Wednesday, 23 September 2020

Makpa-zâng-kâng

 Hei hi Makpa-zâng-kâng par a ni. A hming nalh loh ang aiin a par hi a nalh hle. Chutihlai erawh chuan 'Ainawn' hi a hming a nalh tehlul nen a par hi a nalh lem lo hle thung. Mizo hla thuah nula hmeltha sawi nan a hming a nalh vang hi a ni ange, hman rim pawl tak a ni thin. 

 

Makpa-zâng-kâng hi mi tam tak chuan an hriat fuh loh avangin a zahmawh an ti hle thin a, zâng (spine) anga lam lova zang (penis) anga an ngaih leh lam vang a ni. zâng káng (burned spinal column) tih a kawk zawk a ni.

 

A then lahin Makpa-zang-kang kung bulah Siali-nu-chhu kung a awm duh e an lo ti mek bawk. .



ZUN-THLUM vs THISEN-THLUM

 "Ka pu, zunthlum hi i nei ve rêng rêng em?"

"Ka zun hi ṭum li uluk takin ka liak tawh a, a la thlum hauh lo. Chuvangin zunthlum ka la nei lo ta zelah ka inngai."

Heti tlat hi a nia, chuvangin Medical Term mizo ṭawnga lehlin kan neih mek ṭhenkhat hi chu lehlin ṭhat a chakawm ka ti ṭhin. Kan neih sa lah hi kan pawm nghet bur tawh hlawm si a!

"Zunthlum" kan tih pawh hi 'Diabetes' hi a ni a, Blood Sugar sâng tihna a ni a, thisena thlum tam tih hian a chiang ber awm e. Chuvangin Diabetes hi 'Zunthlum" tih ni lovin "Thisen thlum" tih lo ni zawk sela chuan mahni zun liak liak te, mahni zun a thlum loh chuan Diabetes nei lova inngai ta tlat te hi kan awm âwm lo asin!.



Maruti Gypsy chhuak thar tur chu (5-door Suzuki Jimny)

Kan hriat angin Gypsy chu Jimny-a thlak a ni tawh a, nakum 2021-a Suzuki Jimny chhuak thar tur erawh chu “Gypsy” hming vĕk puttir a ni thung dawn! He Maruti Motor âwm-khauh (SUV) hian Mahindra THAR a khingpha tura ngaih a ni.

India rama Car siamtu lian ber Maruti Suzuki chuan Auto Expo 2020-ah khan kawngkhar 3 nei Suzuki Jimny Sierra chu an pho chhuak ve a nih kha. An sawi dan chuan kawngkhar 5 nei Jimny chu kumin kum tawpah lei theih turin pho chhuah hman an tum a ni awm e.

Jimny chhuak thar tur hian ram danga off-road vehicle tam tak te angin kawngkhar 5 a nei dawn a, kawngchhe ngam lirthei ţha chungchuang (off-road vehicle) lar tak Hummer H3 pianhmang anna lai pawh a nei dawn a ni. Nimahsela Suzuki hian a ke tur hi 4,000 mm aia lian chuan siam an tum lo. Sawi tawh angin he Jimny chhuak thar tur hian a hmingah ‘Jimny’ pu ve lovin “Gypsy” tih hming a pu dawn a ni.

Khawvel hmun hrang hrangah Jimny hi kawngchhiaa tlan (off-road) ngainate chuan an lei nasa hle tawh a, kawngkhar 3 nei vek niin 4WD vek a ni bawk. Nimahsela India rama Jimny-ah chuan 4WD bakah 2WD siam tel a ni thung a, 2WD hian petrol a heh loh bakah chuan a nuam zawk a ni. Amaherawhchu off-road ngaina tan chuan 2WD hi chu a thlanawm lem loh ang.

Nakuma “Gypsy” chhuak thar tur ( ‘Maruti Gypsy 5-dr Suzuki Jimny’ ti-a koh theih bawk) hi petrol hmang tur niin K 15B 1.5-litre a ni dawn a, 102 PS of power at 6,000 rpm and 130 Nm of peak torque at 4,000 rpm a ni ang. Gear hi Number 5 thleng a awm bawk dawn a ni. He Gypsy hi kumin 2020 November-ah chuan tar chhuah hman beisei a ni a, India rama off-road vehicle ngaina te chuan an duh hle beisei a ni. Mahindra THAR nen inkhingtawk hle turah beisei a ni bawk a, a man hi ex-showroom-ah chuan Rs. Nuai 10 vel a nih rin a ni bawk.



