Sunday, 30 August 2026

𝗘𝗻𝗴 𝘃𝗮𝗻𝗴𝗶𝗻 𝗻𝗴𝗲 𝗜𝗻𝗳𝗹𝘂𝗲𝗻𝘇𝗮 𝗮 𝗵𝗹𝘂𝗮𝗿 𝘁𝗵𝗮𝗿 𝘁𝗵𝘂𝘁?

- Joel Lairemsanga

 

     Tun hnai mai aṭang khan hritlang khawsik "influenza" vei an tam thar hle a, damdawi in OPD-ah an khat mup mup ni-tin a ni ber mai. A bik takin naupang school kal rual leh tar chak lo te zingah an tam zual. Khawsik 102°F atanga 104°F-a sang, khuh ro, taksa na them ṭhum, lu na bûr leh chau ngawih ngawih avanga ni 7-10 lai school/office kal thei lo an awm nual. Kum dang zawng aiin kumin 2026-ah hian eng vanga hluar thut nge a nih tih hi zawhna lian tak a ni a, a chhan bulpui panga a awm thei a, hei hi tun tumah hian kan sawi dawn a ni.

     A hmasa ber chu kan taksa invenna, sap ṭawng-a "immunity" an tih hi a chakna a tla hniam ta lutuk hi a ni. Kum 2020 atanga 2022 thleng khan Covid-19 leng avangin ram pumah mask kan vuah a, kut kan sil sek a, school leh biak in kan khar a, in lamah kan tawm nasa em em. Chumi rah chhuah ṭha tak chu Covid bakah influenza virus pawh a leng vak hman lo va, kum 3 chhung zet chu hritlang vei kan tlem phah ta hle. Mahse a nghawng ṭha lo zawk a lo awm ta a, kan taksa hian natna hrik a hmachhawn khât lutuk chuan a do let dan strategy a theihnghilh ve thei a, chutiang chiah chu tunah hian a thleng mek niin a lang. Naupang kum li, kum nga mi te phei chuan an pian hnuah influenza virus an la tawng miah lo a, an taksa tan chuan mikhual hmelhriat loh ang hlauh a ni tawh. Tunah erawh hnar leh hmui tuamna (face mask) kan phelh a, kuta inchibai leh inkuah te, biak in leh bazara inhnaih taka awm khawm leh ṭhut ho te a pangngai leh vek tawh. Chutih laiin influenza virus erawh a bo hlen lo va, remchang a hmuh veleh a darh nghal ta phuk phuk thin a ni. Kum thum chhunga kan kai loh tur kha tunah kan kai khawm ta chiam mai a ni ber a, scientist-te chuan hei hi “Immunity debt" an ti a, a awmzia chu kan taksain natna leiba a rul let mek tihna a nih ber chu.

     A pahnihna chu kan ram sik leh sa dinhmun nen a inkaihhnawih tlat hi a ni. Mizoram leh India hmarchhak pumpui tan hian August leh September hi "flu season" bul inṭan hun a ni tawh ṭhin. Ruahtui a tlak tam avangin in lamah kan tawm nasa zual a, kawngka leh tukverh kan khar tlat a, boruak a lut tha meuh lo. Chutiang boruak hnawng leh lum lam lek lekah chuan influenza virus hian nuam a ti bik a, hahchhiau leh khuh atanga thlawk chhuak te chu darkar chanve dawn boruakah an lêngin an dam thei a ni. Chubakah ni sa kan do tlem avangin kan taksain Vitamin D a siam chhuak tlem a, chu chuan kan taksain natna a do letna a tiṭhuanawp ve leh zel thin. Gauhati Medical College report-ah pawh July thla aiin August thlaah hritlang vei a let thum zetin a pung tih a chiang a, ruah sur tam leh mihring awm khawm tam hun hi flu tan chuan hun remchang a tling tih a lang chiang hle.

   A pathumna leh a pawimawh ber te zinga mi chu kumina leng mek influenza virus hi a danglam bik tlat mai hi a ni. Tun season-a hluar ber chu Influenza A chi hnih – H3N2 leh H1N1 a ni a, a bik takin H3N2 hian kumtin a pianzia a thlak danglam ve zel a, nikum lama vaccine kan lak tawh kha kuminah a hmantlak lutuk tawh loh phah thei a, chu chu a hlauhawmna tak a ni. Kumina H3N2 hian mi a bei na bik em em a, a vei te chuan khawsik sang tak, 103°F-104°F laia sang an nei thei. An khuh a roin zanah mut-hilh harsa khawpin an khuh zing a, âwm a na bûr thei. Tin, taksa na hi “ruh tliak na” ang hialin a na thei a, chauh ngawih ngawihna avangin damdawi ei chung pawhin ni sarih atanga ni sawm chhung bawksawp pawh an tam hle. World Health Organization tarlan dan chuan kumina H3N2 hian naupang kum sawm hnuai lam leh puitling kum sawmruk chung lam a bei na bik a. Zunthlum, BP sang, lung ṭha lo nei sa tan phei chuan pneumonia neih a awlsam zuial lehnghal a, damdawi in luhpui ngai an tam phah hle.

