Saturday, 26 September 2026

Beckham-a khuai khawiin sawi a hlawh hle!

- ๐‘ฑ๐’๐’†๐’ ๐‘ณ๐’‚๐’Š๐’“๐’†๐’Ž๐’”๐’‚๐’๐’ˆ๐’‚ 


     England Football Captain hlui, a ball pet a han kir kual vel thin avanga khawvelin a hriat David Beckham-a chanchin hi tunah chuan football kaihhnawih a ni tawh lo. A chanchin chu pangpar bawma thlawk kual vel thin khuai te nen a inzawm ta zawk a ni.

     Kum 2020 chho velah khan Covid-19 avangin khawvel pum a reh thuap a, mi zawng zawng mahni inah kan tawmim lai khan Beckham-a pawh Cotswolds-a a in ropui leh zau takah chuan a nupui fanaute nen a tawm ve ran a. Chutih lai chuan a fapate nen thil thar an ching thar a, chu chu - khuai khawi a ni. 

     The Standard chanchinbuin a tarlan danin, a tirah chuan suit dum lian pui ha-a, khuai seh leh zuk hlau chunga a bu hawn vel kha a thil nuam tih tak a ni a. Mahse tunah chuan a eizawnna tak tak pakhat a ni tawh. Amah ngeiin khawizu a sawr a, a burah a khung a, a chhungte leh a thiante hnenah a sem kual vel tawh a ni. Instagram-ah a khuai bawm bulah ding chunga a nui var var lai te kan hmu ta fo mai.

     Khuai khawi lamah a mal tlat lo hle. Lockdown lai khan khawvel pumah khuai khawi hi a lar thar ta em em a. Stacey Solomon-i te, Rod Stewart-a te, Ed Sheeran-a te pawhin phur takin khuai an buaipui ve bawk. Mi hausa ber atanga mi rethei ber tan pawh kan in leh a velah te khuai bawm te tak te kan hung ve thei ta vek a, ti tha pawh kan inti viau maithei e. Mahse hetianga kan duh dan dana khuai kan khawi hian ram khuai (bumblebee) tan thil tha lo zawk a thlen thei tih hi i ngaihtuah ngai em?

     Khuai khawi chungchang kan sawi dawn chuan National Geographic Explorer leh wildlife filmmaker, Bertie Gregory-a a lo lang lo thei lo. Ani hi kum 30 hnuailama upa;mahse khawvel huapa savawm leh rannung film siamtu lar tak a ni. A documentary thar "Secrets of the Bees" tih avangin The Standard-in an kawm a, chutah chuan thu mak tak a sawi chhuak.

     "Khawpuiah hian khuai khawina bawm a tam lutuk tawh," tiin a sawi. "London khawpui bikah chuan kum 10 chhungin khuai bawm a let hnihin a pung a; mahse pangpar zat a pung ve si lo. Chuvangin ram khuai (bumblebee) ten chaw an hmuh loh phah ta a ni." a ti. 

     A thusawi tifiah turin tehkhin thu hetiang hian a sawi:- "Ram hnuaia khawsa savate humhalh duh vanga ar i vulh vak ang a ni. Ar vulh tam hian ram hnuai savate a chhan lo a, an ei tur a chhuhsak zawk a ni." tiin.

     A sawi tum chu - khawizu siam nasa chi khuai (Apis mellifera) hi sava anga ngaihtuah chuan, ar ang chauh a ni. Mihringin duat taka a vulh, a thlah pun thlap a ni a, thil sual a ni hran lo. Mahse ram khuai tak tak - bumblebee te, mahni chauha lei kuaa bu siam thin khuai te, pangpar kara muhil thin khuai te chu ram savate ang an ni. Mihringte duat an hlawh lo a, ngaihsak an ni lo a, an riral mek zawk a ni. 

     David Beckham-a khuai bawm pakhatah hian khuai nuai 5 vel an lawi thei. Chuti zat khuai chuan ni khatah pangpar maktaduai tel an tlawh a ngai. Chung zawng zawng chu ram khuaite nen an inchuh a ni. Khuai khawi chungchanga khuaite inel thu hi ngaihdan satliah mai a ni lo a, science-in a finfiah thlap tawh a ni.

     Kum 2016-ah khan zirchiangtu ten uluk takin hmun hnih an zir chiang a - hmun khat chu pangpar tamna hmun zau tak a ni a, pakhat chu pangpar tlemna, buh hmun vel a ni. Pangpar tamnaah chuan bumblebee ten nghawng an tuar lo a; mahse pangpar tlemnaah erawh chuan bumblebee zat a tlahniam nghal dawrh mai. A awmzia chu, chaw tamnaah chuan an awm ho thei a, chaw tlemnaah chuan chaw zawngin an inel nasa hle thung tihna a ni.

     Kum 2021-ah khan Germany ram Munich khawpui chhunga pangpar khawite an zir chiang a. Khuai khawi an tamna apiangah ram khuai an tlem zel a, khawizu siam chi khuai tha mi (honeybee) ten an hmun an luahlan zel tih an hmu chhuak. Pangpar pakhat bawmtu zingah pawh ram khuai (bumble bee) aiin khawizu khuai (honeybee) an tam zawk zel.

     Kum 2018-ah khan France chhim lam, ramngaw humhalh bikah khuai bawm sang tam tak an dahkhawm a. An enchian chuan khuai bawm awmna atanga metre 500-1000 chhung velah ram khuai an bo duak a, pangpar an bawm tur pawh a tlem sawt tih an hmu. Khuai khawi hian a vela ram zau tak a huam vek a ni. Heng zawng zawng hian thu pakhat min hrilh chu - "Khawizu duh vanga khuai khawina bawm tam lutuk hi a pawi thei" tih hi.