TATA SUMO

TATA Company siam Sumo thatzia chu kan hre theuh awm e. Sumo hi kum 1994-a siam chhuah tan kha niin nikum 2019 khan tihtawp a ni. Thang khat lian zet chu rinawm takin India mipuite rawng a lo bawl tawh a, a bikin thingtlang leh tlang-ram lamah hman rim a ni nasa hle. Enkawl a nawmna leh a awlsam dan hi hriatreng a ni tawh ang. TATA Company hian hriatrengtlak motor a siam ve nual mai a – Sumo, Sierra leh Safari te hi India motor tha an ni. 

2020 Auto Expo-ah phei chuan Sierra hmelthar tur (concept) pho chhuah a nih nghe nghe kha. Sierra phei hi chu tun atanga rei vak lovah siam chhuah thuai a nih rin a ni. Sierra ang bawkin Sumo pawh boral hlen mai lovin pianhmang thar hlak nen a rawn let ve leh rin a ni a, a hmelhmang tur hian Motor lama tui mite ngaihven a hlawh hle.

Engpawh nise, Sumo chhuak thar tur hian Land Rover Defender pianhmang a rawn chhawm nual dawn tih chu a chiang tawh a ni awm a, a thlalak pawh hmuh theihin tlangzarh a ni nual tawh. A bik takin Grille leh Head lamp (LED lamp)-ah Land Rover Defender hi a ang lehzual dawn a ni. A hmalam pianah erawh danglamna thar tam tak a awm dawn lo thung naa Bumper thar, a lan dan dang daih a hmang tho ang. TATA Company hian mi pasarih leng Gravitas hi kuminah an zawrh hman beisei a ni a, chumi hnuah chuan Sumo chhuak thar tur lamah an insawrbing lehzual tawh ang.


India Leh China Inngeih Lohna Bulpui

- Joel Lairemsanga


Kum 1947-a India-in zalenna a hmuh kha dan hnuaiah thlap a ni a, UK Parliament-in a pawmpui thlap a ni. Khata tang khan Jammu & Kashmir pawh India ram chhungah awmin hei hi an roreltute pawhin ziakin an sign hn India Leh China Inngeih Lohna Bulpuian thlap a ni.


Hetiang hi India lo pian chhuah dan a nih mek laiin a thenawm ram- Pakistan leh China chuan India lo piang chhuak hi an lawm lo hle a, lawm ahnekin zah derna pawh an lantir duh meuh lo a ni. India-in zalenna a hmuh atanga thla thum lekah Pakistan phei chuan ralthuam chelekin India hi a tibuai a, Islam Ram a lo pian chhuah phah luah mai a nih kha.


Khatih mek lai kha chuan China ram chu fing thiam taka awmin ngawih a chuh rih a, a chhan pakhatah chuan a ram chhungah Civil War nasa tak a awm vang a ni. Pakistan tih lohah chuan China hi India ram chuhbuaitu ram langsar ber a ni a, India-in zalenna a hmuh atanga rei vak loah khan Ladakh hmarchhakah Aksai Chin tan tlangin kawng a lo sial daih tawh a ni!


Kum 1950 chho-a China kawngpui sial chu kawng mam tha pawh a ni hran lo a, tunah erawh thuam that leh chei nasat ni tawhin NH 219 tih a ni tawh nghe nghe. Hei hi hre reng mahse India ram hruaitute chuan phuba lak an tum miau si loa, China hian a kawng sial chu a chhunzawm muah muah mai si a, a tawpkhawkah India Prime Minister thluak nem Jawaharlal Nehru leh Chinese Premiere Zhou Enlai te chu an inbakkaih ta nge nge a nih kha.


