawm theihna chhan chu Krista kaltlanga khawngaihna an dawn an ngaihhlut vang a ni. Mi ropui Isua kha hausa hle si khan keimahni avangin mi rethei a lo ni a, Amahah chuan kan lo hausak theih phah ta thung si. Khawngaihna chuan ringtute thinlung a tidanglam a, midang ngaihsak turin a nawr kal a, khawngaihnaa din kohhran chu thilphalna, khawngaihna leh inpumkhatnaa khat kohhran a lo ni ṭhin.


   Thuhril pawh hian biak in inkhawmnaah hmun pawimawh tak a luah. Pathian Thu puan chhuah hi thusawi satliah mai a ni lo; Pathianin a mite a biakna a ni zawk. Ringtu inkhawm thinte chuan Pathian thu ngaihthlak leh a thu zir bakah sim tur leh zawm tur an hre thin. Thuhrilin a tum ber chu nun tihdanglam a ni ti pawhin a sawi theih ang. Thuhril hmangin Pathianin ringtute rinna a tichak a, mi dawihzep a tihuaisen a, rilru na a thlamuan a, a mite chu rawngbawl turin a thuam ṭhin.


   Tunlai kohhranin a hmabak lian tak ni mek chu mi tam zawk hip tura inkhawm boruak nuam zawk siama hmalak a ni lova, Pathian biak leh inpawlna chungchanga Bible zirtirna dik tak kawhhmuh leh zirtir a ni zawk. Lo ral thlirtu ni lova a luhchilhtu nih tir te, awmhmuna thil tha lo dawngtu ni reng lova rawngbawltu zawka tan tir te, mi mal angin awm mah ila pumkhat kan ni tih hriattir te hi a hna pawimawh tak a ni.  


   Inkhawm taimak hian thil mak leh ropui a thlen ṭhin. Inkhawm hian Pathian mite a tipumkhat a, ringtute thinlung a tichak a, thutak a kawhhmuh thin. Vanah tawngṭainate a chho a, nunte tihdanglam a ni thin a, a mite zingah Thlarau Thianghlim a thawk ṭhin. Heng hunahte hian ringtute hi lo thlirtu mai an ni lo a, Pathian hnathawh a thlenna atana Pathian thawhpuitu an ni theuh zawk.


   Chuvangin kohhran hmasa ang khan tirhkohte zirtirnaah te, inpawlnaah te, chhang phelah te leh ṭawngṭainaah te i inpe thar ang u. Rinawm leh taima takin inkhawm ila, phur takin Pathian bia ila, thahnemngai takin rawngbawl ila, hmangaihna nen i infuih tawn ṭheuh ang u. Chutianga kan tih chuan kohhran a lo chak ang a, Krista chawimawiin a awm ang a, khawvelin Chanchin Ṭha thiltihtheihna danglam an hmu ang.


   Kohhran hi ringtute punkhawmna hmun satliah mai a ni lo. Chhungkua ang maia ringtute kan tel ho-na, taksaa kan rawngbawlna leh Pathianin khawvelah a tum a tihhlawhtlinna hmanrua a ni zawk.




𝐍𝐚𝐫𝐞𝐧𝐝𝐫𝐚 𝐌𝐨𝐝𝐢 𝐥𝐞𝐡 𝐌𝐢𝐧 𝐀𝐮𝐧𝐠 𝐇𝐥𝐚𝐢𝐧𝐠-𝐚'𝐧 𝐌𝐢𝐳𝐨𝐫𝐚𝐦 𝐚𝐧 𝐫𝐞𝐥 𝐡𝐫𝐞𝐩!

     India Prime Minister Narendra Modi leh Myanmar President Min Aung Hlaing te chu June 1, 2026-ah khan New Delhi-ah an inkawm a, khawvel ram hrang hrangin an ngaihven hle. Kum 2021, February thlaa sipaiin thuneihna a lak hnuah Myanmar chu politics thila buaina chhumpuiin a chim mek a, khawthlang ram - EU leh US te chuan Myanmar sipai kaihhruai State Administration Council sawrkar chu an hrek a, diplomacy lama inpawhna an titawp deuh vek bawk. Hetiang a nih lai hian India erawh chuan "Neighbourhood First" leh "Act East Policy" kalpuiin, Myanmar nen inthlunzawmna a la kalpui chhunzawm zel thung. 

     India ngaihdanah chuan Myanmar buaina hian India Hmarchhak ramri a nghawng nghal vek avangin inbiakna neih loh ai chuan inbiakna neih hi kawng tha zawk a ni tih a ni.
President a nih hnua Min Aung Hlaing-a'n India a rawn tlawh hmasak berna a ni a, kum 2021 hnuah khawvel ram lian zinga a tlawh hmasak ber a ni bawk. Hetia India a rawn tlawh ta mai hian khawthlang ramin Myanmar an hrekna karah India hi Myanmar tan thian rinawm, sumdawnna leh diplomacy kawnga inhawng tak ram a la ni tih a lantir a tih theih ang. Myanmar hi China nena ramri intawm, Bay of Bengal-a luhka pawimawh leh ASEAN luhna kawngpui ber a nih avangin India tan pawh a pawimawh em em tho a ni.

     India leh Myanmar hian km 1,643-a thui ramri an inṭawm a. Mizoram-in km 510, Manipur-in km 398, Nagaland-in km 215 leh Arunachal Pradesh-in km 520 a nei. Hei vang hian Myanmar-a buaina a awm apiangin Mizoram a nghawng hmasa ber ṭhin.

     Myanmar hi India ṭhenawm satliah mai ni lovin Southeast Asia-a ring rawlh tura India tana luhka pawimawh ber a ni. India "Act East Policy" hnuaiah ASEAN ram 10 nena inkalpawhna atan te, USD billion 110 chuang inrawlhna sumdawnna leh diplomacy tihchakna kawngah Myanmar hi a pawimawh hle. Prime Minister Modi chuan- "Myanmar hi India tan ṭhenawm ṭha chauh ni lovin kan chhungkaw member, kan hmasawnna leh muanna kawnga ban pawimawh a ni," tiin a sawi.

     He inhmuhkhawmnaa thupui sawi hlawh ber chu ramri venhimna chungchang a ni. Kum 1950 aṭang tawh khan India Hmarchhak -a hel pawl – NSCN-K, ULFA-I, PLA, UNLF, KCP, ZRA etc. – te chuan Myanmar Sagaing Region leh Chin State chhung, khaw 25 velah camp an nei nia sawi a ni. Heng hmun aṭang hian India ram chhungah ralthuam tawlh luh, sipai beih leh sum hmuhna turin dan lova sumdawnna an kalpui ṭhin ni-a sawi a ni.

     India chuan Free Movement Regime (FMR) hnuaia ramri atanga km. 16 huam chhunga inkalpawh phalna hman ṭhin pawh tun hnai kum 2 chhung khan a titawp a, Assam Rifles-in khauh takin ramri an veng mek. India-in Myanmar hnenah "Operation Sunrise" ang chi sipai thawhdunna kalpui leh turin a ngen a, Myanmar President Min Aung Hlaing chuan, "India dodalna atan Myanmar ram chhung hi hman kan remti lo va, kan remti ngai bawk hek lo ang. Hel camp awmna kan hriat apiang kan ṭhiah sak zel ang," tiin a intiam. Hei hi Mizoram leh Manipur tan chuan intiamna pawimawh tak a ni.

     UNHCR chhut danin kum 2021 February thla aṭanga 2026, June thla thleng hian Myanmar mi 62,000 chuang India-ah an rawn raltlan a, chung zinga 45,000 chuang chu Mizoram-ah an awm. Chin State nena hnam, ṭawng, sakhua leh chhungkaw lam inzawmna neih avangin Mizoram sawrkar, NGO leh kohhran ten an lo tuamhlawm a, Champhai, Siaha, Lawngtlai leh Hnahthial district-ah camp 160 chuang a awm mek.

     Mahse, heti zat mihring enkawl hi Mizoram tan phurrit lian tak a ni mek. Zirna, damdawi in, ei leh bar, hna insem chungchangah harsatna a thleng chho mek. MHA chuan State-in Rs. vaibelchhe 380 chuang a sen tawh thu a sawi. He inkawmnaah hian India-in Myanmar hnenah, "In ram chhungah muanna a awm theih nan inthlanna felfai buatsaih ula, raltlante him taka an kir leh theih nan kawng hawng rawh u," tiin a nawr. Myanmar lam pawhin Chin State-ah "Safe Zone" siam an tum thu leh UN kaltlanga raltlan haw dan tur ruahmanna siam an inhuam thu an sawi.