     A palina chu India ramah hian flu vaccine lak hi kan la ngaihthah em em hi a ni. Covid vaccine ang em emin sawrkar pawhin a nawr lo va, mipui pawhin “hritlang satliah” ah kan ngai mai a, Flu vaccine la hi ram mipui zawng zawng zat aṭanga za zela pahnih pawh kan tling lo. Kumtin khawvel huapin mi maktaduai 30-50-in flu hi an vei a, chu’ng zinga nuai 3 atanga nuai 6 velin nunna an chân ṭhin tih hi kan hre meuh awm lo ve. Vaccine hian 100%-in min veng thei lo; mahse influenza hi kan kai palh a nih pawhin damdawi in luhpui ngai khawpin min tina lo ang a, kan thihpui loh phah thei a, chubakah midang kan kai chhawng tur a veng thei bawk. A bik takin naupang thla ruk aṭanga kum nga inkar te, raipuar te, kum 60 chung lama upa te, zunthlum leh chuap ṭha lo nei te tan chuan lak ngei ngei chi a ni. Private hospital-ah cheng sangkhat leh zanga atanga cheng sanghnih inkar vel sen a ngai a, kum khat chhung a ven theih avangin a man hi a sang lo hle a ni.

     A pangana leh a tawp ber chu Covid-19 hripui a reh hnu hian kan nunphung a pangngai leh vek tawh hi a ni. Hnar leh hmai khuhna (Mask) kan vuah tawh mang lo va, bazarah leh bus-ah kan innêk leh tâwlh tâwlh a, kut kan sil ngun tawh lo va, hand sanitizer pai lah kan awm ta meuh lo. Influenza hi kai a awlsam em em a, mi pakhat hahchhiau leh khuh bawrh bawrhin a bul hnaia mi pathum pali a kai chhawng hman zel a ni.

     Chuvangin tun dinhmunah chuan kan zavaiin kan fimkhur thar leh a ngai a ni. A pawimawh hmasa ber chu mi nawlpui a tam thei ang ber flu vaccine la turin intihhmuh ila, chu bakah chuan mi tamna hmun, a bik takin damdawi in, bazar leh bus chhungah te mask vuah i uar ṭha leh ang u. Mask ringawt pawh hian flu virus hip luh tur za zela sawmriat lai a dang thei. Kan vah chhuahna atanga kan haw apiangin sahbawn hmangin second sawmnih chhung tal kut sil fai ziah bawk ila. Chhungkaw member pakhat a dam loh chuan room hranah riak hrang sela, thleng leh no pawh a hrana hmantir tur a ni. Khawsik a reh hnuah pawh ni khat tal chu inah chawl hahdam la, i thawhpui leh i sikul kalpuite i kai loh nan i inkhung hrang hram hram dawn nia. 

     Influenza i vei a nih chuan tui lum in tam la, mu tam la, thei leh thlai lam ei uar bawk ang che. Doctor ten Tamiflu an tih damdawi an chawh che a nih chuan khawsik i neih atanga ni hnih chhung ngeia ei hman tur a ni a, chumi hnuah chuan a thawk ṭha tawh lo tih hria ang che. Thawk a harsat a, awm a nat a, ni thum ral hnu pawha khawsik a la reh thei lo a nih chuan inentir vat ang che, a chhan chu pneumonia a nih zui theih vang a ni.

     Thu dik lo leng vel pakhat chu “Ruah do hi  hritlang kai ngei ngeina a ni” tih hi a ni. Ruah do hian taksa a tichauin hritlang a kai awlsamtir mai zawk a; mahse virus i hip luh loh chuan ruah va do ringawt avangin hritlang i kai ngei ngei dawn kher lo. Chuvangin kan hlauh tur zawk chu ruahsur hrim hrim do hi a ni ngawt lova, virus leh kan nunphung fimkhur lohna hi a ni zawk.

     Hri leng hlauhawm tak Covid-19-in min chhuahsan fel deuh chauh a, tunah hritlang satliah ve maiin min run leh a. Mahse hritlang mai mai ti-a kan ngaihthah chuan naupang leh tar chak lo zawkte tan chuan thihna thlentu a ni thei tih hria ila. Thufingte 22:3-in, “Mi fing chuan thil ṭha lo a hmuhin a biru ṭhin; mi mawl erawh chuan a tawn lui a, a tuar phah ṭhin,” a tih ang khan, tun hi fimkhur a, tul lova len chhuah loh a, inven hun lai tak a ni. I chhungte, i ṭhiante, i hnathawhpui te hnenah he thu hi hrilh darh la, i ṭawngkam avangin chhungkaw pakhat talin damdawi in kawngka an pumpelh phah mial maithei asin. Dam leh hrisel tha tura induhsak hi a kristian zia hle bawk si a.




I fate kha smartphone khawihtir hma lutuk suh

- Joel Lairemsanga


Smartphone hman hi naupang tan a ṭha lo viau em tih hi i ngaihtuah tawh ngai em? Zirchianna thar pakhat chuan kum naupang bikah phone, computer leh tablet khawiha naupang te'n hun rei tak an hman chuan naupangte chuan hriatrengna leh zirna kawngah harsatna an tawk thei tih a tarlang.

     I fate, a bik takin kum 2 chin hnuailam  te awm tleina atan smartphone i pek loh a ṭha, a chhan chu naupang tan screen hmaa hun hman tam lutuk hi a pawi vang a ni a, hei hi thil thar a ni lo bawk. Kum tam tak chhung chu mi thiamte'n naupangte chungah tunlai thiamna hian nghawng ṭha lo a neih thu an lo sawi tawh ṭhîn a; mahse engtiang chiahin nge a hlauhawm theih tih hre lo erawh kan tam viau awm e. Tun hnaia zirchianna thar pakhat chuan naupangte'n an naupan zual laia screen kan tih mai- phone, computer leh tablet te  an hman tam chuan heng screen te hian an thil zir leh thil hriat rengna kawngah nghawng tha lo leh damchhung daih thil lawmawm loh a thlen theih thu a tarlang.


