Thursday, 4 June 2026

Ringtute leh Inkhawm

- Joel Lairemsanga


   Kan tunlai khawvelah zet chuan inkhawm hlut zawng kan teh dan pawh a dang ta hle. 


"Thuhril a ngaihnawm em?"; 

"Inkhawm a nuam em?"; 

"Malsawmna ka dawng em?" 


tih te hi inkhawm hlutna tehna atan kan hmang ta ber chu a nih hi! 


   Hetiang zawhna hi tehkhawng dik lo chu a ni bik hauh lo; amaherawhchu heng hi Pathian biaa inkhawm hlutna tehna atan buklung tling a ni ber lem lo. Thuthlung Tharin min hrilh angin Biak In hi midang che vel thlirna hmun a ni ringawt lo va, Pathian mite Pathian biaa an inhmuhkhawmna hmun, intichak tawn tura an inpawl hona hmun a ni. 


   Tirhkohte Thiltih Bung 2-naah kohhran ding hmasaa ringtute nun dan chiang takin kan hmu. Thlarau Thianghlim a lo thlen veleh ringtute chu Isua zirtirte thukenah an tlu lut a, an inpawl ho a, chhang an phel a, tawngtaiin an inchhem alh tawn thin. An inhmukhawm satliah a ni ringawt lo va, nun dan an inhrilhtawn a, kawng engkimah an induhsak tawn em em zawk a ni. Pathian an be ho a, an inhmangaihtawn em em a, midang phurrit an phurhpui a, lawmna lamah lah an inlawmpuitawn bawk thin a nih kha. 


   Tunlai Kristianna khawvela kan man fuh loh lian tak ni-a lang chu Pathian biak inkhawm hi ruat bik leh thlan bikte chetvelna ni-a ngaih leh thlirtu mai ni-a inhriatna hi a ni awm e. Pathian thu chuan mi tin hian puithiam hna kan thawk vek a, Pathian be tura kan pun khawm hian chanvo kan nei vek zawk a ni tih min hrilh. Pathian fakin kan zai a, kan tawngtai a, Pathian thu kan ngaithla a, thupha chawiin kan kun a, ringtute kan intichak tawn a, Pathian hmaa halral thil hlan thianghlim angin kan inpe a, hetiang zawng zawngah hian ringtu mimal tin te'n chanvo kan nei vek a, tumah thlirtu ni-a ralbang tur kan awm bik chuang lo. 


   Hei hi kan hriatthiam chuan Biak In-a inkhawm kan thlir dan pawh a thlak danglam ngeiin a rinawm. Bible-a ringtute inpawlna chu inṭhian ṭhatna aiin a thuk zawk tih kan hmu. Inthian-ṭhatna chu khawi hmunah pawh a awm thei, nimahsela Kristiante inpawlna chu Isua Krista nena inzawm a nih avangin a nghet zual bik a ni. Tirhkohte hunlaia ringtute kha an inngainat avang ringawtin an inkawm ho lo; an thil neih, sum leh pai, in leh lo leh an nun zawng zawng an inṭawm vek a nih kha. Khati taka an inpumkhat theihna chhan chu Chhandamtu inṭawm an neih vang a ni zawk.


   Tirhkoh Johana'n kristiante inpawh tawnna hi Pathian kan biakna aṭanga lo luang chhuak a ni tih min hriattir. Pathian nena kan inzawmna a thuk zawh poh leh midangte nena kan inlaichinna leh inpawhna a thuk sawt thin ang. Pathian ropuina êngah tih tak zeta mi a kun chuan Pathian pawlna dik tak a chang ṭhin. Pathian pawl tam apiangin harsatna kara chakna leh thlarau lama ṭhan lenna a hmu ṭhin a lo ni.


   Kohhrana inkhawm taimak hi kristiante inzirtirna zinga tel leh thil pawimawh tak a ni. Pathian thu chuan ringtute chu inkhawm ṭhulh fo turin min fuih lo. Pathian mite inkhawmna apiangah infuih tawnna, intihchak-tawnna leh rawngbawlna remchang a awm thin. Taksa hian chaw ṭha a mamawh fo ang bawkin, thlarau pawhin thlarau lam chaw ṭha a mamawh fo. Kohhran aṭanga intlak hran ching Kristian chu thlarau lamah a chau a, a beidawng a, thlemna hmaah a derthawng thuai thin. 