     A nih chuan David Beckham-a'n  thiam lohna a nei em? tih zawhna chhanna chu thiam lohna a nei lo tih a ni. Bertie Gregory-a pawhin Beckham-a sawisel a tum loh thu a sawi. Beckham-a ram Cotswolds ram zau takah chuan pangpar a tam a, a khuaite khan nghawng lian tak an nei kher lo mai thei. A thiltih hian mi tam tak mit a tivar a, khuai ngaihsak an tam phah zawk a ni.

     Mahse, a thiltih ang chiah hi khawpui chhung in chhawng sak tak leh room zim te-a awmin a tih ve chuan a pawi thei thung a ni. London khawpui laili, pangpar tlemna hmunah chuan pawi nasa tak a thlen thei tih a ni. 

     Kan ngaihdanah chuan khuai zawng zawng hi ang khat vek an ni maithei. Mahse khuai hi chi hrang 20,000 chuang a awm a, khawizu siam tam chi khuai (honeybee) hi chi khat chauh a ni. A dang zawng zawng hi ram khuai an ni a, pangpar chi hrang hrang tih puitlinna kawngah an pawimawh zawk fe bawk.

     A nih chuan engnge kan tih tak ang le? Gregory-a chuan kawng awlsam leh tha zawk min kawh hmuh a, chungte chu:

1. Pangpar phun rawh: 

      Khuai bawm lei ai chuan i huanah ram pangpar chi hrang hrang phun rawh. A par hun inang lo - thenkhat thlasika par, thenkhat nipuia par tur ang chi te ni thei se. Chutichuan kum tluanin khuaiin chaw an nei ang.

2. Hnim ngaithei rawh: 

      Kan huan kan tifai lutuk thin. Hmun hnim deuh te, thing tang ro te, lung khawkrawk te hi ram khuai ten bu an chhepna a ni. Hmun zawl fai vek ai chuan tlema hmun hnim deuhah hian khuai an awm duh zawk.

3. Tur (Pesticide) hmang tlem rawh:  

      I pangpar khawiah rannung thahna hlo kap vak suh. I kap a nih pawhin tlai lam, khuaite an lawi hnu ah kap chauh ang che.

     Beckham-a khawizu bur mawi tak mai, a  bangah "DB" tih inziak te chu hmuhnawm viau mahse, a phena thu dik tak chu hei hi a ni - Khuai humhalh nan khuai khawi kher a ngai lo. Pangpar pakhat i phun khan, khuai bawm pakhat i lei ai khan ram khuai 100 tan chaw i pe zawk tihna a ni.

     Chuvangin khuai i khawi ve duh a nih pawhin i khawi rualin i huanah pangpar phun hnem ve thung rawh. Chu chu khuaite tan chawlhna hmun dik tak a ni zawk ang.



Friday, 11 September 2026

Modi-a sawrkar bihchianna - Thutiam leh a tak ram khaikhinna

- Joel Lairemsanga


     Texas Tech University-a professor nupa Kevin Grier leh Robin Grier te'n August ni 25, 2026-a an tihchhuah zirchianna thar, 'Promises, Promises: Governance and Growth in India under Modi and the BJP' tih chuan India kum 10 kal ta chanchin chu fiah takin min hmuhtir ta a ni. An zawhna chu a mawlmang hle a, mahse a chhanna erawh a awlsam hran lo. "Narendra Modi leh BJP hi sawrkar lo se India chu engtin nge a awm ang?" tih a ni.

     He zawhna chhanna awm thei awmchhun chu science hmanga chhut chhuah a ni. A chhan chu Modi-a awm lohna India chu a takin kan hmu thei si lo a, chuvangin an siamchawp ta a, a hming vuah chawpin, 'Synthetic India' an ti a. He India lem hi an duh duh dana an siam mai mai a ni lo. Kum 1984 atanga 2013 inkar, kum 30 chhunga India tak tak kalphung, a than chhoh dan leh a tlak hniam dan zawng zawng an la khawm a, chumi ang chiah chiaha kal turin khawvel ram hrang hrang - Bangladesh, China, Ethiopia, Pakistan, Argentina, Brazil leh Vietnam te atangin data an la khawm a, an chawh fin a. Kum 30 chhung India tak tak nena inang chiah, hun thuhmuna kal dun India lem an duang ta a ni.

     Kum 2014-ah chuan kawng a inthen ta phawk a. India lem duan chawp chuan 2014 hmaa kalphung pangngai, sum leh pai than chhohna pangngai kha a chhunzawm zel a, India tak tak erawh chuan Gujarat Model leh ni ropui Acche Din tih thutiam nen kawng thar a zawh ta a ni. Kum sawm hnuah an pahnih hi an khaikhin leh a, an hmuhchhuah chu a inang lo nasa hle a, thutiam leh a tak inkar hlatzia a chiang hle a ni.

     Zirchiannain a hmuhchhuah hmasak ber chu economy lama tlakchhiatna a ni. Real per-capita GDP tehfungah chuan kum 2023-ah khan India tak tak chu Synthetic India aiin Dollar 1000 laiin a hniam zawk daih mai. He Dollar 1000 hi Delhi-a mi hausa tan chuan eng tham mah a ni lo vang; mahse lo neia ei zawng leh sumdawng tenau tan chuan thil lian tak a ni a, thla li atanga thla nga chhung ei leh in tur, fate pahnih kum khat chhung school fee emaw damdawi ina nu ner nau hrinna leh naupang enkawlna senso zawng zawng daih a ni thei tlat. Chutiang taka chhenfakawm chu India mi vaibelchhe 140 chungah an tibo ta a, ram pum huapa chhut chuan Dollar Trillion 1.4 zet a bo tihna a ni a, chu chu maktaduai zeta tam hna thar leh factory bona chhan a ni a, thalaite beidawnna hnar a lo ni.