Sino-India border thuah hian India dinna hi a la pangngai reng a, British-in India ram a awp laia ramri kha a la pawmpui thlap a, hei hi China pawhin a pawmpui ve reng thin kha a ni a, an official map-ah pawh an ziak dip ve thlap si a ni. Kum 1930 tir thleng kha chuan Postal Atlas of China-ah pawh Aksai Chin chu British-India ram chhungah rinluh vek a la ni.


Hetiang hi a nih mek lain kum 1918-ah China hian a rukin Map a siam a, chutah chuan Aksai Chin chu a ram chhungah a rinlut ta chat mai! British-India-ah kha chuan Aksai Chin hi Jammu & Kashmir chhungah a awm thin tih hria ila. Kum 1947-ah Jammu & Kashmir-ah hian District 14 a awm tawh nghe nghe. Tunlaia India leh China inepna hmun lar tak Ladakh pawh hi Jammu & Kashmir district pakhat a lo ni daih tawh a nih chu.


China hian Pakistan a tan em avangin ramri thuah India tihbuai hi a tum ve hrim hrim ni te pawhin a lang; a chhan chu Pakistan leh India hian ramri thuah thu inchuh an neih reng vang a ni. China-in a hlauh tak pakhat chu Line of Actual Control (Ladakh) leh Line of Control (Ladakh leh Jammu & Kashmir)-ah India hian building lian tak tak a sa zel anga, a inbenbel chuan nakin zelah ralthuam lama inchhekkhawlna hmunah a hmang ang tih hi a ni.


Mawl mang taka sawi chuan India-in indona avanga Pakistan ram a luahsak hi China hian a hlau hle a tih theih awm e. Pakistan hian a awp chhunga Gilgit leh Gilgit-Wazgrat a awp tirh chuan Pakistan Hmar chan (Northern Atlas of Pakistan) tiin a ko mai a, a hnu deuhah chuan “Gilgit-Baltistan” tiin a thlak leh thung.


Henglai hmunah hian a ni China-Pakistan Economic Corridor kawng chu sial a nih ni. Hei tak hi India hian a helh em em a, a ram himna kulhpui tihchhiatna hmawr tur nia a ngaih ngheh tlat ni. Heng hmunah hian China hian building lian tak tak sain a che nasa em em a, a rawn rahchin apiang chu Pakistan ram niin a chhal ta hmak hmak thin a. Kum 1963-ah phei kha chuan zah pawh dawn lovin Shaksgam Valley chu Pakistan a lo dil ngawng ngawng tawh a nih kha! A hma kum 1962-ah phei kha chuan India leh China hi an indo nghe nghe a ni. He indo hnu atang phei hi chuan Aksai Chin chu China hian ama ta dik tak angin a keipui sa hauh ta tlut mai a ni.


Kum 60 zet xxxkal ta atanga vawiin thlengin China hian LAC-ah a ram zauh hna a rukin a kalpui hret hret reng a, hei vang hian India leh China hi Pangong Tso, Demchok leh Galwan Valley-ah te an lo inep fo thin a nih hi. India hi awm mai mai tawh bik lovin China angin LAC hnaivaiah kawngpui te sialin kut a thlak ve ta zel a, hei hi China hian enliam har a ti ve hle a ni.


A nihna takah chuan China-in Aksai Chin leh Pangong Tso a hauh hi India hian a pawmpuiin a ui ber a ni lem lo a; amaherawhchu Ladakh leh Jammu & Kashmir-a a huang rawn zauh hi chuan a thin a khei takzet a, ngawih liampui a tum lo hle a, tum dang zawng aiin an inep nasain tu lam ve ve pawhin ralthuam an chhek nasa tawh hle ni-a sawi a ni. Ram pahnih inkarah hian eng thil nge lo thleng dawn tih hi sawi thiam a har tawh hle. 