     Sumdawnna chu thupui pawimawh pathumna a ni. Kum 2025-26 chhung khan India leh Myanmar insumdawn tawnna hi USD billion 1.8 a tling. India-in Myanmar aṭangin dal, behlawi, thingzai, mau leh rua hmanga thil siam leh lunghlu a la lut a, India vek hian Myanmar-ah damdawi, thir leh khawl, buhfai, chini, two-wheeler a thawn chhuak thung.

     Zokhawthar-Rih border trade point hi India leh Myanmar insumdawn tawnna hmun lian ber a ni mek a, kum 2024-25 chhung khan cheng vaibelchhe 340 man bungrua a kal tlang. Nimahsela kawng chhia te, check gate tam lutuk te leh Myanmar lam buaina avangin harsatna neuh neuh a tam hle thung. Hruaitu pahnihte chuan buaina ching fel turin hetiang hian ruahmanna an siam nghal:-

1. Zokhawthar-ah Integrated Check Post ICP changtlung zawk siam a ni ang.
2. Champhai leh Rih inkalpawhna kawngpui NH-502A laih zau a ni ang.
3. Hnahlan, Vaphai, Farkawn leh Khawbung-ah Border haat 4 hawn belh a ni ang.
4. Rupee leh Kyat direct payment system tihchak lehzual a ni ang.

   Heng hi a hlawhtlin chuan Mizorama loneitu, sumdawng, handloom & handicraft siamtute tan hmasawnna kawng a inhawng zau hle dawn a ni.

     Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project hi cheng vaibelchhe 3,200 senna tura ruahman niin hna hi kum 2008 aṭanga ṭan tawh a ni. He project-in a tum ber chu:

*Phase 1:* Kolkata Port leh Sittwe Port inkar km 539-a thuiah lawng lian kaltir.
*Phase 2:* Sittwe leh Kaladan lui inkar km. 158-a thuia lawng te kaltir.
*Phase 3:* Paletwa aṭanga Zorinpui, Mizoram thleng-a km 109-a thui kawngpui siam.

     Tun dinhmunah Sittwe Port leh Paletwa Jetty zawh fel a ni tawh a. Paletwa leh Zorinpui inkar kawng km.109-a thuiah km 87 siam zawh a ni tawh a, km. 22 chiah hmabak a ni tawh. Amaherawhchu Chin State chhunga inkahna avangin kum 2 chuang hna a chawl tawh thung. Ram pahnih inkawmnaah hian Myanmar-in "Paletwa bial kan thunun leh tawh a, security kan pe ang che u. Kum 2027 March thlaah project hi hawn hman kan tum," tiin a tiam.

     He project hi a zawh hunah chuan Aizawl aṭanga Kolkata hlat zawng km. 1,880 hi km. 870 zetin a tawi tawh dawn a, bungraw phurh man 50%-in a hniam ang a, Mizoram hi "Landlocked" aṭangin "Land-linked" state a lo ni tawh mai dawn a ni. Cement, steel, oil leh buhfai man a tlawm ang a, Mizoram thar chhuah sawhthing, hmunphiah, grape wine-te pawhin khawvel market an thleng pha tawh ang.

     Myanmar hian khawvela rare earth minerals 12% a nei a, Dysprosium, Terbium, Neodymium etc. te hi electric motor, wind turbine, missile guidance, smartphone siam nan a pawimawh hle. Tunah hian khawvela rare earth 70% chuang hi China-in a thunun a, US, EU, Japan leh India te chuan China rinchhan lohva awm theih an tum ruh hle.

     Myanmar-a Kachin leh Shan State-a REE mine-ah te India company-in minerals a laih chhuah ve theih nan MoU ziah an remti a, hei hian kum 10 lo awm leh tura India-in EV leh semiconductor industry hlawhtling din tuma a hmalaknaah a pui hle ang. Mizo zinga geology lama mithiamte pawhin Myanmar border-a exploration neih hunah chhawr an hlawh ve ngei pawhin a rinawm e.

     Myanmar-Thailand inrina hmun - Shwe Kokko leh KK Park-ah te hian Chinese syndicate-in cyber scam company lian tak tak an din a, "Dubai-ah hna a awm e" tiin India mi 8,000 chuang bum an ni tawh nghe nghe. Heng an mi bumte hi Myanmar-ah hren beh niin, online scam, crypto fraud, love scam leh thil tha lo tak tak thawhtir an ni. MEA chuan kum 2024-26 chhung khan India mi 1,200 a chhanchhuak tawh.
Ram pahnihte chuan Joint Task Force din an remti a. Intelligence inhrilh tawn a, helho bu khuarna hmun beih ho leh ram venhimna dan thar siam an tum bawk a, Mizoram Police Cyber Cell pawh he task force-ah hian a tel ve dawn a ni.

     Min Aung Hlaing hian Delhi a rawn thlen hmain Bodh Gaya Mahabodhi Temple a tlawh hmasa a, kum 1954-a Myanmar Prime Minister U Nu-a'n India a rawn tlawh tum khan pagoda hi a tlawh kual ve bawk. Myanmar-a Buddhist mi maktaduai 50 chuang tan chuan India hi an ram thianghlim "Holy Land" a ni.

     India hian Myanmar-a Buddhist sakhaw bia khualzinte tan inhawn zau a tum hle a, a bik takin Sarnath, Kushinagar, Lumbini tlawh tur te tan visa fee man tihtlawm a tum bawk. Hei vang hian Gaya leh Aizawl inkarah thlawhna hranpa bik service-tir tumin ruahmanna a siam thar bawk.

     US State Department chuan, "India-in Myanmar nena inbiakna a nei hi kan hrethiam; mahse democracy lam hawi turin nawr zel rawh se," a ti. China chuan, "India-in Myanmar-ah hnuhma leh chet lakna a rawn nei ve zel hi kan ngaimawh," tiin a sawi niin Global Times-in a ziak. ASEAN ramte chuan, "Myanmar buaina chinfel tumna kawngah India a tel ve hi a lawmawm," an ti.

     India dinna chu a chiang hle: Inenhran aiin inkawmngeih; inhrekna aiin inbiakna; ram dang ngaihdan aiin India ralmuanna a pawimawh ber tih te hi a ni. Ram pahnih hruaitute inbiakna hi a taka tihhlawhtlin a nih chuan Mizoramin hlawkna a tel hnem dawn hle. Chutiang taka hlawkna a tel theih dan tur tawitein han tarlang ila:-

1. Myanmar-ah inkahna a reh chuan Mizoram ramri a ralmuang ang a, silai puak ri hriat tur a awm tawh lo ang.
2. Chin State-a muanna a awm chuan raltlan 45,000-te an haw thei ang a, Mizoram budget phurrit a ziaawm ang.
3. Zokhawthar-Rih inkarah tluang taka sumdawnna kalpui a nihin kum khatah cheng vaibelchhe 1,000 chuang sum a kal thei. Hei hian Mizoram GDP 15%-in a tipung thei a ni.
4. Kaladan Project thawh zawh a nih hunah chuan Mizoram hi India leh Myanmar leh Thailand Trilateral Highway-a "Gateway" a ni dawn. Aizawl chu "International Trade Hub" a ni thei.
5. Kawng siam, warehouse, logistics, tourism, hospitality-ah Mizo ṭhalaite tan hna 20,000 chuang a piang thei.
6. Ramri kaltlanga inkalpawhna a awlsam chuan Chin-Kuki-Mizo inpumkhatna a ṭha zual sawt ang.

     He Modi-Min Aung Hlaing inkawmna hi thlalak-dunna satliah a ni lo. India Hmarchhak, a bik takin Mizoram, tan a pawimzawh zual hle a, security, refugee, trade, connectivity, minerals, cyber crime, culture thlenga nghawng nei phak a ni hawlh mai.

     India tan chuan Myanmar hi "Act East" policy hlawhtlinna tura kawng pawimawh tak a ni a, Myanmar tan chuan India hi khawthlang hrekna kara thawk la tura "oxygen" pawimawh tak a ni ve bawk. Hmun kilkhawra awm Mizoram chu hmun langsar leh hmasawnnain a thlunzawm dinhmuna a lo din theihna atan ram pahnih hruaitute'n inremna leh thuthlung an siam hi Mizoram tan a pawimawh zual em em a ni.

     Narendra Modi-a leh Min Aung Hlaing inbiaknaah hian Mizoram hmalam hun, eizawn kawnga mizo ṭhalaite hma hun, sumdawnna, leh Zofate muanna a innghat thuk hle. Chuvangin he inhmuhdunna hi Delhi leh Naypyidaw-ah mai tawp lova Mizoram thlenga kan lo ngaihven a, kan lo hriat ve hi thil tul tak a ni.





Saturday, 30 May 2026

Lamine Yamal-a'n Israel pawi a sawi

- Joel Lairemsanga


   Barcelona-in la Liga title an hlawh chhuah ann lawmnaah footballer naupang leh tha za tak Lamine Yamal-a'n Palestina hnam puanzar a vai a, hei hian nghawng a nei thui hle a, Israel Defence Minister chuan he footballer hian Israel mite rilru a tina takzet a, thinurna chi a tuh thar a ni, tiin a sawisel nasa hle. 