     Hei hi eng vangin nge a lo thlen kan tih chuan sawrkar Policy hlawhchham vang a ni. November ni 8, 2016 zana mipui kuta sum awm 86% zet mai zan khat thil thua tihbosak -Demonetization te, mipuite Bank kawtah thla engemaw zat an intlar a ngaih phah te, mi engemaw zatin an nunna hial an chan phah te kha thil pawi tak a ni. Chumi hnuah GST fel fai lo tak, sumdawng tenauin an hriatthiam loh, an buaina siamsaktu an rawn hmang leh a. Tin, sawrkar ram, mipui ram leh Airport atanga Lawng chawlhna hmun leh tuipui thlengin mi tlemte kuta a lut khawm ta deuh vek te kha thup rual lohin a takin a lang chhuak ta a. Ni ropui - 'Acche Din' an tih kha mipui tam zawk tan chuan a lo la thleng lo va, a hma aiin an rethei zawk tih data chuan a nemnghet ta a ni.

     Sum leh pai lama tlakchhiatna aia na zawk chu kan ram inrelbawlnain a tuar ta chu a ni. Zirchianna hian rorelna tehfung pawimawh 10 lai a enchiang a, mak deuh maiin India tak tak hi 10-ah 10-in a tla hniam vek a, a tha zawngin pakhat mah a thang lo. A zatve phei chu 45% aia nasain a tla hniam a ni.

     A tirah kha chuan mipuiin sawrkar an thlak duh chhan ber kha eirukna do a ni a, Anna Hazare hoin ram pum an sawi nghing a. Mahse zirchianna chuan tunah hian political corruption chu a pung zawk daih tih a tarlang ta a ni. Corruption index a sang tawh zawk a, chu chu eirukna a tam tawh zawk tihna a ni a, Modi-a sawrkar hlawhchhamzia tarlangtu lian ber a ni.

      Electoral Bonds hmanga vaibelchhe sing tel, tu pek nge tih hriat loh, Supreme Court-in dan kalh a tih hial kha party fund-a a lut te, PM CARES fund, RTI hnuaia zawh theih loh, audit theih loh, rinhlelh kai tak te leh CBI, ED, Income Tax hmanga sumdawng lian leh chanchinbu mite vau beh leh rikrap te hi eirukna leh thuneihna hman khawlohna chi khat a ni tih a chiang ta hle a ni.

     A pawi ber chu danpuiin zalenna min pek te a bo ta tial tial hi a ni. Sakhaw zalenna, Freedom of religion chu 80% chuangin a tla hniam a, hei hi a tlak hniam ber tum a ni. 2014 hmaa khawvelin India a hriat dan kha  secular ram, sakhaw tin te zalen taka an awmna ram a ni a. Tunah erawh chuan sakhaw pakhat hminga mi dang nekchepna ram anga ngaih a ni ta.

      Kawtthlera mi sawisak hlum te, bulldozer hmanga in leh dawr tihchhiat te, sakhaw dang hmusitna tawngkam nasa tak, TV-a zan tin au pui te kha kan nitin hmuh a ni tawh a, data chuan dawt a ni lo tih a nemnghet ta bawk. A zahthlak ber chu an siamchawp Synthetic India-ah pawh Bangladesh leh Pakistan te an tel ve a, chung ram pahnih te telna India lem pawhin India tak tak aiin sakhaw zalenna a pe tha zawk tih hi a ni. Kan thenawm ram te aiin kan dinhmun a chhe ta zawk hle tihna a nih chu.

     Mahni ngaihdan sawi tura zalenna Freedom of expression pawh 60% laiin a tla hniam a, hei hi democracy tan chuan thu lungchhiatthlak tak a ni. Chanchinbu mite jail-a an khung te, NewsClick leh BBC office an thawng te, IT Rules thar hmanga Facebook leh Twitter an vau te kha thil thleng tak tak a ni. "Sawiselna hi democracy khalh ngiltu a ni" titute sawrkar hnuaiah sawisel tura zalenna a bo ta a ni ber mai. Dan hmaa intluktlanna leh rorelna dik Rule of Law pawh a tla hniam a, court leh parliament-in sawrkar laipui an kaihruai thei tawh lo va, thuneihna zawng zawng chu Delhi-a mi pakhat kutah a innghat ta vek a, federalism a thi zo ta a ni.                

     Heng thil zawng zawng hian khawvel mithiam ten 'Strongman Bargain' an tih chu Indiaah a hlawhchham tih a tilang chiang hle. Mipuite chuan 'kan zalenna thenkhat chu kan hloh ang a, min hausaktir la, min venghim rawh' tiin an thuneihna zawng zawng chu mi pakhat kutah an pe thin.

     Mahse Indiaah chuan mipuiin zalenna an hloh a, rum thaih an tawk a, an tawng ngam tawh lo va, an sakhua an sawi tha ngam tawh lo va, nun nuam zawk an beisei kha an hmu bawk si lo. An chan chu chhiatna pahnih a ni ta a, a hma aiin an rethei zawk a, a hma aiin an zalen lo zawk bawk a ni. Hei hi mi pakhat thu sawi mai mai a ni lo va, kum sawmthum chhung data hmanga chhut chhuah, science hmanga finfiah, ram 100 chuang tehkhinna atanga hmuhchhuah a ni .

     Thutiam sang tha tak tak a awm a, beiseina sang tak a awm bawk a, mipuiin an awih a, an vote a. Mahse a tak a lo thlen chuan thutiam bawhchhiatna chanchin mai a lo ni ta a ni -Promises, Promises tih hming hi a pu dik hle a nih ber hi.




Wednesday, 9 September 2026

Bawrhsaiabe hi rin phak bakin a lo hrisel nia mawle!