     Inserm leh National University of Singapore-a zirbingtute zirchiannain a sawi danin, naupan zual laia phone, TV, computer leh tablet hmaah hun tam zawk hman chu zirna kawnga hlawhtlin lohna leh puitlin hnua thil hriat rengna chak lohna nen a inzawm tlat. He zirchiannaah hian mithiamte chuan Growing Up in Singapore Towards healthy Outcomes (GUSTO) tih hming vuahin naupang 502 an zirchiang a, naupangte'n kum tina screen an en hun chhung an chhinchhiah a, chu chu kum 9 an nih laia an zirna leh kum 10 leh a chanve an nih laia an thil hriat reng theihna nen an khaikhin a ni.


     World Journal of Pediatrics-a tihchhuah he zirchianna hian naupangte'n phone, computer, laptop, tablet, etc. an khawih hun rei zawng ringawt en lovin, naupangin screen an hman ṭan hunin nghawng a neih leh neih loh hriat nan kum ruk chhunga screen an hman dan an zir chiang a, chuta an hmuhchhuah chu ngaihtuah-tham tling tak vek a ni. 


     Naupangte an naupan zual lai, a bîk takin kum khat an nih laia screen en tam ṭhîn te chu nakin hnu zela zirna lama hlawhtling lo zâwk leh thil hriat rengna kawnga chak lo zâwk an nih theihzia he zirchianna hian a târ lang. Kum ruk vêla naupangte screen hman ṭhîn dân pawh zirna lama hlawhtlin lohna nên a inkûngkaih a, hei hian naupan lai leh sikul an luh tirh hun hi screen hman chungchângah hun pawimawh bîk a nihzia a târ lang a ni.


     Zirbing mite sawi dan chuan hetiang taka nghawng a neih chhan pakhat chu screen hmaa hun tam zawk an hman hian naupangte tan thil zir leh than chhohna atana ṭangkai, entirnan- infiam te, lehkhabu chhiar te leh nu leh pate nena hun hman ang chi te ti turin hun an neih tlem phah vang a ni ber.


     Tin, screen hman chungchangah hian he zirchianna hi a awm chhun a ni hran lo. Kum 2020-ah khan University of Calgary-a Sheri Madigan kaihhruai zirbing-tute chuan naupang 18,905 te zingah zir bingna chi hrang 42 an kalpui a, screen hman dan leh naupang ṭawng thiam chak zawng inkungkaih dan an zir chiang a ni. Screen hmaa hun tam zawk hmang naupangte chuan ṭawng an thiam chak lo deuh tih an hmu chhuak a. Chutihrual chuan awmze neia screen hmanpui emaw, enkawltu tha hnuaia screen hmantir emaw an nih thung chuan tawng an thiam chak phah hle tih an zir chhuak. Zir mite chuan screen hmaa hun hmang tam lo naupangte chuan ṭawng an thiam chak zawk hle tih an hmu chhuak bawk.


     France rama zir bing mite'n kum 2023-a an zirchiannaah chuan screen hman nasat leh rilru pek theih miah lohna a inzawm em tih hriat nan naupangte-ah zirchianna pariat an kalpui a. An zirchianna panga te chuan screen hman tam leh rilru pek theih lohna chuan inzawmna a nei tih an hmu chhuak a, hun rei tak naupangte an zirchianna sawm zinga paruk chuan phone khawih hma lutuk chu nakin hnuah rilru pek theih miah lohna nen a inzawm tih an hmu chhuak a, zirchianna paliah erawh inzawmna chiang tak an hmu lo thung.


     A tawp berah chuan mithiamte chuan phone hman tam lutuk emaw hman hma tir lutuk emaw chuan naupang thanlenna kawng hrang hrang, zirna lam leh thil hriat rengna te, ṭawng thiamna leh rilru pek theihna thlengin nghawng a nei tih an sawi. Phone an khawih ringawt hi a pawi ber chu a ni lo; mahse naupangte'n eng nge an en, eng tia rei nge phone an khawih tih leh nu leh pa an inrawlh em tih te hian an thanlennaah nghawng a nei vek a ni.




Thursday, 27 August 2026

China-ah Robot infiamna ropui siam a ni | Mihring record an khûm

- Joel Lairemsanga


    Beijing Robot Games-ah Chinese humanoid robot-te chuan 100m-a thui intlansiak leh inzuansan siakah mihring record an rawn khum. August 22-26, 2026 chhung awh tura Beijing-a World Humanoid Robot Games neih mekah Chinese humanoid robot-te chuan Usain Bolt-a 100m race record leh midang tam tak record an rawn khum malh malh mai. Robot 2,000 chuang zet inelna hrang hrang 51-ah an tel a, hei hian technology lama inelnaah China-in robotics lamah hma an sawnzia a tilang chiang hle.


     Inrinni August 22, 2026-ah khan Beijing-a World Humanoid Robot Games, Olympics ang chi-a buatsaih ni khatnaah Chinese humanoid robot-te chuan mihringte record siam chu an khum a, chung zingah chuan Usain Bolt-a meter za tlan chak lam record pawh a tel. Robot humanoid sang hnih chuang zet chu he inelnaah hian an tel tih inelna buatsaihtute chuan an sawi.


     A vawi hnihna atana buatsaih, ni nga chhung awh tur he inelna hi China-in robotics lama hma a sawn chakzia lantirna ropui tak a ni a, US nena technology lama intlansiakna a san chhoh zel laiin he infiamnaah hian inelna huang hrang hrang sawmnga pakhat leh intihsiakna sang khat chuang a awm a, chung zingah chuan intlansiak te, table tennis leh soccer-te pawh a tel.