   Kohhran hi Pathian thuah chuan Krista Taksa tiin sawifiah a ni a, a peng tin a pawimawh em em vek bawk. Ringtu tin hian Pathian rawng bawl turin mawhphurhna kan nei vek. Kan taksaah pawh peng pakhatin tha taka hna a thawhin taksa pumin a hlawkpui a, taksa peng pakhat lek pawhin hna a thawh that theih loh erawh chuan taksa pum puiin a chhiat phah thin. Pathianin kristian-te hi kan intihchak zualna atan mal taka nung tur ai mahin Kohhranah a huho-a inpawl khawm a, inchawm nung tawn turin min ruat a nih hmel zawk e. 


   Chanchin Ṭha ngei pawh hian ringtu inkhawm thinte zingah thilphalna leh mahni inphatna nun a thlen thin. Ringtu hmasate khan an thil neih an inṭawm theihna chhan chu Krista kaltlanga khawngaihna an dawn an ngaihhlut vang a ni. Mi ropui Isua kha hausa hle si khan keimahni avangin mi rethei a lo ni a, Amahah chuan kan lo hausak theih phah ta thung si. Khawngaihna chuan ringtute thinlung a tidanglam a, midang ngaihsak turin a nawr kal a, khawngaihnaa din kohhran chu thilphalna, khawngaihna leh inpumkhatnaa khat kohhran a lo ni ṭhin.


   Thuhril pawh hian biak in inkhawmnaah hmun pawimawh tak a luah. Pathian Thu puan chhuah hi thusawi satliah mai a ni lo; Pathianin a mite a biakna a ni zawk. Ringtu inkhawm thinte chuan Pathian thu ngaihthlak leh a thu zir bakah sim tur leh zawm tur an hre thin. Thuhrilin a tum ber chu nun tihdanglam a ni ti pawhin a sawi theih ang. Thuhril hmangin Pathianin ringtute rinna a tichak a, mi dawihzep a tihuaisen a, rilru na a thlamuan a, a mite chu rawngbawl turin a thuam ṭhin.


   Tunlai kohhranin a hmabak lian tak ni mek chu mi tam zawk hip tura inkhawm boruak nuam zawk siama hmalak a ni lova, Pathian biak leh inpawlna chungchanga Bible zirtirna dik tak kawhhmuh leh zirtir a ni zawk. Lo ral thlirtu ni lova a luhchilhtu nih tir te, awmhmuna thil tha lo dawngtu ni reng lova rawngbawltu zawka tan tir te, mi mal angin awm mah ila pumkhat kan ni tih hriattir te hi a hna pawimawh tak a ni.  


   Inkhawm taimak hian thil mak leh ropui a thlen ṭhin. Inkhawm hian Pathian mite a tipumkhat a, ringtute thinlung a tichak a, thutak a kawhhmuh thin. Vanah tawngṭainate a chho a, nunte tihdanglam a ni thin a, a mite zingah Thlarau Thianghlim a thawk ṭhin. Heng hunahte hian ringtute hi lo thlirtu mai an ni lo a, Pathian hnathawh a thlenna atana Pathian thawhpuitu an ni theuh zawk.


   Chuvangin kohhran hmasa ang khan tirhkohte zirtirnaah te, inpawlnaah te, chhang phelah te leh ṭawngṭainaah te i inpe thar ang u. Rinawm leh taima takin inkhawm ila, phur takin Pathian bia ila, thahnemngai takin rawngbawl ila, hmangaihna nen i infuih tawn ṭheuh ang u. Chutianga kan tih chuan kohhran a lo chak ang a, Krista chawimawiin a awm ang a, khawvelin Chanchin Ṭha thiltihtheihna danglam an hmu ang.


   Kohhran hi ringtute punkhawmna hmun satliah mai a ni lo. Chhungkua ang maia ringtute kan tel ho-na, taksaa kan rawngbawlna leh Pathianin khawvelah a tum a tihhlawhtlinna hmanrua a ni zawk.




𝐍𝐚𝐫𝐞𝐧𝐝𝐫𝐚 𝐌𝐨𝐝𝐢 𝐥𝐞𝐡 𝐌𝐢𝐧 𝐀𝐮𝐧𝐠 𝐇𝐥𝐚𝐢𝐧𝐠-𝐚'𝐧 𝐌𝐢𝐳𝐨𝐫𝐚𝐦 𝐚𝐧 𝐫𝐞𝐥 𝐡𝐫𝐞𝐩!