- Joel Lairemsanga 


     Mizoin 'Bawrhsaiabe' kan tih, sap แนญawnga ‘okra’ emaw ‘lady’s finger’ an tih hi Mizote chawhmehah chuan thlai pawimawh tak a ni a, a tui em vang ringawt ni lovin, kan pi leh pu ten ‘damdawi tha’ tia an lo sawi แนญhin angin, a chhunga chakna awm - vitamin, mineral leh damdawi tha tam tak avangin vawiin thlengin nutritionist leh doctor ten ‘superfood’-ah an chhal tawh nghe nghe.  Gram 100 lek-a rit bawrhsaiabe hian taksa mamawh tam tak a phuhru thei. Calorie - 33 vel a pai a, thau a pai tlem em em thung. Thau aiin hruihram fiber a pai tam zawk a, 100 gram-ah hian gram 3.2 vel a awm. Chu fiber zinga a tam zawk chu ‘soluble fiber’ leh ‘mucilage’ an tih, a pherh deuh chi a ni. Vitamin lamah chuan Vitamin C - 23 mg, Vitamin K - 31.3 mcg, Folate - 60 mcg, Vitamin A - 36 mcg leh Vitamin B1 leh B6 te a pai แนญhahnem hle. Minerals-ah chuan Magnesium - 57 mg, Calcium - 82 mg, Potassium - 299 mg, Manganese leh Iron a awm bawk. Tin, antioxidant-ah heng : quercetin, catechin, epicatechin, rutin leh polyphenol chi hrang hrang a pai tam em em a, hengte hi taksa cell chhe tur vengtu ber an ni. 

๐‡๐ซ๐ข๐ฌ๐ž๐ฅ๐ง๐š ๐š๐ญ๐š๐ง๐š ๐š ๐ญ๐ก๐š๐ญ๐ง๐š๐ญ๐ž ๐ก๐š๐ง ๐ฌ๐š๐ฐ๐ข ๐ข๐ฅ๐š:  

1. ๐™•๐™ช๐™ฃ๐™ฉ๐™๐™ก๐™ช๐™ข ๐™™๐™ค ๐™ก๐™š๐™ฉ๐™ฃ๐™– ๐™ ๐™–๐™ฌ๐™ฃ๐™œ๐™–๐™ ๐™๐™ข๐™–๐™๐™ง๐™ช๐™–๐™ž๐™ฉ๐™ช ๐™– ๐™ฃ๐™ž:  Bawrhsaiabe-a awm mucilage hian chaw kan ei ruala kan taksain thlum ‘glucose’ a hip lut tur a titlem a, a timuang bawk. Hei vang hian chaw ei khamah hian thisen thlum a sang thut lo va, insulin mamawhna a tlem phah bawk. Research thar lamah chuan bawrhsaiabe hian pancreas-a insulin siamtu beta cell a siam thar leh thei nia hriat a ni bawk. Zunthlum type-2 nei tan phei chuan zankhuaa bawrhsaiabe chiahna tui zing thawh veleh no khat in hian fasting blood sugar a tihniam thei. Metformin damdawi ei lai tan erawh bawrhsaiabe hian damdawi hnathawh a tibuai thei a, doctor rawn hmasak a ngai tih hriat tur a ni thung. 

2. ๐™‡๐™ช๐™ฃ๐™œ, ๐™ฉ๐™๐™ž๐™จ๐™š๐™ฃ ๐™ฏ๐™–๐™ข ๐™ก๐™š๐™ ๐˜ฝ๐™‹ ๐™ฉ๐™–๐™ฃ ๐™– ๐™ฉ๐™๐™–: Pectin a pai a, hei hian pum chhungah cholesterol แนญha lo LDL a hip bet a, paih chhuah kawngah taksa a pui a, thisen zam a thian fai a ni ber. Potassium a pai hian sodium tha lo paih chhuah a pui a, thisen sang a tihniam thei. Tin, polyphenol antioxidant a pai te'n thisen zam vung tur leh thisen khang tur an veng a, chu chuan heart attack leh stroke a titlem thei. Magnesium hian lungphu a mumal-tir a, thisen kal vel a titha bawk. 

3. ๐™‹๐™ช๐™ข ๐™ก๐™š๐™ ๐™ง๐™ž๐™ก ๐™ก๐™–๐™ฌ๐™ฃ๐™œ ๐™™๐™–๐™ข๐™ฃ๐™– ๐™– ๐™ฃ๐™ž:  Bawrhsaiabe hnang ban hian pumpui bang a tuam nal a, pumpui ulcer hrik nei H. pylori vanga ulcer nei tan pum ulcer nasa zual tur a dang a, acid-in a ei chhiat belh tur a veng bawk. Chaw ei puar hnu lawka pum sa lutuk leh pum nuam lo tan damdawi แนญha tak a ni. Hruihram 'fiber' a pai hian ek a timumal a, em a tinem a, ek khal, pile tha lo leh ril cancer thlengin a veng thei. ‘Prebiotic’ ang deuhin a thawk a, rila hrik แนญha- ‘gut bacteria’ te tan chaw tha a ni a, pum a tihchak phah hle. 

4. ๐™๐™ช๐™ ๐™˜๐™๐™–๐™ ๐™ฃ๐™– ๐™–๐™ฉ๐™–๐™ฃ ๐™ก๐™š๐™ ๐™ฃ๐™–๐™ช๐™ฅ๐™–๐™ž ๐™ฉ๐™–๐™ฃ ๐™– ๐™๐™ก๐™ช ๐™๐™ก๐™š: Vitamin K tel lovin calcium hi ruhah a bet แนญha thei lo. Bawrhsaiabe hian Vitamin K leh Calcium a pai kawp a, chu chuan tar hunah ruh mawih leh ruh tliak awlsam tur a veng. Folate leh Vitamin B9 a pai tam a, hei hi naupai tan a pawimawh zual hle. Nau hrin hma thla thum aแนญanga ei hian naute thluak, thling leh hnungzang ruh piansualna -‘neural tube defect’ a veng thei a, thisen tlakchham ‘anemia’ nei tan pawh Iron leh Folate a pai kawp avangin thisen thar insiam tur a pui. 