     Kum 2022 Winter Olympics puala sak National Speed Skating Oval-a neih infiamna-te hi Beijing-in kum 2026 World Robot Conference and Expo a thlen chawlhkar vêk khan hawn a ni a, chutah chuan company-te chuan humanoid robot-te telin thil thar sangthum chuang an pho chhuak a ni. Khawvela humanoid robot zinga a tam zawk hi China-in a siam a ni a, hei vang hian US chuan ram dang atanga robot lak luh chungchangah enfiahna nasa zawk a kalpui tan ta bawk.


     Thla liam ta khan U.S. Federal Communications Commission chuan ram dang siam humanoid robot thar lakluh khapna a puang a. FCC chuan China laka he thil an tih chhan chu ram venhimna kawnga harsatna a awm vang niin an sawi. Pentagon chuan tun hnaiah China-a humanoid robot siamtu lian berte zinga mi Unitree chu China sipai nena inzawmna nei nia an ngaih company list-ah an telh bawk a. Beijing chuan he puhna hi a dik lo tiin an chhang let ve a ni.


     Inrinni-a robot games hawnnaah khan ruahmanna siamtute leh robot siamtute chuan Chinese humanoid robot-te chuan mihringte record siam hrang hrang an khum thu an sawi a, humanoid robot zabi tel chu inngeih takin field-ah an che za a, inrem tak leh inthunun fel takin hmuh nuam takin an che vel a ni. Meter 100 intlansiakah humanoid robot pakhat chu second 9.39 chhungin a tlan chhuak thei a, kum 2009-a Jamaica infiammi Bolt-a record siam second 9.58 chu a khûm a ni.


     Inzuansân-siakah humanoid robot pakhat chuan meter 2.88 a zuang thei a, hei hi humanoid robot dangin record a lo siam tawh meter 1.95 aiin a sâng zawk a ni. Kum 1993-a Cuba mi Javier Sotomayor-a record siam meter 2.45 pawh a khum bawk a ni. Heng rawn khumtu robot-te hi Beijing-a awm X-Humanoid-te siam a ni. Chinese smartphone company Honor-in an siam humanoid robot chuan inelna pakhat a tihchhinnaah meter za tlan chu second 9.39 chhungin a zo a, chu chu record thar a ni tiin company chuan an sawi a, a tlan chak theih bera a tlanin second khatah meter 14.5 a tlan thei a ni.


     Hetiang taka robot-te an changkan mek lai hian mi thiamte chuan humanoid robot-te hi tunah rih chuan hmasawnna entirna, lemchan leh zirchianna atan chauh hman an la nih thu leh a tak taka mipui vantlang hnena hman lar ni tur chuan hun a la duh dawn tih an sawi. Robot infiamna entute zinga ṭhenkhat chuan humanoid robot-te hmasawn chak lutuk chuan a tiphur hle tih an sawi.


     Humanoid robot-te chu "an changkang chak hle," tiin zirtirtu leh Beijing khuaa cheng Li Yanfeng chuan a sawi. "A tirah chuan artificial intelligence hi ka pawm thiam vak lo va. Mihringte ai an awh mai ang tih ka hlauh avangin ka dodâl deuh hial a ni," tiin a sawi a. "Mahse, he hmasawnna hi dan rual a ni lo tih ka hriat hnuah ka lo en ve duh ta a ni." a ti. "Hetiang infiamna hi mihring tan chuan thil pangngai tak a ni a; mahse tunah chuan robot-ten an ti thei ta a, mak ka ti hle" tiin mipui zinga mi Yang Shangzheng chuan a sawi.


     A fapa nena infiamna en ve Liu Tao chuan, "China-in robot ṭha ber ber a neih ang angte hmuh ka beisei," a ti. Kumin robot infiamnaah hian a huaihawttute sawi danin ram sawmparuk an tel a, chung zingah chuan Germany, Japan leh U.S. te an tel a, rit inchawisiak leh in-hrui pawh hmang te pawhin an inel a ni.




Monday, 17 August 2026

𝐓𝐚𝐧𝐤𝐲 𝐜𝐡𝐡𝐮𝐧𝐠𝐚 𝐭𝐮𝐚𝐥𝐭𝐡𝐚𝐭𝐭𝐮 𝐩𝐚𝐥𝐢 𝐭𝐞

- Joel Lairemsanga


Kawngpui sira tuichhe luankawra luhna tura lei laih khuar thuk tak khuhna chhin an hawn rualin pa pakhat a zuang lut a, a tlu zui nghal der mai. A thianpain a au va, chhanna reng a awm lo. A hlauhthawn em avangin a zuang lut ve nghal. Minute khat hnuah an hotupa a lo thleng a, a mi chhawr pahnihte chu chhan tumin a zuang lut ve leh a, vanduaithlak takin darkar khat hnuah ruang pathum lak chhuah a ni. An kutah hmanrua an lo la hum a, mak ti hmel leh mangang hmel an pu vek bawk. An thih chhan chu chemte a ni lo a, silai lah a ni hek lo. Mitin a hmuh theih loh leh benga hriat theih loh; mahse second sâwm leka nunna latu chu ‘boruak’ mai a ni.