   Spanish league title inchuha hnehna an chan avangin Barcelona team-te chuan May 11, 2026-ah khan an chakna lawmin Bus thaw-rawng hmangin khawpui chhungah kawng an zawh a, Barcelona tualchhung sanaa tlai dar 5:00-ah a lawmna an tan a, India sana chuan zan dar 8:30pm a ni. Tualchhung thuneitute sawi danin mi nuai sarih leh singnga zet an pungkhawm a, Barcelona chakna hi an lawm ta a ni. 

   A lawmna kawngzawhah hian kum 18-a upa Yamal-a chuan bus chung atangin Palestina flag hlai tha tak chu uar takin a vai a, hei hi social media hrang hrangah a darh nghal a, khawvel a al chhuak rang hle. Amah ngei pawh hian a thlalak hi a instagram account-ah a post zui ve bawk a, faktu leh seltu a ngah hle.

   A tuk thumna, May 14, 2026-ah chuan Israel Defence Minister Israel Katz chuan social media X kaltlangin footballer la naupang tak hi a dem thu a rawn chhakchhuak a, October ni 7, 2023-a Israel chunga thil thleng rapthlak tak phuba lakna atana Israel-in Hamas laka chet a lak mek laia hetiang thil a thleng hi a pawi takzet a, Israel mite thinlungah thinurna a tisosang zual sawt a ni a ti. 

   Katz hian mipui pawisawi lo thah hreh lo leh Israel chhiatna duh rengtu chu Hamas te hi an ni a, October 7, 2023-a thil thleng khan hei hi a tichiang hle a ni. Hamas tan zawnga chet lakna leh intarlanna reng reng chu mihring nunna zah lohna entirna a ni a ti bawk. 

   Israel minister hian FC Barcelona pawh Yamal-a chet dan hi pawmpui lo turin a ngen a, tharum thawhna leh rawlrala chetna reng reng an thlawp lo a ni tih lantirna atana thuchhuah siam turin a phut bawk. 

   Sawiselna tam tak awm mah se report tam tak chuan Yamal-a hian vantlang hmaah Israel kalh zawngin emaw, huatna thlen zawngin emaw thusawi a nei lem lo bawk alawm mawle tiin an tan ve thung. A pawi ta ber zawk chu Palestinian flag a vai kha a ni a, Israel leh Gaza inkar buaina awm mek kara khatiang thil a thleng kha chu a fuh lem lo hle a ni. 

   Kan sawi tawh angin a thiltih avang hian ngaihdan a phir hlawk a, Palestina tantute chuan Yamal-a thiltih kha thil dik tak, Gaza-a neksawrna tuar mekte inzawm khawm tura infuihna tha tak a ni an ti. A sawiseltute ve thung erawh chuan indo mek laia khatianga chetna khan inthendarh lehzualna leh inhuat zualna bak a thlen lo ang an ti ve bawk. Infiamna ngainatu mi tam tak chuan infiamna huangah politics tui-nu a lut tur a ni lo a, infiamna tualzawl hi politics thila hamthat lakna atan leh remchang zawnna atan hman zui zel a ni tawh tur a ni lo an ti. 

   Barcelona manager Hansi Flick pawhin a ngaihdan a sawi a, "Hetiang thil a thleng hi ka duh lo takzet" a ti. Flick-a hian sawi zelin, "A hma pawhin Yamal-a hnenah chak kan lawm a nih chuan politics a tel tur a ni lo va, football chauh kan ngaihtuah tur a ni tih ka sawi lawk tawh. Engpawhnisela, winger Yamal-a hi a duh dana che tura thu tlukna siam turin a naupang chhia tawh bik lo a, a thutlukna chu ama kuta innghat liau liau a ni e" a ti bawk. 

   Chak an lawmnaah vek hian Barcelona striker Robert Lewandowski pawhin Catalan independence a thlawpzia entirna atan flag chi khat - 'Estelada' a vai ve tho a; nimahsela ani erawh chuan sawiselna a tawk nasa ve lem lo thung. 

   Tun hnaia thil thleng hian a kang kai zau hle a, Gaza-a Israel chet dan duh lohna lantirna Europe leh khawmualpui hrang hrangah huaihawt a nih phah a, sports huang mai bakah hnam thil entirnaah te pawh lantir a ni hial bawk. Report thenkhatin an tarlan danin tun hnaiah mai pawh khan Spain ram bikah chauh pawh Palestina thlawpna tum engemaw zat lantirin kawngzawh huaihawt a ni tawh a, buaina tenau pawh a chhuak fo a ni awm e. Israel chet dan a duh lohzia lantirna atan Spain hian Europe ram dang tam takte ang bawkin kumina neih tur Eurovision Song Contest-ah pawh tel loh tlang a tum nghe nghe a ni awm e. 

   Lamine Yamal-a hi footballer lar mek tam tak zingah a thiamna leh theihnate thlirin hma hun eng tak nei zingah a langsar hle. Kum 18 leka upa a ni chungin Barcelona winger hi club tan leh a ram tana innghahna kulhpui a tling der tawh a ni. 

   Kum 2024-a UEFA Euro-a Spain an champion theihna atan Yamal-a hian a thawh hlawk hle a nih kha. Kum 19 a tlin hma hauhin Spain tan international cap 25 leh goal 6 a hlawh chhuak der tawh. 

   Tunah chuan FIFA World Cup 2026 hian football ngainatute rilru a luah lian hle a, Yamal-a hi Spain tana player thawhhlawk tak a nih a rinawm leh hle. Spain hian June 15-ah Cape Verde an tum dawn a, June 21-ah Saudi Arabia niin June 27-ah Uruguay an tum bawk ang. 

   Tun thlengin Lamine Yamal-a leh FC Barcelona atangin Israel laka insawifiahna leh thupha chawina siam a la ni lo. Infiamna chanchin ziahna chanchinbu lian tak takah chuan sawi zui a la hlawh hle a, khawvela buaina lian thlengin football thlenga nghawng a neih nasat theihzia sawina thuziak chhiar tur tam tak a pun phah hluai mai a ni.




Saturday, 18 April 2026

𝐊𝐡𝐚𝐰𝐯𝐞𝐥𝐚 𝐚𝐫 𝐜𝐡𝐢 𝐭𝐡𝐚 𝐛𝐞𝐫 - 𝐈𝐒𝐀 𝐁𝐫𝐨𝐰𝐧 𝐜𝐡𝐚𝐧𝐜𝐡𝐢𝐧 𝐧𝐠𝐚𝐢𝐡𝐧𝐚𝐰𝐦 𝐭𝐚𝐤 𝐜𝐡𝐮

   "Ar pakhat hi a awm a, ni tin a tui thei a" tiin sawi ta ila, mi thenkhat tan chuan thil awih harsa tak a ni maithei e. Nimahsela ar chi tha deuh mai, tui a ngah em avanga khawvel hmun hrang hranga a vulhtute'n 'Artui her chhuahna khawl' ti-a an koh fiam a awm tak tak nia! He ar chi tha chi hi khuarel siam sa a ni lo va, artui siamna khawl tih theih tura tui zung zung thei turin kum tam tak an beih hnuah hlawhtling taka scientist-te siam chhuah a ni.

   He ar chi tha chi hi "ISA Brown" tiin an ko a, ar awm tawh zingah chuan tui hnem thei ber pakhat a ni ta ngar ngar mai a nih chu. 

   ISA Brown ar hi khawvel hmun hrang hrangah uar taka vulh a ni mek a, mimalin tlem te te-a an vulh ang bawkin company lian leh mi hausa tak tak te'n he ar hi uar tak leh duat takin an vulh ve reng bawk a, he ar chi tha chi hian artui siam chhuah leh artuia sumdawnna kawngah khawvel a thunun hneh hle.

   ISA Brown ar te hi khawi atanga lo chhuak nge an nih? Eng vangin nge an that bik em em? A vulhtute tan ar chi tha ber chi a ni tak meuh em? Heng zawhnate hi chhan kan tum dawn a ni. 

   Kum zabi tam tak liam taa khuarel siamsa ar chi dangte ang lo takin ISA Brown hi chu scientist-te'n an duan chhuah - scientifically developed hybrid a ni. A chanchin bul intanna chu kum 1970 daih tawh kha niin France rama Institut de Selection Animale hmunah khawvel eng a lo hmu ve chauh a nih chu.   

   Scientist-te chuan ar chi tha chi siam tumin ngaihtuahna an hmang rim hle a, an rilru luah lian em emtu leh siam chhuah an tum chu - 

   Tui hnem thei em em ar; nimahsela chaw heh lo em em thung si, thang chak em em leh kar lovah tui nghal zung zung thei, eng sik leh saah pawh a nunphung buai lo leh a vulhtute tana enkawl awlsam em em si a ni. 