5. ๐™ˆ๐™ž๐™ฉ, ๐™ซ๐™ช๐™ฃ ๐™ก๐™š๐™ ๐™ฉ๐™–๐™ ๐™จ๐™– ๐™ž๐™ฃ๐™ซ๐™š๐™ฃ๐™ฃ๐™–: Vitamin A, lutein leh zeaxanthin a pai hian mit a tifiah a, tarmit bun ngai khawpa mit chhe rang tur a sawn hla thei a, ‘macular degeneration’ a veng thei bawk. Vitamin C khan vun-ah collagen a siam a, vun chuar tur a veng a, hliam a tidam chak bawk. Antioxidant dangte hian taksaa natna chi hrang hrang, bu khuar hlim a tireh thei a, cancer cell แนญhang tur pawh a do let thei tih zirbingna pakhat chuan a tarlang. 

6. ๐™๐™๐™–๐™ช ๐™ฉ๐™ž๐™๐™ ๐™ž๐™–๐™ข ๐™ก๐™š๐™ ๐™ฉ๐™–๐™ ๐™จ๐™– ๐™จ๐™–๐™ฌ๐™ž๐™ฏ๐™–๐™ฌ๐™ž ๐™ฅ๐™ช๐™ž๐™ฉ๐™ช ๐™– ๐™ฃ๐™ž: Calorie a pai tlem a, fiber a pai tam a, tui a pai tam hle bawk. Hei hian thil thak leh thlum ei chakna a tireh a, thil ei tlem vanga taksa a chauh loh nan Vitamin leh Mineral a chhawm nghal bawk. Gym kal leh insawizawi ngawrh tan phei chuan Magnesium leh Potassium hian tihrawl kham tur leh na tur a veng. 

๐„๐ง๐  ๐ญ๐ข๐ง ๐ง๐ ๐ž ๐ค๐š๐ง ๐ก๐ฆ๐š๐ง ๐ญ๐š๐ง๐ ๐ค๐š๐ข ๐š๐ง๐ ? 

1. ๐˜ผ ๐™จ๐™–๐™ฌ๐™ฃ๐™œ๐™—๐™–๐™ฌ๐™ก ๐™™๐™–๐™ฃ: Tih hmin lutuk chuan mucilage leh Vitamin C a ral duak thei. Chuvangin kan hmin emaw, tui nei lova chhum emaw, hmin chiang lova chhum thuak te hian ei ila a แนญha ber. Chhum pherh vek i duh loh chuan i chan sawm hnuah ser tui emaw, aieng tlem emaw telh la, rei lo te chhum hmasa la, a pherh vek lo mai ang. 

2. ๐˜ฝ๐™–๐™ฌ๐™ง๐™๐™จ๐™–๐™ž๐™–๐™—๐™š ๐™ฉ๐™ช๐™ž: Bawrhsaiabe chiahna tui in hi zunthlum leh cholesterol sang tan damdawi tha a ni e tih hi a lar hle. Zanah bawrhsaiabe pahnih emaw pathum emaw la chhuak la, a lu leh a mawng tan la, a laiah chan phawk la, tui no khatah zankhuain chiah rawh. Zingah a tui kha kaw ruah lai ngeiin in rawh. Kar 2-3 chhung in chhin la, i thisen thlum zawng inthlak dan lo chhinchhiah ang che. 

3. ๐˜ผ ๐™ง๐™ค-๐™– ๐™ซ๐™–๐™ฌ๐™ฃ ๐™ฉ๐™๐™–๐™ฉ: Bawrhsaiabe hmin แนญha tawk chu zai sin la, ni sa-ah pho ro rawh. A ro hnuah bur-ah khung la, thlasik lai leh thlai awm loh hunah bai atana hman theih a ni. A vitamin pai แนญhenkhat chu a bo deuh ang a; mahse fiber leh mineral a la pai tam reng tho ang. 

4. ๐˜ผ ๐™˜๐™๐™ž: Bawrhsaiabe chi hmin hian protein 20% chuang a pai a, unsaturated oil แนญha a nei bawk. A ro-a dah that chu coffee-a thlakah a hman theih a, sawr fu erawh chuan caffeine a pai lo thung. Vai ramah chuan ‘okra seed powder’ an ti a, zunthlum damdawi atan an hmang nasa hle. 

๐“๐ฎ ๐ญ๐š๐ง ๐ง๐ ๐ž ๐Ÿ๐ข๐ฆ๐ค๐ก๐ฎ๐ซ ๐ง๐ ๐š๐ข?  Bawrhsaiabe hi taksa tan a him tlangpui a; mahse mi tlemte tan chuan fimkhur a ngai ve tho. Chutianga fimkhur ngaite chu han sawi ila 

1. ๐™†๐™–๐™ก๐™– ๐™ก๐™ช๐™ฃ๐™œ ๐™ฅ๐™–๐™ž ๐™ฉ๐™š: Oxalate a pai tam a, hei hi calcium nena inchawh pawlhin kalah lungte a siam belh thei. Kala lungte awm vanga buai tawhte tan ei tlem a, tui in tam hle tur a ni.  

2. ๐™๐™๐™ž๐™จ๐™š๐™ฃ ๐™ฉ๐™ž๐™๐™™๐™–๐™ก๐™ฃ๐™– ๐™™๐™–๐™ข๐™™๐™–๐™ฌ๐™ž ๐™š๐™ž ๐™ฉ๐™š: Warfarin ang chi ei tan Vitamin K hian damdawi a do let thei. Ei zing lutuk lo la, ei tawp thut lo bawk la, doctor rawn vat thin ang che. 