Hetiang thil thleng hi vawiin thlengin khawvel pum huapin a la thleng ta fo mai. Septic tank, tuizem, lawng chhiat hnuai bera tui dahna khur, buh dahna khur, uain sawrna khur ang chi – hmun khar chip leh boruak thar luh ṭhat lohna hi sap ṭawngin “Confined Space” an ti. A chhungah hian nunna tana hlauhawm boruak chi hrang hrang a insiam ṭhin. Tanky chhungah hian tualthattu palî an cheng a, an ṭanrual phei chuan mihring tan dam khawchhuahna kawng a vâng hle. Chung tualthattu palite chu i han sawi thuak thuak teh ang:

𝟭. 𝗛𝘆𝗱𝗿𝗼𝗴𝗲𝗻 𝗦𝘂𝗹𝗽𝗵𝗶𝗱𝗲 (𝗛₂𝗦)

Artui tawih rim a nam a, chutichung chuan hnar a bum thei hle si. A chhan chu 100ppm a pelh tawh chuan kan hnar hi a ti chawmawlh nghal a, a rim kan hre thei tawh lo a ni. Vawi khat lek kan hip luh pawhin kan thluak a khawih buai a, second hnih khat lekah kan tlu nghal thei a, minute khat ral hma hauhin nunna a la thei. Ek, zun, sangha lu leh sa tawih atangin a lo insiam thei a, Fire Department mite chuan “Knock-down gas” tiin an ko hial.

𝟮. 𝗠𝗲𝘁𝗵𝗮𝗻𝗲 (𝗖𝗛₄)

Methane hian rim a nei lo a, rawng pawh a nei lo, mahse meizial si lek pawhin a tipuak thei thung. A hlauhawmna ber zawk erawh chu boruak ṭha Oxygen a hnawt chhuak vek ṭhin hi a ni. Thil ṭawih reng reng atangin a lo insiam chhuak a, a pung khawl tial tial ṭhin.

𝟯. 𝗖𝗮𝗿𝗯𝗼𝗻 𝗗𝗶𝗼𝘅𝗶𝗱𝗲 (𝗖𝗢₂)
Hei hi kan thawk chhuah ve bawk kha a ni a, hei vang hian kan ngaihthah fo. Nimahse za zelah sawma tam a tlin khawm chuan kan lu a tihai muai muai thei a, nikhaw hre lovin min tluk zuitir thei bawk. Za zela sawmhnih a pelh phei chuan thawk a titawp hmak thei.

𝟰. 𝗢𝘅𝘆𝗴𝗲𝗻 𝘁𝗹𝗮𝗸𝗰𝗵𝗵𝗮𝗺

Mihring dam khawchhuah nan boruak zingah za zela sawmhnih tal hi Oxygen a nih a ngai. Tanky chhungah erawh hi chuan oxygen hi za zela paruk atanga sawm inkar chauh a awm fo. Hei vang hian vawi hnih khat lek thawk kan lak chuan kan lu a hai a, kan ngaihtuahna a buai a, au chhuah nachang pawh kan hre hman tawh lo thei a, minute li chhung Oxygen kan hmuh loh chuan kan thluak a thi ṭan tawh tihna a ni.

Boruak hlauhawm kan sawi te hian second sawm pawh tling lovah mihring nunna an la thei. Chuvangin khawvel pumah tanky chhung hi “Immediate Danger to Life and Health” tiin puan a ni tawh nghe nghe. Khawvel history-ah chuan tanky-a luh avanga thihna tam zawk hi “rescuer death” an ti a, mizo tawng chuan "Chhanchhuaktuin nunna a channa" tihna a ni a, a chhan chu a chhantu an thih deuh zel vang a ni.

Kum 2017-ah khan Key Largo, Florida, USA –a kawngpui siam hna thawktu pa pakhat chu kawng sira lei laih khuar, metre li-a thukah chuan a chhuk a. A reh rei deuh tak avangin a thawhpuipain a va bih a, a lo tlu reng mai chu a hmu ta. Chhan tumin a zuang thla ve nghal a, ani pawh a tlu zui ve leh ta tlat mai. An hnathawhna supervisor a lo thlen ve leh chuan a hnathawk pahnihte chu chhanchhuah tumin a zuang thla ve leh a, vanduaithlak takin mi pathumin nunna an chan ta a ni. An post-mortem report-ah chuan- “An takaah hydrogen silphide a lut a, hei vang hian oxygen tlachhamin an thi ta a ni” tih a ni.

Kum 2022-ah Delhi-a Jahangirpuri veng pakhatah chuan chhungkaw pa berin an in hnuai septic tank a en fiah a, a lo chhuak leh ta lo. A nupui chu mangang takin a au va, a fapa upa ber kum 18 mi chu a pa chhanchhuah tumin a zuang lut ve nghal a, ani pawh a rawn chhuak zo ta bik lo. A fapa naupang zawk kum 16 mi chuan a u au ri a hria a, ani pawh a zuang lut ve leh a. Vanduaithlak takin pa ber leh a fapa pahnihin nunna an chan a, an lainatawm hle. An naupang ber kum 11 miin pawn atangin ṭap chungin a au a; mahse a chhungte tan tih theih a nei tawh si lo. Delhi Fire Service ten an enfiahnaah chuan H₂S leh Methane a tam lutuk tih an hmu chhuak.

Kum 2019-ah South Africa-a Stellenbosch-a uain siamna hmun ropui takah chuan grape sawrna khur lian tak, metre 12 a thukah hnathawk pahnih an lut a, grape rimtui tak a nam chem chem a, an tan chuan hnathawhna hmun pangngai ve mai a ni. Mahse an luh hnu minute hnih lekah pakhat zawk chu a tlu ta mai a. Pakhat zawk chu hmanhmawh takin a tlanchhuak thei hlauh a, a him ta hlauh mai. An han chhui chian chuan grape tawih khan Carbon Dioxide tam lutuk a lo siam a, Oxygen a lo awm lo tih an hmu chhuak. Boruak ṭha awm lohna hmunah chuan rimtui ber pawh thihna thlentu doral a lo ni thei tihna a nih chu.