    

 

Tuesday, 3 April 2018

BULFEKZAWL

Thingtlang khua ka tlawh ve tawhah chuan Bulfekzawl, Champhai District hi khaw nuam ber pawl a ni awm e. 
A khaw hmun hma hi tuihawk thlifim zung zung thei tawkin a zawl dap a, tun ang thal tui har lai pawhin an kawt kaiah tui a haw liam pur pur mai!
Khua atanga hla lo taka awm Tiau luiin Myanmar lakah min daidang a, he Tiau lui hi mi tam tak tana eizawnna siamtu, Balu leh lui lam sa lakna hmun pawimawh tak a ni.
A panna kawng hi la chhe rih viau mahse a hmun thlen chuan hah a dam sawng sawng thei zu nia! A mi chengte pawh an hawihhawmin an thilphal hle a, an in bula zawngtah leh tengtere min hawntir treuh mai.









Friday, 2 March 2018

INKHAWM LEH ZAI HRUAI


Kum 2009 khan Zoram Pawn Presbytery KṬP Meet Shillong Mizo Kohhran Biak Inah kan nei a. Chairman ber chuan, " Tunah hla ka thlang dawn a, he ka hla thlan hi chu keyboard tel lovin khuangtê leh khuangpui nen chauh kan sa tawh ang. Keyboard kha chu lo dah ṭha ula..." tiin a sawi a, tui takin kan zai ta a ni. 

Thil reng rengin side A leh B a nei an tih angin Keyboard pawh hian Biak In chhunga inkhawm zai a tituiin a titui lo thei hle. Mizoramin kan hmelhriat tirh chuan Biak In chhunga lakluh chi a nih leh nih loh thuah ngaihdan phir lian tak pahnih a awm a. Mizopa kutchhuak a nih loh avangin hnamdang musical instrument anga ngaihna lian tak a awm rei hle. Amaherawhchu kan Biak In meuha kan han sengluh a, thiam taka an han khawih hi chuan zai a chawi nung thei hle a lo ni a, thingtlang kilkhawr taka ngaih thleng pawhin kan lo kawl fir fer ta mai.

Hetiang hi a lo nih takah chuan thiam taka zai chawitu atana hman thiam hi a lo pawimawh ta ber mai. Hmun tam takah keyboard hi ring deuh deuha play, khuangpute tibuai khawpa inmil lova play ka hre tam ta fu. Hla sak nawn titui lo khawpa zai rem lova ri bung bung pawh a tam. Kut ben hial zuk tibahlah thei a!

A pawimawh tak em avangin inzir nana khawih emaw, tlawmngaia khawih te emaw chuan thiam bel zel tura inzir an mamawh em em a, anmahni avangin zai a tuiin a tui lo thei tih hriat a ṭha hle. Chutiang bawkin thiam chiang mang lo chuan hunpui leh inkhawmpui nikhua chuan a tum (play) thiam zawk te zak lova papek nachang hriat pawh a ṭha khawp mai. A thiam zawkte pawhin Kohhran hma ngai rana khawmpui nikhuaah hian keyboard hi chuh chat a ṭha ngawt mai.

Mizote hi zai ngaina hnam kan ni a, musical instrument tel lo chuan zai a theih meuh loh tluk a ni e. Biak In chhunga kan hun hmanna tam tak pawh hi zai leh lâm a ni. Thuhriltu an pawimawh tluk chiahin zai hruaitu (khuangpu, keyboardist) te pawh an pawimawh hle a. Inbuatsaihna nei ṭha thusawi chu a nung ṭha bik ang bawkin zai hruaitute pawh mi bik an nih angin an thiamna leh inpeknaah inbuatsaihna ṭha an mamawh ve hle a ni.

"Engkim thaw thei tawh phawt chuan Lalpa chu fak rawh se".


Tuesday, 26 December 2017

ZAWNGTAH HI LE

Kum 1975 khan Happy Valley, Shillong-ah khuan ek in, tina dawh chi ang hi an la hmang a, tuktin an paih thin a ni. Zawngtah chang tawh awm hunlaiin mizo hovin an ei nasa lutuk a, êk paih ho an nuar ta a, a chhan an han zawh chuan, "Mizo hovin zawngtah an ei chhung chuan ek kan paih tawh dawn lo," tiin an lo chhang a, hei hi an strike chhan ber pawh a ni reng a, tribal ve tiap tiap tak chu a ni.
Engpawh nise, zawngtah hi chu a tui uih ve ngawt chu a nih hi!
Zawngtah hi hriselna atana a thatna thenkhat han tarlang thuak ila:-
* Rilru nguina lakah min veng thei.
* BP sang a tihniam theiin a sang tur a veng thei bawk.
* Vitamic C leh fibre a pai tam avangin taksa a vawng ṭha a, ek hunbi a siam ṭha.
* Zu vanga pen-tawng tan a tha.
* Zing thawh hlima luak chhuak a tireh thei
* Rannung sehna thak a tireh thei.
* Mi a tilang naupang thei.
* Hmeichhe thi neih tai-na a veng thei.
* Stroke nasa tur a veng thei.
* Taksa lum leh vawh zawng a vawng tha.