   Hetiang taka tha siam chhuah hi thil awlai a ni hauh lo va, hun rei tak chhung thawhrimna leh zirbingna te, ar chi hrang hrang inthlahpawlhtir leh enchhinna neihte a ngai vek mai a, hmabak ko tak chu a ni. 

   ISA Brown siam chhuak tur hian scientist-te hian ar chi tha chi chi hnih - Rhode Island Red leh White Leghorn te an bitum ngar ngar a, an inthlahpawlhtir nasa em em bawk. 

   Rhode Island Red ar te hi an chakin tihrawl an nei tha hle a, eng sik leh saah pawh an insiam rem thei a, an tui rawng hi a sen-uk a ni.

   White Leghorn ar te hi an tui hnem thei hle a, vulh an manhla a, an puitling hma em em bawk. Heng ar chi hnih atang hian scientist-te'n ISA Brown ar tha chi an siam chhuak ta a ni.

   A hming 'ISA Brown' tih-a ISA hi Institut de Selection Animale tihna a ni a, Brown hi an hmul leh an tui rawng sen-uk sawina mai a ni. A hming hi mawlmang viau mahse artui siam kawnga khawvel sawi nghingtu a ni tlat si chu a nih hi.

   Siam chhuah a nih atanga hun rei lote chhungin khawvel a dap chhuak hneh hle a, a thatzia hi ran vulhtute'n an hre chiang rang hle. ISA Brown arte hi thla li atanga thla 5-a upa an nih atangin an tui tan a, kum khat chhungin ar pakhat hian artui 300 atanga 350 a tui hman a, kum rei tak chhung an tui thei bawk. Kan sawi tawh angin an tui tam theih dan hisapin chaw an heh lo hle bawk a, an zaidam em em a, enkawl an nuam hle bawk. Hetiang hi an nihphung a nih avangin ar awm tawh leh siam chhuah tawh zingah chuan vulh manhla ber pakhat a lo nih phah ta a ni. 

   Ar pangngaite chuan kum khatah artui 150 atanga 200 an tui hman a, ISA Brown erawh chuan kum khatah artui 300 atanga 350 a tui hman a, ar pangngai aiin a let hnih velin a tui hnem zawk tihna a nih chu. ISA Brown ar zingah rau rau pawh a thente chuan thla 18 chhungin artui 500 an tui hman bawk a, hei vang hian ISA Brown hi 'artui siamna khawl' ti te, 'nitina tui thei ar' tih te leh 'hlawknaa khat ar' ti tein an sawi thin.   

   ISA Brown ar te hian an tui hnem theih bakah lar chhan tha tak dang an la nei cheu mai. An ngampa em em a, mihring an ngaina bawk si a, a vulhtu tan pawh ar ngainatawm tak an ni. An zaidam em avangin khawih vel an nuam a, enkawl an awlsam phah em em bawk. Ar vulh kawnga tawnhriat la nei lo tan pawh enkawl mai theih an ni a, ar farm te ber atanga lian ber thlengin awlsam tak leh hlawk taka vulh mai theih ar chi tha nih a tling hle. 

   Kan sawi tawh angin ISA Brown ar hian khawvel a dap chhuak hneh hle a, a bik takin India, United States, United Kingdom, Australia leh Philippines-ah te uar taka vulh an ni a, khawvel pumah ISA Brown arte hian artui maktaduai tam tak ni tin an tui mek reng a ni. 

   A vulhtute'n an fakna em em pakhat leh chu chaw an heh ve vak lo hi a ni. Chaw heh lo ve ti lo chuan an tui hnem thei em em lawi si a, hei hi a vulhtute tan chuan a hlawkthlakin a chhenfakawm em em mai a, fak loh theih loh pawh a ni reng a ni. A hlawkzia chu hetiang hian entirna han sawi ta ila. ISA Brown ar pakhat hian ni khatah chaw hi gram 110-120 a ei a, nimahsela ni tin artui pakhat a tui thei thung si a, a vulhtu tana a chhenfakawmzia chu kan man thiam mai awm e. 

   ISA Brown artui hi a lian tha hle a, sawi tawh angin a rawng hi a sen-uk a ni. A kawr hi a chang tha hle a, awlsam takin a keh ve mai mai ngai lo a, artui hian mihring tana chakna hrang hrang a pai tam hle bawk. Hralh a tlak em avangin mi tam tak chuan artuiah ro ro chuan ISA Brown artui hi an thlang deuh kher thin.

   Kan sawi tawh angin ISA Brown ar hi thla 4 atanga thla 5-a upa an nihin an tui tan a, an tui tam vanglai tak hi thla 6 atanga thla 18 inkarah a ni a, chumi hnuah chuan an tui theih zat a tla hniam hret hret thin. Hei vang hian commercial farm lian tam tak chuan ISA Brown hi thla 18-a upa an nih thleng chauh an vulh thin. ISA Brown hi kum 8 thleng an dam thei a, an thih hma zawng tui turin mi tam tak chuan an vulh ve bawk. 

   Kan sawi tawh angin ar chi tha an nih theihna chhan chu hybrid chicken an nih vang a ni. Anmahni leh anmahni inpawlna atanga an inthlahpun chuan an tui tam theih zawng a tla hniam thin ni-a sawi a ni a, hei vang hian mi tam tak chuan scientific taka a note an piantir chauh an lei thar zel thin.  

   Thil reng rengin thatna leh that lohna a nei vek tih a nih angin ISA Brown ar pawh hian thatna tam tak a nei a, that tawk lohna lai pawh a nei ve tho mai. 

A thatnate chu hetiang hian han khai khawm ta ila:-

- A tui hnem thei em em.

- Ar zaidam leh nunnem a ni.

- Chaw a heh lo.

- Eng sik leh sa pawh a ngeih vek.

- Enkawl a awlsamin a nuam. 

A that tawk lohna te:-

- A sa hi arsa hralh tla tak a ni lem lo. 

- Kum 2-a upa a nih tawh chuan a tui tam theih zawng a tla hniam hret hret thin.

- Science thiamnaa siam a nih avangin neih pun kawngah harsatna a awm. 

- A tui tam lehzualna atan chaw tha bik pek a ngai. 


   ISA Brown leh ar chi tha lar zual em em dangte han khaikhin ta ila-

• White Leghorn te aiin ISA Brown ar te hi an zaidam zawk.

• Rhode Island Red ar te aiin ISA Brown ar te hi an tui tam thei zawk.

• Australorp ar te aiin ISA Brown ar te hi sumdawngte tan vulh a hlawk zawk.

• Tui hnem zawngah te, enkawl hautak loh danah leh a hlawk zawnga chhut kawngah ISA Brown ar te hian hma an hruai fal em em a ni. 

 

  Ar vulh kawngah risk kan la dawn a nih rau rau chuan ISA Brown ar te hi an thlanawm zawk niin mithiamte'n an sawi a, a chhan ni-a an sawi chu - enkawl an nuam leh a hautak nep zawk te, an tui tam zawng tur a chhut-lawk theih avang te, an zaidam vang te leh tlem te vulh tum tan pawha a hlawk pha em em mai te hi a ni. 

   Ar chi tha tak ni mek mahse scientist-te'n ISA Brown ar te hi tha lehzual zawk turin siam thar zel an tum a, tui tam lehzual tur te, natna kai ve mai mai lo tur khawpa hriselna tha zawk nei tur leh chaw heh lo lehzual tur te-a siam tumin zirbingna an kalpui reng a, hetiang taka tha lehzuala an siam chhoh zel chuan khawvela ar chi hrang tam tak zingah chuan a tha lawr lak a tih theih ngei ang. 

   France rama scientific laboratory atanga siam chhuah ni mahse tunah chuan ISA Brown hian khawvel a dâp chhuak vek tawh a, khawvela artui siam kawngah hum pawimawh tak a luah mek. Artui tam tak an siam chhuak a, mi maktaduai tel tan artui ruai an thehsak a, ran vulhtu kuthnathawk chhiar sen lohte hnenah sum tam tak an chhun luhsak mek bawk. 

   Thil te tham te pawhin danglamna lian tak a thlen thei tih tichiangtu tha em em chu ISA Brown ar te hi an ni ve tlat zu nia. Hei vang tak pawh hian khawvel pum-a ar chi hrang tam tak zingah pawh mite mit la ber an ni ta mek reng chu a nih hi.