     India Prime Minister Narendra Modi leh Myanmar President Min Aung Hlaing te chu June 1, 2026-ah khan New Delhi-ah an inkawm a, khawvel ram hrang hrangin an ngaihven hle. Kum 2021, February thlaa sipaiin thuneihna a lak hnuah Myanmar chu politics thila buaina chhumpuiin a chim mek a, khawthlang ram - EU leh US te chuan Myanmar sipai kaihhruai State Administration Council sawrkar chu an hrek a, diplomacy lama inpawhna an titawp deuh vek bawk. Hetiang a nih lai hian India erawh chuan "Neighbourhood First" leh "Act East Policy" kalpuiin, Myanmar nen inthlunzawmna a la kalpui chhunzawm zel thung. 

     India ngaihdanah chuan Myanmar buaina hian India Hmarchhak ramri a nghawng nghal vek avangin inbiakna neih loh ai chuan inbiakna neih hi kawng tha zawk a ni tih a ni.
President a nih hnua Min Aung Hlaing-a'n India a rawn tlawh hmasak berna a ni a, kum 2021 hnuah khawvel ram lian zinga a tlawh hmasak ber a ni bawk. Hetia India a rawn tlawh ta mai hian khawthlang ramin Myanmar an hrekna karah India hi Myanmar tan thian rinawm, sumdawnna leh diplomacy kawnga inhawng tak ram a la ni tih a lantir a tih theih ang. Myanmar hi China nena ramri intawm, Bay of Bengal-a luhka pawimawh leh ASEAN luhna kawngpui ber a nih avangin India tan pawh a pawimawh em em tho a ni.

     India leh Myanmar hian km 1,643-a thui ramri an inṭawm a. Mizoram-in km 510, Manipur-in km 398, Nagaland-in km 215 leh Arunachal Pradesh-in km 520 a nei. Hei vang hian Myanmar-a buaina a awm apiangin Mizoram a nghawng hmasa ber ṭhin.

     Myanmar hi India ṭhenawm satliah mai ni lovin Southeast Asia-a ring rawlh tura India tana luhka pawimawh ber a ni. India "Act East Policy" hnuaiah ASEAN ram 10 nena inkalpawhna atan te, USD billion 110 chuang inrawlhna sumdawnna leh diplomacy tihchakna kawngah Myanmar hi a pawimawh hle. Prime Minister Modi chuan- "Myanmar hi India tan ṭhenawm ṭha chauh ni lovin kan chhungkaw member, kan hmasawnna leh muanna kawnga ban pawimawh a ni," tiin a sawi.

     He inhmuhkhawmnaa thupui sawi hlawh ber chu ramri venhimna chungchang a ni. Kum 1950 aṭang tawh khan India Hmarchhak -a hel pawl – NSCN-K, ULFA-I, PLA, UNLF, KCP, ZRA etc. – te chuan Myanmar Sagaing Region leh Chin State chhung, khaw 25 velah camp an nei nia sawi a ni. Heng hmun aṭang hian India ram chhungah ralthuam tawlh luh, sipai beih leh sum hmuhna turin dan lova sumdawnna an kalpui ṭhin ni-a sawi a ni.

     India chuan Free Movement Regime (FMR) hnuaia ramri atanga km. 16 huam chhunga inkalpawh phalna hman ṭhin pawh tun hnai kum 2 chhung khan a titawp a, Assam Rifles-in khauh takin ramri an veng mek. India-in Myanmar hnenah "Operation Sunrise" ang chi sipai thawhdunna kalpui leh turin a ngen a, Myanmar President Min Aung Hlaing chuan, "India dodalna atan Myanmar ram chhung hi hman kan remti lo va, kan remti ngai bawk hek lo ang. Hel camp awmna kan hriat apiang kan ṭhiah sak zel ang," tiin a intiam. Hei hi Mizoram leh Manipur tan chuan intiamna pawimawh tak a ni.

     UNHCR chhut danin kum 2021 February thla aṭanga 2026, June thla thleng hian Myanmar mi 62,000 chuang India-ah an rawn raltlan a, chung zinga 45,000 chuang chu Mizoram-ah an awm. Chin State nena hnam, ṭawng, sakhua leh chhungkaw lam inzawmna neih avangin Mizoram sawrkar, NGO leh kohhran ten an lo tuamhlawm a, Champhai, Siaha, Lawngtlai leh Hnahthial district-ah camp 160 chuang a awm mek.

     Mahse, heti zat mihring enkawl hi Mizoram tan phurrit lian tak a ni mek. Zirna, damdawi in, ei leh bar, hna insem chungchangah harsatna a thleng chho mek. MHA chuan State-in Rs. vaibelchhe 380 chuang a sen tawh thu a sawi. He inkawmnaah hian India-in Myanmar hnenah, "In ram chhungah muanna a awm theih nan inthlanna felfai buatsaih ula, raltlante him taka an kir leh theih nan kawng hawng rawh u," tiin a nawr. Myanmar lam pawhin Chin State-ah "Safe Zone" siam an tum thu leh UN kaltlanga raltlan haw dan tur ruahmanna siam an inhuam thu an sawi.