3. ๐™๐™ž๐™ก ๐™˜๐™๐™–๐™  ๐™ก๐™ค ๐™ฃ๐™š๐™ž ๐™ฉ๐™š: Ril แนญha lo ‘IBS’ nei tan mucilage a pai hian pum a tipuarin a tinuam lo thei. Ei hmasak berah chuan tlem te ei chhin la, i taksain a ngeih leh ngeih loh chik hmasa rawh. 

4. ๐˜ผ๐™ก๐™ก๐™š๐™ง๐™œ๐™ฎ: Thil thleng khรขt tak nimahse mi thenkhat chu bawrhsaiabe an khawih hian an vun a thak emaw, a za mer mer thei. Chutiang nei i nih chuan kutkawr bun la, i ei hnuah i taksa en fimkhur ang che. 

     Kan pi leh pu ten an ngaih hlut leh an chin uar em em, kan chawhmeh zinga a tui ber pawl bawrhsaiabe hi a lo va hlu em. A man a tlawm a, chin a awlsam a, hriselna kawngah erawh damdawi man to ber aiin a thawk แนญha zawk thei thung si. I chaw ei dawhkanah bawrhsaiabe i chhawp apiangin damdawi i chhawp tel tih hre reng la, a tui avang ringawta ei lovin, i taksa dam nan ei ang che. Hriselna hi kan neih hlu ber a ni a, bawrhsaiabe pakhat lek pawh hian hma a sawnpui thei che a ni.




Monday, 7 September 2026

India-in China a vau ta chher chher mai le!

- Joel Lairemsanga


     India leh China inkar boruak, rei tak lo dai tawh chu Arunachal Pradesh atangin a rawn so sang leh ta thut mai. Arunachal Pradesh-a Upper Subansiri District chhunga awm, ramri hnaih tak Taksing bial chhungah China sipai People's Liberation Army te chu ralthuam famkima inthuamin an lo lut nia sawi a ni a, he thu thang hian Delhi a beng harh chiang hle. India chuan rang takin China hnenah thuchah khauh leh chiang tawk tak a thawn nghal a, Line of Actual Control (LAC) depa hetiang thiltih hi engti kawng mahin pawm theih a ni lo va, ngaihthah mai mai a ni lo ang a, nakin zelah hetiang thil a thlen nawn tawh loh nan India chuan a tul angin hma a la ngei ang, tiin a vau ta chher chher mai.

     Taksing bial hi mihring chen tam lohna, tlang sang leh ramngaw chhah tak karah a awm a, LAC pawh chiang taka rin hleih theih lohna lai tak a ni. Chuvangin he lai bial hi kum 20 chuang kal ta atang khan buaina chhuahna hmun a ni fo tawh a, 2021 khan he hmunah vek hian China sipai 200 chuang an lo lut tawh nia sawi a ni bawk.


     Thu thanga an sawi danah chuan tuna thil thlengah hian China sipaite chu patrolling niawm takin an lo lut a, darkar engemaw zat hnuah an let leh nghal nia hriat a ni. An let hnuah India lam Army leh Indo-Tibetan Border Police (ITBP) ten a hmun an thleng nghal a, evidence awm ang ang an la khawm a, thil awmdan an en chiang nghal bawk. Sawrkar laipui Ministry of External Affairs lam chuan thil awmzia kimchang erawh mipui hriatah an la puang chhuak rih lo va, mahse Beijing-a Indian Embassy leh military channel hotline kaltlangin China a nawr nghal a ni. India ngaihdanah chuan LAC-ah dinhmun ngai tih danglam tumna reng reng, a bikin ralthuam nena rawn luh leh hmun lo luah tumna hi a ngai thutak hle a ni.


     He boruak sosang tak karah hian India a ngawi mai lo va, Pathianni khan India leh China sipai hotu liante chuan inbiakna pawimawh tak an nei nghal a. Eastern Sector-a LAC chungchang bik sawiho turin Flag Meeting an ko a, Arunachal Pradesh chhunga awm, Vacha-Damai Meeting Point an tihah chuan an inhmukhawm a, an inbiakna hian zan rei tak thleng a awh a ni. India aiawhin Tezpur-a 3rd Corps hnuaia awm 3rd Corps Commander ni mek Lieutenant General Girish Kalia-a'n sipai hotu dangte a hruai a, China lam atangin rank inang, anmahni Western Theatre Command hnuaia sipai hotute an rawn thawk chhuak ve bawk. An sawihonaah chuan Taksing-a thil thleng bakah Eastern Sector-a LAC pumpui-a patrolling kalphung leh inrinhlelhna awm te chu sawiho a ni an ti.


     He inbiakna hi a pawimawhna chhan chu thla hmasa lawka National Security Advisor Ajit Doval-a'n Beijing a tlawhna nen a inzawm tlat vang a ni. Doval-a chuan Special Representative (SR) level inbiakna, kum 2005 atanga ram pahnih ten ramri buaina sutkian nana an hman thinah khan Chinese Foreign Minister leh SR ni bawk Wang Yi hnenah LAC-a muanna a awm theihna turin boruak sosang siam loh leh inrintawnna lam thil pawimawh tak tak a lo sawipui tawh a. Tuna Corps Commander level inbiakna hi chu a chhunzawmna leh a taka hna thawhna anga ngaih a ni a, hmarchhak biala sipai hotute level-a inkawmna hi ramri chungchanga inbiakna chhunzawm zel tumna a awm vangin a pawimawh hle a ni.


     He buaina hi a thlen hun a fuh lo hle a, a chhan chu karleh lawkah China President Xi Jinping-a'n BRICS Summit-a tel tura India a rawn tlawh dawn tih thawm a awm mek vang a ni. Kum 2019-a Mahabalipuram-a Modi leh Xi te an inhmuh hnua Galwan buaina avanga ram pahnih inkar boruak a chhiat atanga kum 6 chuang hnuah hruaitu pahnihte an inbe leh thei dawn tih beiseina a awm mek lai a ni.