Ram changkang apiangin “No Man Entry” dan an kalpui tawh a, mihring luh kher ngai lovin vacuum truck lian, camera nei robot leh remote control hmanrua hmangin tanky an tifai tawh a ni. America rama OSHA danah chuan boruakah hian Oxygen hi za zela 19.5 aia a tlem chuan tanky-ah luh phal a ni lo bur. Luh dawn chuan gas test hmasak te, boruak kah luhna khawl hman te, taksaa hrui zem te leh pawn lama lo vengtu dah te a ngai vek bawk.

India ramah pawh "The Prohibition of Employment as Manual Scavengers Act, 2013" chuan mihring chu fimkhur lo taka septic tank leh khuarkhurum ang chi reng reng-a luh a khap bur tawh a, tu pawh he dan bawhchhia chu kum hnih thleng lung in tantir emaw, cheng nuai hnih thleng chawi tir emaw theih a ni. Supreme Court meuh pawhin kum 2023-ah khan hetiang avanga thi chhungte hnenah zangna dawmna cheng nuai sawmthum pe turin state sorkar a hriattir tawh nghe nghe.

Tanky-ah luh kan ngai a nih chuan hetiang hi zawm tur a ni:-

1. Nangmahin lut ngai suh. Tanky tihfai a ngai a nih chuan professional ko la, anni chuan khawl nen an thawk thlap ang. “Ka ti ve mai ang, a har hleinem” tih rilru hi thihna bul a ni.

2. Tu emaw a chesual a nih chuan zuang lut ve nghal suh. I tlawmngaih vang pawh ni se, zuang lut nghal ngawt suh ang che. I tih theih awm chhun chu Fire & Emergency Services koh vat a ni. Anni chuan boruak thianghlim hipna khawl, hrui chak tak leh hmai tuamna bik an nei a, an kuta dah a him ber. Amaherawhchu hetiang koh mai tur an awm lo a nih chuan rilru chiai mai lovin, ngihtuahna fim tak hmangin hmanrua ruai la, midang pun nachang hre bawk ang che.

3. Mahni ngei i luh a ṭul a nih si chuan hei hi zawm ang che: I luh hmain a chhin hawng la, darkar khat tal hawng ang che. Blower hmangin a chhung boruak hip chhuak la, pawn boruak thar luhtir rawh. Gas Detector hmangin O₂, H₂S, LEL, CO test hmasa ngei ngei ang che. I kâwngah hrui hreng la, pawn lamah mi pahnih talin lo chelh bawk rawh se. A hranpaa siam hmui tuamna ‘Breathing Apparatus’ a awm loh chuan lut lui lo hram ang che. Puana siam hmui tuamna satliah ringawt kha H₂S lakah chuan engmah lo mai a ni.


Florida-a mi pathum thi te, Delhi-a chhungkaw pakhata mi pathum thi te, South Africa-a grape khura tlu ta te kha an vai khan inhmangaih tak an ni vek. Mahse hmangaihnaah finna a tel loh chuan thlanmual kawng a hnai ṭhin tih hi khawvel history hian a nemnghet chiang hle a ni.

Thufingte 22:3 chuan "Mi hmanghria chuan thil ṭha lo chu a hmuhin a biru ṭhîn a; Mi mâwl erawh chuan a tâwn mai ṭhîn a, a tuar phah thin” tih min hrilh. Tanky chhung boruak hi mita hmuh theih loh kan doral lian tak chu a lo ni. Tunah chuan a hlauhawm dan kan hre ta a, kan zawm dawn em le?

I fa, i kawppui, i thian, i ṭhenawmte hnenah “Tanky-ah lut suh, mitkhap kar leka nunna chan theihna a ni” tiin hrilh thin ang che. Fimkhurna thu sawia i ṭawng chhuah khan nunna i chhanhim tihna a ni. Nunna hi lei theih a ni lo a; mahse second khat lek chhungin a ral thei tlat si.



𝗦𝗰𝗼𝗿𝗽𝗶𝗼 𝗡 𝗣𝗶𝗰𝗸𝘂𝗽 𝗮 𝗽𝗶𝗮𝗻𝗴 𝘁𝗮! | 𝗛𝗶𝗹𝘂𝘅 𝘁𝗮𝗻𝗮 𝗵𝗺𝗲𝗹𝗺𝗮 𝗹𝗶𝗮𝗻 𝘁𝘂𝗿 𝗰𝗵𝘂!

- Joel Lairemsanga



     Mahindra hian a SUV lar ber pakhat Scorpio N behchhanin pickup truck thar a siam mek a, tunah hian “Global Pik Up Concept” tia an koh lai a la ni rih. He pickup hi Scorpio Getaway hlui thlaktu tur leh Toyota Hilux, Isuzu D-Max te rawn khing phak tura duan a ni.


     A concept chu kum 2023 August ni 15 khan South Africa ram Cape Town-ah pho chhuah hmasak ber a ni a, production version tak tak erawh kum 2027-ah Australia, South Africa leh New Zealand-ah te hralh hmasak ber a ni ang. India ramah chuan kum 2027 hnu lam emaw, 2028 kum tir lamah emaw a lo luh beisei a ni a, tunah hian Nashik bula kawngpuiah camouflage belin an test mek a ni.  Mahindra hian kum 2028 aṭangin Nagpur-ah Left Hand Drive model pawh siam ṭanin Gulf leh Europe ramah te thawn chhuah a tum bawk.