Wednesday, 15 April 2026

𝐔.𝐒. 𝐫𝐚𝐥 𝐫𝐞𝐥𝐧𝐚 𝐡𝐦𝐮𝐧𝐩𝐮𝐢 𝐏𝐞𝐧𝐭𝐚𝐠𝐨𝐧 𝐡𝐧𝐚𝐭𝐡𝐚𝐰𝐡 𝐝𝐚𝐧 𝐧𝐠𝐚𝐢𝐡𝐧𝐚𝐰𝐦 𝐭𝐚𝐤 𝐜𝐡𝐮

  Building lian pui mai a awm a, a chhungah chuan sipai chet lak dan tur an rel mup mup reng mai a, ralthuam leh sipai lama mithiam tam takin ro an rel vut vut a, khawvel himna tiderthawng thei tur an zir chiang a, sipai chet lak dan tur an rel a, khawvel awmtirh ata sipai chakna lama thiltithei ber leh hmanrua nei changkang ber ber te hnathawh dan tur an rel a, an vil reng bawk. 

   Chu building lian leh pawimawh tak chu "The Pentagon" a ni. 

   Virginia-a Arlington-ah a awm a, Washington atanga rawn luang lui kama awm a ni a, Pentagon hi United States Department of Defense headquarter pawimawh ber a ni. 

   Heti taka hum pawimawh luah a ni chung hian a hnathawh dan te, tu thuhnuaia awm nge a nih, engtiangin nge ral an rel, engtin nge US sipaite leh khawvel a thunun tih erawh mi tam takin kan hre lo hle thung si. Tun tumah hian a pawimawhna leh hnathawh dan kan sawi dawn a ni. 

   The Pentagon hi khawvelah building lian ber pakhat a tling. Khawvel indopui pahnihna kalpui a nih mup mup lai khan kum 1941-ah a sak hna hi thawh tan a ni a, indopui meuh a awm laia a sak hna thawh tan a nihna chhan chu United States hian a sipaite thunun a, an chet lak dan tur relna hmun pawimawh tak a mamawhna a san em vang a ni. Ngawrh taka an han sak takah chuan kum hnih hnu lek 1943-ah khan official taka hawn a lo ni ta a ni. 

   A design hi a dangdai hle a, kil li neia sak a ni ve lo a, kil panga a nei a, hei vang hian Pentagon tih hming puttir a ni. In-chhawng ngaa sang a ni a, lei hnuaiah chhawng hnih a awm bawk. Concentric ring pianhmang nei office panga a awm a, square feet maktaduai 6.5-a zau hmun awl a awm bawk. Sipai leh civil mi infinkhawm hnathawk mi singhnihin nitin hna an thawk mup mup mai a ni. 

   Building lian leh zau tak nimahse a kil tawp atanga kil lehlam tawp kal thleng tur hian minute 10 vel lek sen a ngai a, hetia hun hek lo thei tur bera an design thiam hi thilmak leh ril tak chu a ni awm e. 

   Pentagon hi office satliah a ni ngawt lova, US sipaite hnuk pawimawh tak - "Central nervous system of the U.S. military" a ni zawk. 

   The Pentagon kengkawhtu ber chu United States Department of Defense a ni a, he department hi a lam tawiin DoD an ti mai thin. DoD hian US sipai peng hrang hrang leh national defense policy-te a kutken vek a, heng bakah hian mawhphurhna lian tak tak-

* Sipai chet phung tur rel lawk te

* Ram venhimna tura ruahmanna siam te

* Defense budget ruahman te

* Ralthuam siam leh tihhmasawn te

* Sipai lama enthlak hna thawh te

* Khawvelah remna leh muanna a awm theih nana chet chhuah hna zawng zawngte hi a khawih tel vek bawk. 

   Department of Defense hi khawvelah government organisation lian ber zinga pakhat a ni a, a hnuaia thawk pawh an tam em em a, sipai lal ber ber atanga sipai pagngai te, civil mite leh reserve force-te an tel vek mai a, an inpawlh sawp nasa hle. 

   Lalna leh thuneihna inkhaidiat danah chuan United States President hi a lal ber a, US sipaite Commander-in-Chief a ni. Nimahsela sipai chet vel danah President hi direct takin a inrawlh diak diak lem lo thung. A aiah hian Secretary of Defense-in mawh a phur lian zawk a, ani hi Department of Defense hotulu a ni a, he hna chelh tur hian sipai kher ruat a ngai lem lo bawk. 

   Secretary of Defense hian sipaite chet lakna reng reng a enpui vek a, defense policies a duang a, US venghim thei turin sipai thuam chak hna a thawk bawk. A kaihhruaina hnuaiah department leh agencies hrang hrangin military planning, logistics, intelligence leh strategy hna an thawk mup mup reng mai a ni. 

   Pentagon hian United States armed forces hnuaia peng lian tak tak panga a vil a, chungte chu:-

• United States Army - Anni hi ram venghim tura lei lama che tla chi an ni.

• United States Navy - Anni hian indo lawng rual leh aircraft carrier te an thunun a, ram venghim turin tuipuia chet la chi an ni.

• United States Air Force - Anni hian fighter jet te, bombers leh air defense system an thunun.

• United States Marine Corps - Anni hi rang taka che chhuak thei tura a bik taka duan an ni a, tuiah leh khawmuala che tla thei sipai an ni. 

• United States Space Force - Anni hian military satellite an thunun a, van sang leh van thengreng lamah US thuneihna an vawng him a ni. 

   Kan sawi ang hian branch tin hian kaihruaitu bik leh tih tur bik an nei theuh a; an zavaia thlung khawmtu leh kaihruaitu chu Pentagon hi a ni. 

   Pentagon inkaihhruainaa sawi lan loh theih loh chu Joint Chiefs of Staff hi a ni. He group-ah hian branch hrang hrang kan sawi tak atang khian sipai officer lian tak tak an awm a, direct taka sipaite kaihhruai hi an hna a ni lem lo va, chu ai chuan US President leh Secretary of Defense-te thurawn pek hi an hna ber zawk chu a ni. Ram tana him lo thei tur an thlithlai reng a, khawvela tibuai thei hlauhawm awm thei an dap a, a tul ang-a chet lak dan turah ruahmanna an duang chhuak thin. A awlsam zawnga sawi chuan sipai chet chhuahtir dan turah US President leh Secretary of Defense-te hnena thurawn petu an ni tihna a nih chu. 

   Ram dangte ang lo takin United States hi chuan khawvel hmun hrang hrangah a sipaite a tirin chet a laktir mai zel a, hetianga an chet theihna atan hian Pentagon hian a kaihruai a, an chetna hmun tur azirin regional command a siam bawk thin. Chutianga command a siam langsar zualte chu lo sawi ila:

* United States Central Command - Hei hi Middle East leh Asia khawmualpuia chet lakna atana ruahman a ni. 

* United States European Command - Hei hi Europe-a sipai chet lakna vil tura tih a ni.

* United States Indo-Pacific Command - Hei hi Asia leh Pacific region-a US sipai chet lakna kawnga mawhphurtu a ni. 

   Heng command hrang hrangte hian sipai hmunpui te, training exercise te, intelligence inhrilh kawngah te leh US thawhpui ram nena inzawmna tha zawk siam kawngah hna an thawk mup mup reng a ni. Hei vang tak hian khawvela remna leh muanna a awm theihna atan US hian theihna sang tak a nei a, mawhphurhna hlen turin a tul dan azirin a che chhuak thin a ni. 

   Pentagon chhungah hian sipai chet vel kawnga mithiamte'n ro an rel a, ram danga thil thlengte pawh uluk takin an lo zir thin. Intelligence report an zir chiang a, khawvel kalphung an thlir a, hlauhawm thleng thei an dap reng bawk. 

   An thutlukna azirin US hian ram dangah pawh sipai a tir mai thin a, tul an tih angin ralthuam chi thar duan chhuah a ni thin a, thawhpui tlaka an ngaih ramte nen inremna a siam a, mihring nunna venhim a ngaihna lai ni-a a hriatah chhanchhuah hna a thawk mai thin bawk. Thutlukna a siam dawnin Pentagon hi a fimkhur hle a, sipai lal te, intelligence agencies leh politician te inkarah khi awm lo turin ruahmanna leh thutlukna a siam thin. 

   Pentagon hi building lian tak a ni satliah lo va, khawvela sipai chak ber leh thiltithei berte tana ral relna hmunpui lian ber a ni zawk. Bang panga a neih phenah hian mi sing tam takin hna an thawk mup mup a, khawvelah remna leh muanna a awm theih nan hna an thawk rim hle. 

   Pentagon inkaihhruaina leh hnathawh dan phung kan hriat chuan khawvel tana a lo pawimawhzia hi kan hre chhuak chiang hle ang. Kan rinphak loh leh hmuh phak loh hian ngawi rengin hna nasa tak a thawk reng a, "nun ralmuang leh hahdam kan neih theihna atan khawvel pum tan leh keini mimal tan thlenga hna lo thawk rengtu chu Pentagon hi a ni " ti pawhin sawi ila, kan sawi sual viauin a rinawm loh e.