TINRENG DAMDAWI - ‘Theriac’


Hmanlai ‘LAL’ nih kha ropuiin chakawm viauin lang mahse nun kha a ral ti em em thung si a ni; a chhan chu lalthutthleng chuhpuitu leh paih thla tura phiarrutu an awm ve nghal fo vang a ni. Hetiang hi a nih avangin eng tûr pawhin mihring taksa a hneh lohna tur leh chu tûr chu lo that thei tur damdawi siam chhuah chu duhthusam thil a ni. Hetiang damdawi hi awm chiah sela chuan a hmang nasa leh mamawh ber tur chu LAL a ni ngei ang.

Mithiam pakhat Mithradate VI-a, Black Sea  Tuipui kama khawsa chuan eng tûr pawh that thei tur damdawi siam a tum a, tûr chi hrang hrang a hriat hmang chuan an sal man te leh misual thiamloh chanter te-ah chuan experiment  a bei tluk tluk mai a, dose hniam te tein a tan a, a dose hi a tisang zel a, chu chuan mihring taksaah resistance a siam ang a, chumi chu damdawi, ama hming chawia a hming tur a phuah lawk- mithridate-ah a siam chhuak tawh mai dawn a ni.

Amaherawhchu Mithradate-a ram chu sipai hotu Pompey chuan BC 66 khan a rawn hnehchhuh a, Mithradate-a lo siam mek, a damdawi bâwlhlo zawng zawng chu Rome-ah an la ta vek a ni. Rome emperor Nero-a  doctor Andromachus-a chuan lo zirchiangin experiment a tih belh ve hlek a, bâwlhlo chi hrang 64 zet hmangin tinreng damdawi chu a siam zo ta a, a hmingah ‘Theriac” tiin a vuah. He damdawi siam nan hian hnim hnah a hmang nasa ber a, chawngkawr rul taksa them a hman chuan sawi a hlawh ber thung.

Mi thenkhatin ringhlel deuh mah se ‘tinreng damdawi’ tih te, ‘thih theih lohna damdawi’ tih te leh ‘tur thahna hlo’ tih tein a lar ta hle mai a, a man pawh a hunlai mil chuan to tak a ni. Kum zabi 12-naah khan Venice chu he tinreng damdawi ‘Theriac’ hralh chhuak hnem ber khawpui  a ni a, Europe, Arabic leh China damdawi tha tak tak te nen an lar dan a inchen reng niin an ngai hial.
Kum 1745 hnu lamah erawh kha chuan mithiam em em mai William Heberden-a chuan chuti em em-a han fak tur damdawi tha a ni lem lo tiin a famkim lohna leh a chak tawk loh dan a rawn lipse ta vak mai a, Rome ho hian anmahni intihlar nan a nihna bakin an fak mai a ni e ti hiala a rawn sawi hnuah chuan ‘tinreng damdawi’ ti-a mi tam tak ngaihsan a nihna chu a lo tla hniam ve ta tial tial a ni.

Engpawhnise, kum zabi 19-na thleng kha chuan Europe rama damdawi siamtu company tam tak chuan he tinreng damdawi- ‘Theriac’ hi an la siam chhuak chur chur tho zu nia!


Sunday, 24 December 2017

CHRISTMAS DISEASE


Engnge a nih?

“Christmas Disease” hi inthlahchhawn chi natna chi khat, vang em em mai a ni a, he natna nei te chuan an taksaah hliam chhe te tak tak pawh nei sela a thi a tawp hlei thei lo thin a ni. Hei hi a chhan ber chu thisen tikhaltu factor IX tlakchham vang emaw, taksain a siam chhuah tlem vang a ni. Enkawl loh phei chuan awlsam taka nunna chan theih natna a ni ve tlat.