     Scorpio N Pikup hian Scorpio N leh Thar Roxx  ruhrel ang thoin ladder-frame chassis a hmang dawn a; mahse a ke hma leh hnung inkar wheelbase chu a thui bik dawn a ni. Scorpio N SUV wheelbase 2750mm aiin a thui zawk ang a, 3000mm a pelh dawn avangin a hnunga bungraw phurhna load bed pawh a lian ṭha dawn hle. A sei zawng pumpui hi 5.3 meter vel, a vang 1.9 meter, a san zawng 1.85 meter vel ni turah ngaih a ni a, ground clearance pawh 225mm chuang a neih hmel a, a ruak lai kerb weight erawh 2100kg vel, a rih zawng pumpui GVW chu 3200kg vel a nih hmel. Mizoram ang-a kawng chhia leh lui-a kal vel nan a tawk viau ang.


     Engine leh performance lamah chuan duhthlan tur chi hnih a awm rin a ni. A lar ber tur chu 2.2-litre mHawk Gen-2 turbo diesel engine a ni a, hei hi Scorpio N-a hman mek ang tho a ni. Hei hian RPM 3500-ah horsepower 175PS a pe chhuak a, torque 400Nm chu RPM 1750 leh 2750 inkarah a nei thei. Petrol duh tan 2.0-litre mStallion turbo petrol engine 203PS leh 380Nm pe chhuak thei a awm tel bawk ang. Gearbox-ah 6-speed manual leh 6-speed torque converter automatic thlan tur a awm ang a, 4x4 system a nei ngei ngei dawn bawk. Shift-on-fly 4x4 a nih bakah kawng harsa paltlangna tur low range gear te, a ke tang leh vir thlawn tur venna tur mechanical locking rear differential te, chirh, ṭiau vut leh vûr-a tlan tura duh thlan theih tur terrain modes hran theuh a nei thlap bawk ang.


     Hnathawh nana duan a nih avangin thil a phur thei hle dawn a, a load bed-ah hian 1200kg vel thlenga rit a phur thei dawn a, bungraw phurhna trailer-a hnuh dawn chuan 3500kg lai a hnuk thei dawn bawk. Fuel tank pawh 57 litre leng a ni dawn a, a tlan thui thei hle ang. Suspension lamah chuan a hma lamah independent double wishbone leh coil spring a hmang ang a, a hnungah erawh rit phurh ngam turin leaf spring emaw 5-link setup a hman rin a ni. A ke hman tur hi 17-inch emaw 18-inch alloy wheels a ni ang a, off-road AT tyre 265/60 R18 vel vuah a ni ang. Braking system atan a hma lamah disc brake a hmang a, a hnung lamah drum brake a hmang thung ang.


     A chhung lam chei dan leh features-ah chuan Thar Roxx leh Scorpio N chhung ang chiah a nei dawn a, dashboard-ah 10.25-inch touchscreen pahnih a awm ang a, pakhat chu driver hmaa meter atan, pakhat chu infotainment atan hman a ni ang. 5G sim-based connectivity a neih dawn avangin internet a chak ang a, wireless Android Auto leh Apple CarPlay a support vek bawk ang. Boruak vawn daihna atan sunroof, dual-zone automatic AC, a hma seat atan tihvawh leh tih-lum theih ventilated seats, phone charger wireless, Type-C charging port leh 12V socket a awm thlap dawn bawk. Steering pawh tilt and telescopic adjust theih a ni ang a, leather wrap a ni ang.


     Safety leh technology lamah pawh a rintlak hle dawn a, airbag paruk aia tam a awm dawn a, 360-degree camera, tyre pressure monitor system, hill hold, hill descent control leh traction control a nei vek ang. A bik takin Level-2 ADAS a awm dawn a, hei hian adaptive cruise control, lane keep assist, auto emergency braking leh traffic sign recognition a keng tel ang. Mahnia parking tih theih turin semi-automatic parking feature pawh a nei dawn a, pickup-ah chuan a changkang ber pawl a ni ang. A platform hi Global NCAP 5-star rating hmu thei tura duan a ni bawk.


     Mahindra hian chi thum vel a siam rin a ni. A hniam ber Z4 chu hnathawhna atan bika duan niin 4x2 leh 4x4 option a awm ang a, features a nei tlem bawk ang. A laihawl Z8 chu chhungkaw hman atana duan niin 10-inch screen leh ADAS a awm ang. A sang ber Z8L chu lifestyle pickup full option, sunroof, leather seat, 4x4 AT nen a ni ang. Single-cab version pawh sumdawnna lam atan an siam tel a rinawm bawk.


     A man tur beisei hi ex-showroom-ah ₹ nuai 22 aṭanga ₹ nuai 28 inkar ni turah ngaih a ni. A base model 4x2 manual chu ₹ nuai 22 vel, a top 4x4 automatic chu ₹ nuai 28 vel a nih a rinawm. On-road hisapin Mizoram-ah chuan ₹ nuai 26 aṭanga ₹ nuai 33 inkar a ni ang a, Toyota Hilux ₹ nuai 35 aiin ₹ nuai 5-7 velin a tlawm zawk ang.


     Scorpio N Pikup hi "SUV Pickup lirthei chuan nuam leh tangkai ni kawp tura duan a ni a, kum 2027-ah ram dangah hralh chhuah a ni hmasa ang a, India leh Mizoramah chuan kum 2028 tawp lam emaw 2029 tir lamah kan hmu ve thei chauh ang. Off-road ngaina, bungraw phurh ngai bawk si te, chhungkaw zinna atan motor chuan nuam leh him duh tan chuan nghah chhuah man hla tak a ni ngei ang. Tunah rih chuan test mek a ni a, official specification kimchang zawk chu tlangzarh dawn hnaihah chauh puanzar a ni ang.