Tuesday, 14 April 2026

𝗛𝘂𝗿 𝗸𝗮𝘄𝗻𝗴𝗮𝗵 𝘇𝘂𝗶𝗻 𝗺𝗶𝗽𝗮 𝗹𝗲𝗵 𝗵𝗺𝗲𝗶𝗰𝗵𝗵𝗶𝗮𝗮𝗵 𝗻𝗴𝗵𝗮𝘄𝗻𝗴 𝗮 𝗻𝗲𝗶𝗵 𝗱𝗮𝗻

- Joel Lairemsanga 


  Pop culture larna khawvelah zet chuan zu hi a langsar ta hle a, inhmangaihna tihpunna ang hiala ngai pawh mi tam tak an lo awm ta. Ennawm lemchanahte chuan zu hian hmun pawimawh a chang ta fo a, nula leh tlangval inngaizawng titi tituitu atan an hmang ni te pawhin a lang lek lek thin. Hei vang tak hian mi tam tak chuan inlaichinna thuk zawk siamna atan zu hi a tangkaiah riak an ngaih phah ta a nih hi. 

   Zu hnathawh dan ni-a kan pawm a dik em tih hre turin lo sawi chhunzawm ta zel ila. Zu kan in hian mahni kan inringtawk sawt emaw kan zam zual zawk niin kan inhre maithei; mi tam takin kan hriat loh erawh chu mipat hmeichhiat hman kawngah zu hian nghawng thuk tak a nei tih hi. Mipat hmeichhiat hman kawngah mi a tichak sawt nge a tinep zawk tih hre turin tun tumah hian mi thiamte ngaihdan kan sawi dawn a ni. 

   Zu in mi tam tak chuan zu an ruih hian sex lamah an chak zual sawt niin an insawi a; mahse hei hi chu an rilru put lawk sa vang mai mai a nih a rinawm. ''Zu ruih hian ngaihsamna a thlen a, rilru tawt leh rilru hah a tinep a, chuvangin mi a tizauthau ve thei. Nimahela mipat hmeichhiat hman kawngah taksa a tichak lo thung a ni'' tiin Dr. Marathe chuan a sawi. 

   A awlsam zawnga sawi chuan zu ruih hian mahni inrintawkna leh rilru thawvenna a thlen a, hei hian sex hman chakna a tipung thei. Amaherawhchu zu hian hriatna thazam a timuthlu a, thisen luang a timuang a, taksaa thalbe tuihnang hnathawh a tibuai a, hei vang hian sex-ah mi a tichak lo zual a ni. 'Sex hman chakna i nei nasa zual maithei; mahse a taka che chhuak turin i taksa erawh chuan i rilru a um phak lo hle thung' tihna a nih chu. 

   Zu hian mipa serh-a thisen luang a titlem a, hriatna thazam a timuthlu a, testosterone a titlem a, mipa serh khawng theih lohna a thlen bawk. Hei vang hian zu in nasa mipate chuan serh khawng theih miah lohna leh a vawrtawp thlen mai theih loh harsatna an tawk nasa hle.   

   Hmeichhiaah pawh zu hian rilru thawven zuaina a thlen a, an ruih hian an rilru a lo thawveng a, an zahzumna leh a ruka an inthupna an phelh a, mipat hmeichhiatna hman chakna chu an nei thar ve hluai thin a; mahse zu hian hmeichhe serh tuihnang a titlem a, serh-a hriatna a tichawmawlh a, a vawrtawp thlen mai theih lohna a thlen bawk a, hei vang hian sex hman nuam tih lohna leh zawngchhang lohna a thlen thei ta zawk a ni. 

   Dr. Marathe chuan ''zu hian mipa leh hmeichhiaah sex-a a vawrtawp thlen hlei theih lohna a thlen ve ve a ni'' a ti. Zu in nasat phei chuan taksaa hormone awm zat tur a tibuai a, sex-a chak loh hlenna hial a thlen thei tih a sawi bawk. 

   Doctor-te chuan kawng engkimah zu laka inthiarfihlim hi a tha ber tih an sawi a, sex lama che na tura zu a tha tih ngaihdan neih te hi a dik lo a, a hlauhawm zawk tih an sawi. Miin zu hi a nghei thei ngang lo a nih chuan in tlem tum hram hram rawh se an ti bawk. 

   Tlem te i in chung pawha sex lamah harsatna i neih chuan ngaihthah hauh suh ang che. Mipat hmeichhiat hman chakna i neih miah loh emaw, vawrtawp i thleng hlei thei lo emaw, sazu khawng thei lo emaw i neih chuan zuin i hriselna a ei chhe mek tih hria la, zu nghei a hun tawh hle tih hriat a, nghei nghal tur a ni. Hetiangin a lang lo a nih pawhin nupa kar tichhetu a nih tawh chinah phei chuan tum lawkna pawh awm hauh lova nghei hmak mai hi a tha ber tih hriat a tha awm e. 

   Mithiamte chuan regular taka zu in hian mipa leh hmeichhiaah angkhat rengin a chhe zawngin nghawng a nei a, in rei poh leh chhiatna a thlen tam ting mai a ni an ti. Hetia nghawng a nei kan tih hian tun tumah bik chuan mipat hmeichhiat kawng bik kan kawhtir a ni tih hria ila. 

   Zu hian min tiphurin inrintawkna min siam pawh a ni maithei; mahse kan taksa a tichhe nasa zawk daih tih kan hriat a pawimawh. Hormones a khawih buai a, thisen kal vel a tisukuk a, sex hmang thei lo turin riatna thazam a tizawi thei bawk. Kan in tam emaw kan in tlem emaw, zu in loh tawp hi kan taksa hian a ngeih daih zawk a ni.



Monday, 13 April 2026

𝗗𝗼𝗻𝗮𝗹𝗱 𝗧𝗿𝘂𝗺𝗽 𝗹𝗲𝗵 𝗣𝗼𝗽𝗲 𝗟𝗲𝗼 𝗮𝗻 𝗶𝗻𝗸𝗮𝗽 𝘀𝗶𝗮𝗵 𝘀𝗶𝗮𝗵 𝗺𝗮𝗶!

- Joel Lairemsanga


   United States of America President Donald Trump chuan Iran nena an indona chu Pathian pawhin a hriatpui thu leh mal a sawm thu a sawi a, hei hi Pope-in rawn chhang thuaiin, kan Pathian hian eng indona mah a hranpain mal a sawm ngai lo ve a rawn ti a, hei hi Trump -a hian a haw takzet a, tunlai chu US President leh Pope hi tawngkain an inkap siah siah mek a, an boruak a sang ru phian mai.

   Donald Trump-a hian a lo tih thin dan ang thovin thu dik leh thu dik chanve a chawhpawlh leh a, amah chu khawvela rorel tura Pathianin a ruat thu leh Iran a do chu Pathianin a thlawp tlat thu te a sawi a, he thu hi tun hnaiah hian Truth Social-ah a post a, AI hmanga siam thlalak a tarlang bawk.

   He thlalakah hian President rorum tak angin a inlantir a, mahse ngilnei em em leh Pathian thu ngaina tak, Bible-a mi thianghlimte inthuamna anga a inthuam lai thlalak a hmang a, damlo mal a sawm lai a ni a, amahah theihna nasa tak a awmziate tarlan a ni. Mi tam takin mak an tiin an sawisel nasa hle a, amah lo tan thinte pawhin tun tum chu a ti lutuk mah mah deuh a ni e an ti hial mai.

   Hetiang thlalak a rawn hmang hi Donald Trump-a hian America mi leh sa dik tak Pope Leo XIV leh Roman catholic kohhran a elsenna leh a runluihna niin a lang a, hei hi mi tam takin thil tul lo tak leh mi puitling lo thiltih a ni e tiin US President hi an dem luai luai bawk. 

   Donald Trump-a hian Iran indona hi Pathian mission a nih thu a sawi a, hemi atan hian a bik taka Pathianin a thlan a nih thu leh hei hi nghet taka a pawm hmiah thu a sawi. Reporter-te hnenah pawh "Iran nena kan indona kal mekah hian Pathian hi US lamah a tang tih hi ka pawm dan a ni" a ti. 

   Truth Social lamah pawh Pope hi a nuihzat hle. Pope Leo XIV hian thisen chhuahtute dilna chu Pathianin a bengkhawn ngai lo tih a sawi a, hei vang hian Donald Trump hian Pope hi "Hruaitu chak lo tak a ni" tiin a kap zui nghal sak a, kohhran hruaitu ve siah chuan nun inthlahdah tak a ni a ti bawk. "Pope hian Iran a duhsak hle a, nuclear ralthuam pawh nei turin a duhsak hle tih a chiang" a ti zui bawk a, Vatican leh Pope chuan Trump-a thusawi hi thil dik lo hulhual a ni e tiin an rawn chhanglet ve nghal zat bawk. 