     Chutiang hun pawimawh tak hma chiaha India ram chhunga luh rukna a thleng hi thil palzam mai chi a ni lo va, India tan chuan dawhkana chhawp chhuah ngei chi leh pressure na tak siamna remchang a ni thei bawk. Modi leh Xi te an inhmu tak tak a nih chuan an sawi tur pawimawh ber chu ramri buaina hi a ni dawn chiang a, LAC dinhmun mek te, sipai inhnuhdawh dan tur te, Depsang leh Demchok tih loh Eastern Sector-a ram pahnihte inkarah inrintawnna siam leh dan tur te hi sawiho a ngai dawn a. Hruaitu pahnihte an inbiak hma lawka sipai level-a inbiakna neih hi thil pawimawh takah ngaih a ni.


     He boruak chungchangah hian Chief of Defence Staff (CDS) hlui General Anil Chauhan-a'n thu fing leh pawimawh tak a sawi chhuak a, "India leh China inkar ramri buaina hi a la fel kim lo hle a, a buaithlakna ber chu ram pahnih te hian Line of Actual Control tak tak chu khawiah nge a awm tihah pawh inremna pakhat mah kan la nei lo. Mahse, India leh China inlaichinna hi ramri atang chauha thlir hi a dik lo," a ti a.


     A sawi zelnaah, "Ram pahnihte hi khawvela ram lian pahnih, Asia-a thuneitu lian leh sumdawnna lama innghat ve ve kan ni a. Kan inkarah hian sumdawnna, thiamna sang leh khawvel huap thilah thawh ho a ngai a, inelna pawh a awm reng bawk ang. Chutiang dinhmunah chuan inbiakna tihtawp a, inhuatna chauh vawn reng hi a fuh lo va, inbiakpawhna kawng hawn reng a pawimawh hle a ni. Inlaichinna zawng zawng hi ramri buaina chauhva teh tur a ni lo," tiin a sawi.


     A tawp berah chuan India thuchah chu a chiang fel fek fawk hle. Ramriah inthlahdah a ni lo ang a, ram pakhatin a ram a venna kawngah chak takin a ding tlat ang, tih a ni. Mahse indona a duh lo va, inbiakna hmanga chin fel a duh zawk tih a lantir tel bawk. Tunah chuan ram pahnih inlaichinna lama rilru sengtute mit zawng zawng chu BRICS Summit lamah a fu ta mek a, Delhi leh Beijing te hian ram pahnih inkar sa ru thar mek hi an hruaitu liante dawhkanah engtin nge an pharhtir ang a, eng ang inremna nge an siam ang tih chu nghakhlel taka thlir a ni ta a ni.




Saturday, 5 September 2026

๐—–๐—ต๐—ถ๐—ป๐—ฎ ๐˜ƒ๐—ฎ̂๐—ป ๐—ธ๐˜‚๐—น๐—ต๐—ฝ๐˜‚๐—ถ ๐˜€๐—ฎ๐—ป๐—ด ๐—ฏ๐—ฒ๐—ฟ - ๐—›๐—ค-๐Ÿฎ๐Ÿต ๐—ฐ๐—ต๐—ฎ๐—ป๐—ฐ๐—ต๐—ถ๐—ป ๐—ป๐—ด๐—ฎ๐—ถ๐—ต๐—ป๐—ฎ๐˜„๐—บ

- Joel Lairemsanga

 

     September ni 3, 2025-ah khan khawvel mit zawng zawng chu Beijing khawpui, Tiananmen Square lamah a fu thup a ni ber. China-in Indopui Pahnihnaa Japan chunga an hnehna champhaphak kum 80-na lawmna pualin sipai rual ropui tak a entir a, ralthuam thar an neih te a pho chhuak a. Chung zingah chuan Truck lian tak, axle paruk nei chunga missile dum lian pui pahnih bawk thiang, a hmaa khawvelin a la hmuh ngai loh hi a tel a. Ralthuam lama tui te'n an hmuh rual rualin mak an ti a, zawhna pakhat an nei nghal a, "Hei hi eng nge ni?" tiin. Chu zawhna chhanna chu HQ-29 a ni.

     HQ-29 tih hi hming lamtawi a ni a, a hming pum chu Hong Qi-29 a ni a, Mizo tawnga lehlin chuan Puan Sen - 29 tihna a ni. China Communist Party chhinchhiahna zahawm tak a ni.

     He ralthuam hi zan khat thila lo piang a ni lo va, China-in kum 60 chhung zeta a thawhrimna chu thup hlen theih a ni ta lo a. Kum 1964 daih tawh khan Chairman Mao Zedong khan America leh Soviet Union-in Ballistic Missile hmanga an beih hlauvin Project 640 tiin van lam ralvenna siam turin thu a pe a. Mahse chutih hun laia China technology chu a la hniam em avangin a hlawhtling thei lova, kum 1980-ah tihtawp a lo ni ta a. An beidawng hlen lo va, 1990 hnu lama America-in Patriot Missile a hmang an hmuh hnuah an harh chhuak leh a, kum 2010 atang khan Midcourse Interception an enchhin tan ta char char a. Vawi sarih lai hlawhtling taka an enchhin hnu leh kum 15 chhung ngawrh taka an thawh hnuah 2025-ah chuan a tak takin People's Liberation Army Air Force kutah an hlan ta a, chu chu a vawikhat nan mipui hmaah an pho chhuak ta a lo ni. 