A hmingah Christmas a awm avang hian Kristian te’n Lal Isua piancham kan lawm thin Krismas nen hian a inlaichin hnai hran lo va, kum 1952-ah khan mi pakhat Stephen Christmas-a chu he natna vei an hmuh chhuah hmasa ber a nih avanga he hming hi lo pu chho ta zel a ni. England lalnu Queen Victoria-i thlah kal zel Spain, Germany leh Russia lal chhungkuaah he natna vei hi an awm duah avangin ‘Royal Disease’ tiin an ko bawk a, ‘Factor IX Deficiency Disease’ tiin an ko bawk. 


A lan chhuah dan:

·         Serhtan vang emaw, ha phawi vang emaw, taksa tih hliam vang leh inhliam hlek pawhin thi-put a tawp hlei thei lo.
·         Hnarthi tawp hlei thei lo emaw, taksa-a thi duk awm deuh reng.
·         Zun thi deuh reng.
·         Ruh chuktuah vung leh na.


He natna hmuh chhuah dan: 

·         Thisenah thisen tikhaltu eng zata tam nge a awm tih hre turin Factor IX Test.
·         Engtia rei nge thisen khal nan hun a duh tih hre turin Activated Partial Thromboplastin Time Test emaw Prothrombin Time Test.
·         Taksain thisen a tihkhal chak lam hriat nan Fibrinogen Test.


A enkawl dan:

Christmas Disease hi a tihdam theih loh a; amaherawhchu thunun theih a ni. Sawi tawh angin thisen tikhaltu Factor IX tlakchham natna a ni a,  factor IX injection hmangin an enkawl thin.  Factor IX injection hi laboratory-a siam chawp leh mihring thisen atanga siam a hman theih a; nimahsela mihring atanga siam chu natna hrik hlauhawm tak tak- HIV, Hepatitis te inkaichhawn a awlsam avangin laboratory atanga siam hi a him zawka ngaih a ni.

Taksaah hliam a awm chuan desmopressin ointment hi hliama hnawih atan doctor-te’n an chawh fo. Amaherawhchu hliam a nasat viau chuan doctor pan vat a him ber.



Saturday, 9 December 2017

ZAN LAMA EI LOH TUR TE

Zanriah puar taka ei hnu pawha ei tur la dap ching i ni em? Lo lungngai bik lo phawt mai teh. A chhan chu hetiang mi hi tam tak an awm ve tho a nia!  Thil chin tha tak erawh chu a ni hauh lo. Mi thiamte chuan zanriah puar taka ei hnu pawha thil la ei vak vak hi taksa tan a hrisel lo hle an ti. Mut a tibuai thei a, taksain mut a hmuh that loh chuan hrisel lohna hrang hrangin taksa a tlakbuak awlsam ta thin a ni.  Mi thiamte’n zan lama ei miah loh tur an sawi te tawi tein i lo tarlang ang:-

[1]. Serthlum Tui: Serthlum hian thur  a pai tel avangin pumpui hnun lawng neih a awlsam a, pumpui chak lo benvawn a siam thei a ni. Serthlum ai chuan zan lama apple ei hi a tha zawk a ni.
[2]. Ice Cream: Ice cream hian thau leh thlum a pai tam a, zan mutnaah taksa a lo hahdam bawk si avangin thau chhia leh thlum te a lo kangral zung zung ta si lova, taksaah thau chhia a lo tam ta thin a ni.
[Zu]. : Zana zu in hian mut a tisukuk thei a, zan laiah thawh at a thlen awlsam em em bawk. Zing vartianah zun chhuakin mi a kaitho duh hle bawk.
[Chips]. : Chemical chi khat Monosodium glutamate a pai tam avangin mut chhuak tur a veng hlauh thin.
[Chocolate]. : Chocolate-ah hian chemical ‘Caffeine’ a tam avangin taksa a tiharhvang  thin a, mut tam duh chuan zan lama ei hauh loh tur a ni.