   Donald Trump-a thu vuakthlak dan hi US sawrkara senior official tam tak chuan an thlawp thu leh thil dik tak a sawi e tiin an rawn tan hle a, an zingah hian kristian tha tak ni-a mite hriat Defence Secretary Pete Hegseth pawh a tel a, ani hian thihna hneha Isua Krista thawhlehna leh tun hnaia fighter pilot an chhanchhuah dan chu a rawn khaikhin a, inanna lian tak a awm e tiin America-in an pilot an chhanchhuah dan kha "Easter-style miracle" tiin a rawn tuihnih zauh bawk. 

   Donald Trump-a leh a naute thu chhakchhuah chu pope hian thu dik lo hulhual a ni e tiin tawngkam a rawn nei ve zel bawk a, Iran mipui pawisawi lote tawrhna chu engti-kawng maha pawmpui theih loh, thil dik lo hulhual a ni e a ti. Tumkau niah pawh khan pope hian a thuchahah "Indona bul tantute reng reng Pathianin a ngaithla ngai lo a, a hnar zawk thin a ni" a ti. 

   Donald Trump-a'n thlalak hmanga Isua anga a inlantir chungchang hian nghawng a nei thui hle a, sawiselna a nasa em em a, a thlavang hauh turin White House hial a rawn inrawlh a, a thuchah laimu zawk hriat a pawimawh e tiin video hmangin Trump-a thlavang a rawn hauh na hle. Sakhuana leh sawrkar an kal hrang tur a ni e tihna ramah hetiang thil hi a thleng ta mauh mai si a, indona leh sakhuana pawh sawi zawm a nih phah ta hial mai a nih hi. 

   Trump-a'n Pathian hriatpui indona a tih miau avangin mi tam takin Iran indona kal mek an hmuh dan a danglam phah dawrh lo ang tih pawh sawi theih a ni ta lo a, khawvel puma Catholic kohhran mi leh sa tluklehdingawn 1.4 zet-te hawi her pawh sawhsawnin a awm lo ang tih sawi theih a ni ta lo ve. November thlaa inthlanna lo awm turah hian vote thlak tur zingah Catholic mi leh sa mi maktaduai 70 zet an awm lehnghal a, Iran indona hi indona thianghlim angin an ngai dawn em tih leh Pope leh US President-te thu inchuhah hian khawi lam zawk nge an thlawp dawn tih sawi thiam a har ta hle.

   Easter Sunday-ah khan pope hian ralthuam kengte chuan an ralthuam an dah thla thuai tur a ni a ti a, he thu hi indo a thlawp lohzia tarlanna atan a hmang a, Donald Trump-a'n Iran chu a changkanna leh hmasawnna zawng zawng nuai bova tunhma khawvela a hnuh let tur thu a sawite chu Pope hian a sawisel nasa hle. Pope hian Trump-a hming hi chiang takin lam chhuak lo mahse a thuchah hi Trump-a leh US hruaitu dangte tana thuchah a ni tih erawh a hriat hle thung 

   US ram hruaitute'n Iran indona thlawp tura sipai chakna leh sakhuana an vawrh chhuak fo chu a dem thu a lo sawi tawh bawk a, January thlaa pope-in State of the World thuchah a sawi atang khan pope leh US ram hruaitute inkar thu hi a chhe chho tan tawh niin mi thil chikmite'n an sawi. 

   Pope hian khawvela ram zawng zawngte chu buaina chin felna atan ralthuam aiah dawhkan kila inbiakremna hmang thin turin a chah fo a, hei hi Trump-a'n a ei lo hle thung. Hetiang thu a chhak chhuak fo mai hi a ning hle bawk a, Cardinal Christophe Peierre meuh pawh January 22, 2026-ah khan Pentagon-ah koh a lo nih phah tawh nghe nghe a, hemi tum hian Elbridge Colby nen an inhmu a, rei tak an inkawm a, an inkawmna aw-ki pawh a sang hle a, an boruak a rit hle a ni awm e. 

   Report tam takin an tarlan danin hemi tum hian US sawrkar hotute hian sipai leh ralthuam chak tak an nei a, chuvangin kohhran hian US sawrkar thutlukna a thlawp mai tur a ni tiin Cardinal hi an hrilh hrep a ni awm e. Official pakhat chuan khawvel lalte'n pope an thunun tum khatna niin history a tling hial e a ti. 

   Boruak rit tak hnuaia an inkawm hnuah hian Roman Catholic kohhran hruaitute leh US sawrkar hotute hian an inkar boruak sa lutuk chu beng daih ve ve an tum a, inlungrual taka thawhdun an duh thute an chhak chhuak a, zep nei lo leh tlang takin an inkawm a, an inzahtawn em em bawk a ni tiin thuchhuah intawm an siam zui bawk. 

   Pentagon chuan Vatican a zah hle thu a chhak chhuak a, Vatican pawhin US nena an inbiak avangin lawmthu a sawi bawk. Nimahsela an inkarah inmil lohna lian tak a awm tih hi chu zep rual a ni lo.  

   April 10, 2026-ah khan pope chuan indona reng reng chu' indona thianghlim' tih emaw 'chhan tha tak vanga indona' tiin emaw koh tur a ni lul lo ve a ti a, Pathianin eng indona mah a malsawm ngai lo a ti bawk. Isua Krista zuitute chuan tharum thawhna leh bomb hmanga inbeihna reng reng an thlawp tur pawh a ni lo a ti bawk.

   Father Antonio Spadaro chuan pope hian Trump-a hi a kalh hrim hrim pawh a ni lo va, indona thlawp tura Pathian hming lam hi a duh lo zawk a ni a ti.

   Trump-a'n pope a sawisel nasa bawrh bawrh hle a, US President meuh sawiseltu pope chu tupawh ni sela a duh loh thu a sawi. Kum 2024 inthlanpuiah khan Trump-a hian Catholic Kohhran mi leh sa vote zaa 54 a hui a, tunah erawh a sawrkar hian indona leh tuialhthei man sang chho zel avangin sawiselna a tawk nasa ta hle. Hemi tizual tur hian Pakistan-a Iran leh US inbiakna a hlawhchham ta bawk si nen. 

   Kumin November thlaa inthlan neih turah Donald Trump-a awmna Republicans hian Catholic mi leh sa te vote a mamawh leh ngei dawn a, an chak lo a nih chuan sawrkar kenkawh kawngah an tha  a thuanawp thei dawn tlat a, kum 2028-a US President inthlan lo awm turah Republican party chakna a titawp thei dawn a, Democrats lo let lehna kawng a hawng thei hlauh bawk a, chuvangin inthlan pawimawh tak a ni dawn a ni.

   US leh Pope inkara inbeihna hian zual lam a pan zel lo ang tih pawh sawi theih a ni lo. Trump-a leh a sawrkar hian Iran beihna hi indona thianghlim tiin koh chhunzawm zel an tum ngeiin a rinawm a, Pope lah chuan Pathianin indo a thlawp ngai lo tiin zirtirna a chhakchhuak chhunzawm ve zel pawhin a rinawm. Engnge lo thleng zel dawn tih chu hunin a rawn hril mai dawn a nih tak ber hi.



Tuesday, 24 February 2026

Vun ngo leh hrisel neih i duh em?

- Joel Lairemsanga


Vun hrisel leh ngo hi skin cream hman avang chauha neih theih a ni hran lo a, ni tina kan ei leh in hian kawng ro thui tak a su a ni tih kan hriat a tha. Tui in tam te, chaw paitawih that leh ei tur hrisel ei te hi vun hrisel leh ngoin a rawn rah chhuak thin tihna a nih ber chu. Kan hrisel chuan kan vun pawh a lo hrisel ve mai a ni.  


Thil pawimawh chu thil harsa leh man to tih leh hman ngai lovin nunphung nghet neih a ni zawk a, ni tin taima taka vun tana thil tha in a, a hnuaia kan sawi tur in tur tha te taima taka in a ni ber mai. A pawimawh ber chu regular taka in tur tha kan sawi tur te lo in hi a ni. Kan vun a lo hrisel a, a lan mawi theih nan hun kan pe tur a ni a; taima taka nunphung tha leh hrisel kan neih chuan zawi muangin kan vun pawh a hriselin a rawn mawi zual zel mai dawn a ni.

 

Chumi tur atana in tur tha chi nga i lo sawi teh ang:


1. Ser tui leh khawizu chawhpawlh:


Hei hi a awlsam ber zînga pakhat a ni. Ser tui leh khawizu chawhpawlh hian taksa a tiharh tha a, zing thawh veleh taksa a tiphur nghal surh thei. Ser tuiah vitamin C a awm a, chu chuan collagen insiam tur a pui a, collagen hi  vun mam leh ngo neih nan a pawimawh hle. Khawizu hian bacteria do theihna a nei a, chu chuan ril lam ṭhat loh avanga vun lama harsatna hrang hrang thleng tur a veng thin a ni. Chaw pai tawih a ṭhat chuan vun  pawh a lo hrisel nge nge thin.