     HQ-29 hi eng ang ralthuam nge tih hre fiah tur chuan Ballistic Missile thawh dan kan hriat a ngai. Missile hi kah chhuah a nih atangin bung thumin a kal a. Kah chhuah a nih tirh lam chu Boost Phase a ni a, a laihawl, van boruak sang tak, km 1000 chuanga sanga darkar khatah km 25,000 chuanga chaka a thlawk lai chu Midcourse Phase a ni a, a tawp lam, a target lam pana a tla leh lai chu Terminal Phase a ni. Ram tam zawk ten an neih America Patriot, THAAD, Russia S-400 ang te hi Terminal Phase-a lo dangtu an ni tlangpui. HQ-29 erawh chu a sang ber Midcourse Phase-a lo dangtu a ni a, van boruak pawn lamah hna a thawk a ni.

     A thiltihtheihna hi a mak em em a, chuvangin khawvela chanchinbu lian South China Morning Post leh The Independent te chuan America-in a neih tha ber SM-3 Block IIA leh Ground-Based Interceptor te nen an tehkhin hial a ni.

     A theihna te chu hetiang hi a ni- A kah san zawng hi China sawrkar TV CCTV-in a puan dan chuan km. 100 atanga km 2000 thleng a ni. Hei hi Karman Line an tih, van boruak leh Space inkar km. 100 pelh chhuah vek a, Space chhunga thlawk lut tawh tihna a ni. French sipai chanchinbu War Wings Daily chuan km. 500-ah pawh Intercontinental Ballistic Missile (ICBM) a kap thla thei ang a ti a, China sipai magazine Ordinance Science and Technology chuan km. 2000 thleng pawh a kap phak ang a ti. A kah phak chin hlat zawng hi km 2500 atanga km 4000 thleng a ni an ti a, a then chuan km. 850-ah ICBM a um phak thu an sawi bawk. A len zawng hi eng nge kan tih chuan Truck lian tak chungah hian an dahna Tube, metre 1.3 vela zau pahnih a awm a, a chhungah chuan metre 10.5-a sei, metre 1.2-a bial zau leh kg 2000 chuanga rit missile a awm a ni. A thlawh chak zawng hi ri let 6 atanga ri let 10 a ni a, darkar khatah km 7350 atanga km 12250 vela chakin a thlawk thei niin an sawi. A bitum a kah thlak dan hi a danglam bik hle a, puak darha kap ni lovin Hit-to-Kill emaw Kinetic Energy Interception an tih ang hian a taksa ngei hmangin, silai muin silai mu dang a kap ang maiin second khat chhunga km 3-4 a chaka thlawk chu a su chawrh a, a tikeh sawm vek thei a, hei hi technology sang ber a ni rih mek.

     HQ-29 hi a mala thawk tura tih a ni lo va, China-in van lam venna kulhpui lian tak, thuah ruk a siam zinga a chung bera thawk tur a ni. Tiananmen-a an pho chhuah rual khan ralthuam chi ruk an pho chhuak rual a, chungte chu HQ-11, HQ-20, HQ-22A, HQ-9C, HQ-19 leh HQ-29 te an ni. Heng te hian hna hrang theuh an nei a. HQ-11 hi terminal defence, hnai te, hniam te-a vengtu, Bomb leh Cruise Missile leh Helicopter lo dangtu a ni a, HQ-22 hi mid to high altitude-a vengtu a ni a, HQ-9C hi hla tak vengtu a ni a, HQ-19 hi sang taka vengtu, America THAAD ang deuh a ni a, km. 100 atanga km. 150-a sang a kap thei a ni. HQ-29 hi chu chung zawng zawng chungah chuan a awm a, vanthengrenga China vengtu a ni. Missile pakhat lo lut chu HQ-29 in a lo dang hman lo a nih chuan a hnuaiah HQ-19-in a lo chang ang a, chu pawhin a dang hman lo a nih chuan HQ-9C-in a lo dang leh ang. Chutiang chuan computer pakhat leh radar lian tak tak hmanga thlunzawm China kulhpui nghet leh rinawm tak an ni ho ta a ni. Global Times chuan hetiang taka  system puitling a neih avangin China chu khawvela anti-ballistic missile system kimchang nei ram tlemte zinga mi a ni ta tih a tarlang hial.

     He ralthuam hian khawvel a tihral-khelhna chhan pahnih a awm. Pakhatna chu satellite a kap thei hi a ni. HQ-29 hi missile lo dangtu mai ni lovin Low Earth Orbit-a awm Spy Satellite te, GPS te, Starlink ang te pawh minute reilote chhunga kap thla thei Anti-Satellite Weapon a ni a, chuvangin thenkhat chuan Double-Barrelled Satellite Hunter ti hialin an sawi. Indona tak takah chuan hmelmate mit tihdel theihna a ni. Pahnihna chu a awmna hmun vang a ni. Tun hnaia social media-a video darhah chuan Tibet Autonomous Region, Shigatse lama India ramri atanga km. 200 vel leka hlaah HQ-29 Launcher 8 leh Interceptor Missile 16 vel an phur lut lai hmuh a ni. Hei vang hian India tan a hlauhawm zual a, India chuan van lam ralvenna turin S-400 bakah Russia S-500 emaw America THAAD emaw lei turin an indawr mek tih thawm a awm ta hial a ni. Bulletin of the Atomic Scientists tarlan danin he ralthuam hian America nuclear invenna a tihderthawng thei a, ralthuam lama intlansiakna a ti zual sawt thei an ti bawk.

     A tawp berah chuan HQ-29 hi missile mai a ni lo va, China-in kum 1964-a Mao Zedong mumang, van boruakah tumahin min kap thei lo ang tih mumang kha 2025-ah a taka a chantirna a ni a, khawvel hnenah kan van boruak pawh kan veng thei tawh e tia a inlanna a ni. Indopui a chhuah hlauh chuan he missile hi kah chhuah a nih loh hram beisei ila; mahse a awm mai mai pawh hian khawvel muanna boruak a tawk che tham a, a bikin keini India ram tan phei chuan kan van lam venhimna turin ngaihtuahna hman nawn a ngai ta hle a ni.