Saturday, 10 October 2026

Hur luat vanga serha thil phum – Macau

-          Dr. Joel Lairemsanga


     Mizo ṭhalai tam tak zingah “Macau” tih ṭawngkam hi thil thar a ni ta meuh lo. He ṭawngkam hi mipa serh vun hnuaia thil sakhat—marble, ṭhi, thir mum emaw sarang hrual mum emaw phum sawina a ni. A tirte-ah chuan 'marble' tih ri leh 'Macau' tih ri a inhnaih deuh vang te, khawvela nawmchenna hmun lar Macau nen hmehbelin fiamthu thawh nân chauh hmang thin mah se, a taka a rah chhuah erawh fiamthu a ni tawh lo va, damchhung inchhirna leh nun chhiat hlenna a thlen zawk a ni.

     He thil hi jail-a tâng rei tawh mi ṭhenkhat atanga lo chhuak niin, jail pawn lama ṭhalai zingah rang takin a darh ta zel a. A titute beisei ber chu mipat hmeichhiatna lama nawmna tihbelhchhah nan leh ṭhianho bula intih-pa ve hrim hrimna atan a ni tlangpui. Mahse, hetiang beiseina hi dâwt lian tak a ni a; a tak takah chuan taksa hriselna tichhe vek thei thil hlauhawm a ni zawk.

 

A thianghlim loh dan leh a hlauhawmna

 

          Khawvel ram changkang ṭhenkhatah chuan damdawi lam thiamna hmanga vun hnuaia thil phum theih (medical grade silicone) hi a awm ve ngei mai; mahse India ram dan hnuaiah doctor-te tan hetiang tih hi khap tlat a ni a, Mizoramah phei chuan hetiang ti thei damdawi in leh doctor an awm lo. Chuvangin kan rama hetiang titute hian damdawi in pawnah thianghlimna felfai tak tel miah lovin blade bal emaw, hriau thianghlim lo emaw leh thil hriam remchang hmangin serh vun an zai kak a, remchang leh tha an tih an hnawh lut tawp ṭhin. Hetianga hmanraw thianghlim lo lutuk nena mahni inzai leh thil phum hian hetiang chhiatna lian tham hi a thlen thei:-

      (i). Infection leh Sepsis (Thisena natna hrik lut): Marble, thir leh sarangte hi taksaa phum atana siam a nih loh avangin natna hrik (bacteria) ṭha lo tak tak a pai ṭhin. Serh vun hnuaia a luh hnuah a inthlahpung a, serh a rawn vung a, na zual zelin khawsik sang tak a siam a. A nasat phei chuan hrik khan thisen a zawh a, chumi hnuah lung leh chuap a khawih buai a, thihpui hial theih a ni.

 (ii). Mipatna thi hlen (Erectile Dysfunction): Vun hnuaia marble emaw thil sakhat emaw awm reng khan serh chhunga thisen kalkawng leh zungzâmte a nek ping tlat a. A rei tial tial a, thisen a kal ṭhat theih tawh loh avangin mipatna a tho thei tawh lo va, zauthauna leh chi thlah theihna a bo hlen hmak thei.

 (iii). Serh paih ngai (Amputation): A chhung lam a ṭawih tawh chuan natna dangin taksa a chimbuai loh nan serh pum pui emaw, a chanve aia tam emaw paih tawp a ngai ṭhin. Kum 2023 aṭanga 2026 inkar mai khan Aizawl khawpui chhunga damdawi in pakhatah macau vanga zai ngai mi 17 lai an awm a, chung zinga pathum phei chu an serh tan-sak an ni.

 (iv). Zun kawng leh kal a khawih chhia: A bawk a lian deuh a nih chuan zun dawt a hnawh ping thei a, zun chhuak reng siin zun a harsa thei. Hun rei a liam meuh chuan zun a luang lêt thei a, kal khawih chhiain dialysis tih ngai hial an awm tawh bawk.

 (v). Hrik hlauhawm kai a tiawlsam: Serh vun a pem reng avangin HIV, Hepatitis B leh C kai a awlsam. Vun a pawrh so luk thin avangin condom pawh a vuah that theih loh va, a thler nghal zung zung ṭhin.

 (vi). Kawppui tan a him lo: Vun hnuaia thil hriam leh bawk phum hian kawppui serh chhung a tai thi thin a, pem lian tak leh ser na tak a siam ṭhei. Hmeichhe naupai lai tan phei chuan nau chhiatna hial a thlen thei.

 

Dan lam atanga thlirna han sawi ve thung ila:

 

     Naupang kum 18 tling lo lakah midangin an tihsak emaw an tihtir emaw a nih chuan naupang remtihna pawh ni se POCSO Act hnuaiah kum 7 thleng lung in tan theih a ni. Tih-luihna, intihelna emaw, inbumna emaw hmanga mi chunga ti an awm chuan thubuai rit tak siamsak theih an ni a, kum 10 thleng lung in-a tan theihna dan a awm.

 

I lo ti tawh a nih chuan eng nge i tih tak ang le?

 

     Macau hi i lo ti tawh a nih pawhin zah vanga thup tlat tur a ni lo. I taksa leh i hma hun a pawimawh ber tih hria ang che. Doctor (Urologist emaw Surgeon emaw) pan vat rawh Na i neih miah loh lai pawhin a chhungah thil ṭha lo a lo inṭan ru mek thei tlat. Damdawi in-ah chuan kah-hihna hmangin rei lo te chhungin harsatna awm lovin an la chhuak thei. Hriat duh leh zawh duh i nei a nih pawhin thuruk vawnhimsak chunga chhansak thei che an awm a, damdawi in emaw MSACS (Mizoram State AIDS Control Society) zawt chiang la, mualpho lo turin a rûk thei ang berin an lo tanpui ang che.

     I ṭhianpa emaw ṭhiannuin emaw hetiang a lo nei a nih chuan kâp fiam mai lovin, doctor pan turin fuih la, a ṭul chuan kalpui mai rawh. Ṭhian ṭha chuan inbumna kawngah ṭhian a thlahthlam ngai lo.

 

Mipatna hrisel leh him neih dan han sawi ila

 

          Mipatna hrisel leh zauthauna tak tak hi serha thil lem phum vanga neih theih a ni lo. A kawng dik leh him zawk a awm a, chungte chu:-

* Kegel Exercise: Zun laklawh laia tihtawp thut thut hian kap lam thahrui a timarin a tidul a, serh chhunga thisen kal a tichak a, zauthauna rei zawk a thlen thin.

 * Taksa rihna tihniam tawh: Dul kiar leh thau chhia a kiam hian serh zawn a lang lian a, thisen kal vel pawh a tam sawt bawk.

 * Zuk leh hmuam sim rawh: Meizial leh kuhva hian thisen zâm a tite a, mipatna tichak tura thisel kal vel a titlem thin a, mipat hmeichhiatna lama chak duh tan chuan zuk leh hmuam hi sim hmak chi a ni. 

 * Kawppui nena inlungrual a pawimawh: Mipat hmeichhiat nawmna tak tak chu serh len leh tet lamah a innghat lo; inhmangaihna, inzahsak tawnna leh rilru inrem tawnnaah a innghat zawk.


     Minute tlemte nawmna beisei vanga kum sawmnga chhung taksa hrem theihna thiltih hi huaisenna a ni lo. I duat em em i motor chhungah lung i vawm luh ngai loh ang chiahin i taksa ropui takah khan bawlhhlawh phum lul suh. "Macau" neih aiin mahni taksa vawn thianghlim a, inthunun theihna neih hi mipa nihna dik tak zawk chu a ni.




 

No comments:

Post a Comment