A siam dan:


Tui lum no khatah ser pum chanve sawr tui telh tur a ni a, chumi hnuah chuan khawizu thirfiante khat thlak ve leh tur a ni. Hetianga buatsaih hi zingkar kaw ruah laia in mai tur a ni. Kan hriat tur erawh chu tui lum hi a sa lutuk tur a ni lo va, a sat lutuk chuan chakna a paite a chhe vek thei a, chuvangin a lum tawk chauh tui lum hman tur a ni. Ha ziau nasa chi leh thur ngam lo tan chuan ser tui hi pawlh dal a, hman tlem mai bawk tur a ni. 


2. Beetroot leh Carrot den-sawm:


Hei hi vun nung lo leh vun dang tan a tha hle a, mi thiamte fak tling a ni. Antam bulbawk (beetroot) hian thisen kal a tichak a, chu chuan oxygen leh chaw thate vun cell-ah a thlen zung zung a, vun a lo hrisel ta thin a, a lo ngo bawk thin. Carrot hian beta-carotene a pai hnem hle a, hei hi kan taksa hian vitamin A-ah a lo let zung zung thin a, chu chu vun timur thi tawh thlak thar zelna atan leh vun mam leh nel tak neih nana thil pawimawh tak a ni. 


Beetroot leh carrot densawm tui in-a ei thinte chuan he thil hi a thatzia an sawi nasa hle a, ni tin an in chuan kar reilote hnuah an vun a en thu an sawi uar hle a, an thin a tihrisel a, chu chuan thil dangah pawh hriselna tha a pe niin an sawi uar hle.


A siam dan:
 

Antam bulbawk (beetroot) leh carrot hi a inpawlha hersawm emaw den sawm emaw mai tur a ni a, a tam zawngah chuan mahni duh dan a ni mai. Densawmah hian tui tlem thlak tur a ni a, chaw paitawih pui tur leh ei tinuam turin sawhthing zailep pawh a thlak theih tho bawk. Duh hun hunah in theih a ni nain zingkar pum ruah laia in hi a tha ber ni-a ngaih a ni. 


3. Coconut tui:


Vun nung leh ngo nei turin thil tuiril in tam a tha hle a, tuiril kan sawi hian zu a huam lo tih erawh hria ila. Coconut hian electrolytes a pai tam hle a, chuvangin in uar hle tur a ni. 


Taksain tui a tlakchham hian vun te hi a lo chuar a, a ro a, a zawi nun thin. Coconut tui hian taksain tui a tlakchham a phuhru rang hle a, in fo tur a ni. Electrolytes bakah potassium leh antioxidants tlem azawng a pai tel bawk a, vun tan a tha hle zel a ni. 


Coconut tui in tam te chuan taksa vung leh hmai puam an neih ngai loh thu leh an vun a nalh em em thu an sawi fo a, chuvangin coconut tui hi an nghei ngai meuh lo. 


Nitin coconut tui hi no khat in tur a ni a, a bik takin ni sa do hnuah ni thei sela, ni sa do lo tan erawh taksa hman rim ber hnuah in mai tur a ni. Hetia kan in hian kan taksain tuiril a hloh zawng zawng chu coconut tui hian a rawn phuhru zel dawn a, vun a nung surh reng mai dawn a ni. Dah vawh leh tihthlum chawp erawh chu in hauh loh tur a ni.  


4. Sunhlu tui: 


Vun hrisel nana ei leh in tur tha sawi apianga sawi hmaih ni ngai lo chu sunhlu hi a ni. Vitamin C a pai hnem hle a, chu chuanbawlhhlawh leh rilru hah avanga vun chhe tur a venghim thin.


Vitamin C hian collagen insiam tur a pui bawk a, collagen hi a lo hrisel chuan vun a lo lang hrisel a, a lo lang naupang hial thin. Sunhlu hian rilru hah luah tuk a veng thei bawk a, rilru hah vanga vun khaw lo tur a veng nghal tihna a nih chu. Vun a tihhrisel bakah sam tan a tha bawk tih hriat a ni. 

 

A siam dan:


Sunhlu den sawm thifiante hnih chu tui no khatah thlak tur a ni. Chumi hnuah a thur lutuk a nih chuan khawizu tlem zawng a thlak theih bawk. Zing karah emaw tukthuan ei hmain emaw in mai thin tur a ni. A tirah chuan pumpui ulcer nei tan harsatna a thlen ve maithei a, tam lutuka in tan nghal mai loh tur a ni. 


5. Aieng leh bawnghnute chawhpawlh:


Hritlang damdawi atan mai bakah vun hrisel nan pawh aieng hi a lo tha khawp mai. Aieng hian curcumin a pai a, hei hian taksa pun tur a vengin a tidam thei. Taksaah vung leh pun (inflammation) a awmin arngeng leh vun pun leh pan a lo awm thei thin.


Aieng leh bawnghnute chawhpawlh in ngun hian inflammation a veng thei a, bawnghnute hian vun tana tha protein leh chaw tha a pai bawk si a, vun tan a tha em em vek mai a ni.


A siam dan:


Bawnghnute chhuan lum tui no khatah aieng sawk khat thlak tur a ni a, a inchawhpawlh that nan thin vak vak tur a ni. Zan mut dawn apiangin mahni duh dana tama in tawh mai tur a ni. 


Aieng hi telh tam a nih lohna chhan chu a tam lutuk chuan pumpui hnathawh a tibuai thei a, lem a tui loh phah theih bawk vang a ni. Vun tihrisel tur atan chuan sawk khat lek pawh hi a tawk em em a ni.  


Eng tikah nge a result kan hmuh ang?


Awle, vun hrisel neih nana in tur tha tlem azawng kan han sawi ta a, zawhna pawimawh tak lo awm ta chu eng tikah nge  a rah chhuah kan hmuh ang tih hi.


Tuna kan han sawi tak te hi ti vek pawh ni ila zan hnih khat lekah a rah chhuah a hmuh mai theih loh tih hria ila. Mi thenkhat chuan regular taka an in hnu kar hnihna hnu lawkah a rah chhuah an hmu mai bawk. Kan vun chak zawng leh a nunphung - skin cycle hi a inang vek lo va, chuvang chuan dawhtheih a pawimawh hle a ni. A rah chhuah hmuh tuma rilru put ngar ngar ai chuan vun a ti tha dawn a ni tih rilru pua taima taka lo in tluk tluk kha a pawimawh zawk chu a ni. 

 

Tunah chuan kan sawi tak chungchanga zawhna awm theite i lo chhang teh ang:



Vun tana tha kan sawi zawng zawng hi ni tin in vek a ngai em?

Chhanna: A ngai lo. Pakhat emaw pahnih emaw chauh thlan a, in a tawk. A ruala chi nga in vek ai chuan kar hnih khat danah chi hnih zela thlak erawh a pawi lo thung.


Kan sawite hi arngeng leh hmai bawl nei tan a him em?

Chhanna: Aw him e. Kan sawi tak in tur chi ngate hian chaw paitawih an pui a, rilru hah an tinep thei a, chuvangin indirect takin arngeng leh hmaibawl an veng thei a ni. Kan sawi zinga bawnghnute hian i hmaibawl a tizual a nih chuan aieng-a bawnghnute thlak lovin aieng hlang chauh i hmang mai dawn nia. 


Eng hunah nge in ṭha ber?

Chhanna: Zingah a tha ber. Zing thawh hlimah taksain in tura chakna awm a hip chak theih em avangin zinga in a tha ber a; amaherawhchu coconut tui erawh chhuna in a tha ber a, aieng leh bawnghnute chawhpawlh chu zana in a tha ber ve thung.

 

In tur kan sawite hi skincare products thlak nan hman tur tihna a ni em?

Chhanna: Ni lo ve. Heng kan sawite hi thil dang thlakna atan a ni lo a, puitu atan a ni zawk. Skincare product tha tak tak te, ni sa lutuk laka inven te, muthilh tam te leh rilru tihhah lutuk loh te hi thil tangkai ber ber an la ni reng tih hriat tur a ni. Kan han sawite hi chu vun hrisel neih kawnga chet lakna puitu tha tak an ni zawk.   

Side effects a awm em?

Chhanna: Kan  han sawite hi a luat tuka in a nih lem loh chuan side effect an nei lo. Sertui  in tam lutuk chuan pumpui lawng a tizual thei a, beetroot tui in tam lutuk chuan zun rawng a tidanglam thei a, aieng in lutuk lahin chaw paitawih a tibuai thei bawk a, chuvangin a tawk chauha in tur a ni.