     Sumdawnna chu thupui pawimawh pathumna a ni. Kum 2025-26 chhung khan India leh Myanmar insumdawn tawnna hi USD billion 1.8 a tling. India-in Myanmar aṭangin dal, behlawi, thingzai, mau leh rua hmanga thil siam leh lunghlu a la lut a, India vek hian Myanmar-ah damdawi, thir leh khawl, buhfai, chini, two-wheeler a thawn chhuak thung.

     Zokhawthar-Rih border trade point hi India leh Myanmar insumdawn tawnna hmun lian ber a ni mek a, kum 2024-25 chhung khan cheng vaibelchhe 340 man bungrua a kal tlang. Nimahsela kawng chhia te, check gate tam lutuk te leh Myanmar lam buaina avangin harsatna neuh neuh a tam hle thung. Hruaitu pahnihte chuan buaina ching fel turin hetiang hian ruahmanna an siam nghal:-

1. Zokhawthar-ah Integrated Check Post ICP changtlung zawk siam a ni ang.
2. Champhai leh Rih inkalpawhna kawngpui NH-502A laih zau a ni ang.
3. Hnahlan, Vaphai, Farkawn leh Khawbung-ah Border haat 4 hawn belh a ni ang.
4. Rupee leh Kyat direct payment system tihchak lehzual a ni ang.

   Heng hi a hlawhtlin chuan Mizorama loneitu, sumdawng, handloom & handicraft siamtute tan hmasawnna kawng a inhawng zau hle dawn a ni.

     Kaladan Multi-Modal Transit Transport Project hi cheng vaibelchhe 3,200 senna tura ruahman niin hna hi kum 2008 aṭanga ṭan tawh a ni. He project-in a tum ber chu:

*Phase 1:* Kolkata Port leh Sittwe Port inkar km 539-a thuiah lawng lian kaltir.
*Phase 2:* Sittwe leh Kaladan lui inkar km. 158-a thuia lawng te kaltir.
*Phase 3:* Paletwa aṭanga Zorinpui, Mizoram thleng-a km 109-a thui kawngpui siam.

     Tun dinhmunah Sittwe Port leh Paletwa Jetty zawh fel a ni tawh a. Paletwa leh Zorinpui inkar kawng km.109-a thuiah km 87 siam zawh a ni tawh a, km. 22 chiah hmabak a ni tawh. Amaherawhchu Chin State chhunga inkahna avangin kum 2 chuang hna a chawl tawh thung. Ram pahnih inkawmnaah hian Myanmar-in "Paletwa bial kan thunun leh tawh a, security kan pe ang che u. Kum 2027 March thlaah project hi hawn hman kan tum," tiin a tiam.

     He project hi a zawh hunah chuan Aizawl aṭanga Kolkata hlat zawng km. 1,880 hi km. 870 zetin a tawi tawh dawn a, bungraw phurh man 50%-in a hniam ang a, Mizoram hi "Landlocked" aṭangin "Land-linked" state a lo ni tawh mai dawn a ni. Cement, steel, oil leh buhfai man a tlawm ang a, Mizoram thar chhuah sawhthing, hmunphiah, grape wine-te pawhin khawvel market an thleng pha tawh ang.

     Myanmar hian khawvela rare earth minerals 12% a nei a, Dysprosium, Terbium, Neodymium etc. te hi electric motor, wind turbine, missile guidance, smartphone siam nan a pawimawh hle. Tunah hian khawvela rare earth 70% chuang hi China-in a thunun a, US, EU, Japan leh India te chuan China rinchhan lohva awm theih an tum ruh hle.

     Myanmar-a Kachin leh Shan State-a REE mine-ah te India company-in minerals a laih chhuah ve theih nan MoU ziah an remti a, hei hian kum 10 lo awm leh tura India-in EV leh semiconductor industry hlawhtling din tuma a hmalaknaah a pui hle ang. Mizo zinga geology lama mithiamte pawhin Myanmar border-a exploration neih hunah chhawr an hlawh ve ngei pawhin a rinawm e.

     Myanmar-Thailand inrina hmun - Shwe Kokko leh KK Park-ah te hian Chinese syndicate-in cyber scam company lian tak tak an din a, "Dubai-ah hna a awm e" tiin India mi 8,000 chuang bum an ni tawh nghe nghe. Heng an mi bumte hi Myanmar-ah hren beh niin, online scam, crypto fraud, love scam leh thil tha lo tak tak thawhtir an ni. MEA chuan kum 2024-26 chhung khan India mi 1,200 a chhanchhuak tawh.
Ram pahnihte chuan Joint Task Force din an remti a. Intelligence inhrilh tawn a, helho bu khuarna hmun beih ho leh ram venhimna dan thar siam an tum bawk a, Mizoram Police Cyber Cell pawh he task force-ah hian a tel ve dawn a ni.

     Min Aung Hlaing hian Delhi a rawn thlen hmain Bodh Gaya Mahabodhi Temple a tlawh hmasa a, kum 1954-a Myanmar Prime Minister U Nu-a'n India a rawn tlawh tum khan pagoda hi a tlawh kual ve bawk. Myanmar-a Buddhist mi maktaduai 50 chuang tan chuan India hi an ram thianghlim "Holy Land" a ni.

     India hian Myanmar-a Buddhist sakhaw bia khualzinte tan inhawn zau a tum hle a, a bik takin Sarnath, Kushinagar, Lumbini tlawh tur te tan visa fee man tihtlawm a tum bawk. Hei vang hian Gaya leh Aizawl inkarah thlawhna hranpa bik service-tir tumin ruahmanna a siam thar bawk.

     US State Department chuan, "India-in Myanmar nena inbiakna a nei hi kan hrethiam; mahse democracy lam hawi turin nawr zel rawh se," a ti. China chuan, "India-in Myanmar-ah hnuhma leh chet lakna a rawn nei ve zel hi kan ngaimawh," tiin a sawi niin Global Times-in a ziak. ASEAN ramte chuan, "Myanmar buaina chinfel tumna kawngah India a tel ve hi a lawmawm," an ti.

     India dinna chu a chiang hle: Inenhran aiin inkawmngeih; inhrekna aiin inbiakna; ram dang ngaihdan aiin India ralmuanna a pawimawh ber tih te hi a ni. Ram pahnih hruaitute inbiakna hi a taka tihhlawhtlin a nih chuan Mizoramin hlawkna a tel hnem dawn hle. Chutiang taka hlawkna a tel theih dan tur tawitein han tarlang ila:-

1. Myanmar-ah inkahna a reh chuan Mizoram ramri a ralmuang ang a, silai puak ri hriat tur a awm tawh lo ang.
2. Chin State-a muanna a awm chuan raltlan 45,000-te an haw thei ang a, Mizoram budget phurrit a ziaawm ang.
3. Zokhawthar-Rih inkarah tluang taka sumdawnna kalpui a nihin kum khatah cheng vaibelchhe 1,000 chuang sum a kal thei. Hei hian Mizoram GDP 15%-in a tipung thei a ni.
4. Kaladan Project thawh zawh a nih hunah chuan Mizoram hi India leh Myanmar leh Thailand Trilateral Highway-a "Gateway" a ni dawn. Aizawl chu "International Trade Hub" a ni thei.
5. Kawng siam, warehouse, logistics, tourism, hospitality-ah Mizo ṭhalaite tan hna 20,000 chuang a piang thei.
6. Ramri kaltlanga inkalpawhna a awlsam chuan Chin-Kuki-Mizo inpumkhatna a ṭha zual sawt ang.

     He Modi-Min Aung Hlaing inkawmna hi thlalak-dunna satliah a ni lo. India Hmarchhak, a bik takin Mizoram, tan a pawimzawh zual hle a, security, refugee, trade, connectivity, minerals, cyber crime, culture thlenga nghawng nei phak a ni hawlh mai.

     India tan chuan Myanmar hi "Act East" policy hlawhtlinna tura kawng pawimawh tak a ni a, Myanmar tan chuan India hi khawthlang hrekna kara thawk la tura "oxygen" pawimawh tak a ni ve bawk. Hmun kilkhawra awm Mizoram chu hmun langsar leh hmasawnnain a thlunzawm dinhmuna a lo din theihna atan ram pahnih hruaitute'n inremna leh thuthlung an siam hi Mizoram tan a pawimawh zual em em a ni.

     Narendra Modi-a leh Min Aung Hlaing inbiaknaah hian Mizoram hmalam hun, eizawn kawnga mizo ṭhalaite hma hun, sumdawnna, leh Zofate muanna a innghat thuk hle. Chuvangin he inhmuhdunna hi Delhi leh Naypyidaw-ah mai tawp lova Mizoram thlenga kan lo ngaihven a, kan lo hriat ve hi thil tul tak a ni.