     Heng hi tun dinhmuna hriat theih chin a ni a, a lo chhuah tak tak hunah tlem a danglam thei tho bawk.




Tuesday, 11 August 2026

Pathian nena ngaihtuah dun ka chak a ni

- Joel Lairemsanga


Bible châng: Joba 13:3 


     “Mahse, Engkimtitheia hnênah chuan sawi ngei ka duh a, Pathian nêna ngaihtuah dun ka châk a ni.”


     Kan nun hi hlimna leh lungngaihna, hnehna leh chak lohna, damna leh natna, hausakna leh retheihnain a inthlak kual reng a. Kan duh dan ang lo taka thil a thlen hian mi tam tak chuan, “Engvangin nge hei hi ka chungah a thlen? tiin zawhna kan zawt ṭhin.


     Bible-ah hian tumah Joba ang ema harsatna nasa tawng midang an awm lo. Ni khat chhung chauhvin a sum leh pai zawng zawng a bo vek a, a ran vulhte an boral a, a fate an thi a, a taksa pawh natna hlauhawm takin a bawm a ni. Chu mai pawh ni lovin a ṭhiante pawhin thlamuan a-hnekin an dem zâwk a. Mahse heng zawng zawng karah hian Joba chuan heti hian a sawi: 

 

“Pathian nena ngaihtuah dun ka chak a ni.” 


     A sawi tum chu, “Mihring thu ka ngaithla duh lo; Pathian ngei hnenah kal ka duh a. Ani hnenah thu sawi ka duh,” tihna a ni. Hei hi Kristian nun hlawhtling tak neihna kawng pawimawh tak a ni.



I. PATHIAN NENA NGAIHTUAH DUN CHU KRISTA LAKA RINAWMNA LANTIRNA A NI


     Joba khan Pathian a do vang a ni lo a, harsatna a tawh chhan a hriat duh vang zawk a ni. Rinawmna dik tak chu zawhna neih loh a ni ngawt lo va, zawhna nei chung pawha Pathian hnen pan zelna nun hi a ni zawk. 


     Davida pawhin “Lalpa, engvangin nge...” tiin zawhna a zawt tam hle.  Jeremia pawhin a zawt a, Habakkuka pawhin a zawt. Anni chuan Pathian an hawisan lo; an pan zâwk a ni.


Vawiinah pawh keini pawh hian zawhna kan zawt thei:


- Engvangin nge ka nat?

- Engvangin nge ka ṭawngṭaina a chhan loh?

- Engvangin nge harsatna hi ka tawh reng bik?


     Hetiang hian zawhna tam tak kan nei a nih pawhin kan zawhna chu Pathian hnenah thlen zel ila, chu ngei chu Krista laka rinawmna pawh a ni. Kan lungngaihna hian Pathian lakah min hlattir lovin, A hnenah min hruai zâwk rawh se.



II. PATHIAN CHU KAN THU NGAITHLATU A NI


     Joba ṭhiante khan thu an sawi nasa hle a, an thu vuak thlak chu- “Joba hian thil sual a tih avangin a tuar a ni” tih a ni. Mahse, an thu sawi kha a dik vek hauh lo. Kan nunah pawh mi tam takin an ngaihdan an sawi ang:  

“I rinawm tawk lo.”  

“Pathianin a hrem che a ni.” 

“I ṭawngṭai tawk lo.” tih tein. Mahse mihringte hian kan thinlung an hre thei lo.


1 Samuela 16:7  

“Nimahsela, Lalpa chuan Samuela hnênah, “A hmêl lam emaw, a sân lam emaw en suh; ani hi chu ka duh loh a ni. Lalpa chuan mihring en dân angin a en ve si lo va; mihring chuan pâwn lama lan dân an en ṭhîn a, Lalpa erawh chuan thinlung lam a en zâwk ṭhîn a ni,” a ti. 


     Pathian chauhvin kan rilru leh kan hrehawmna dik tak a hre thei a, chuvangin mihring hnena kan hrilh ngam loh pawh Pathian hnenah kan hrilh thei.



III. PATHIAN NENA NGAIHTUAH DUN CHU THILTIHTHEIHNA A NI


     Tawngṭai hi thu chham satliah a ni lo. Tawngṭaina chu:

- Phurrit kan dahna hmun

- Hlauhna kan hlanna hmun  

- Kan mittui luanna hmun

- Kan chak lohna thiltihtheihnaa chantirna hmun a ni.


     Isua ngei pawhin a mamawh thlenin Gethsemane huanah Pa hnenah a tawngtai. Paula pawhin a harsatna lak kiansak turin Lalpa hnenah vawi thum a dil. Bible-a mi ropui zawng zawngte khan Pathian nena ngaihtuah dun an thiam avangin chakna an nei ṭhin.



IV. PATHIAN CHU A HUN TAKA CHHANG ṬHINTU A NI


     Joba khan a zawhna zawng zawng chhanna a hmu nghal lo. Mahse a tawpah chuan Pathian a rawn inpuang a, a harsatna zawng zawng lo thlen chhan hrethiam vek lo mah se a hma zawng aiin Pathian a hrethiam ta zâwk si a ni.


     Kan nunah pawh hian Pathianin "Eng vang nge?" ti-a kan zawhna zawng zawng hi min chhang nghal kher. Mahse amah ngei kan tan a inpe thung si. A chang chuan Pathianin kan buaina a la bo lo a, kan hneh theihna turin chakna min pe zâwk ṭhin.


Isaia 40:31  

“Lalpa nghâktute erawh chuan an chakna chu an siam ṭha leh ang a; mupuite angin thlain an thlâwk chho vang a, hah lovin an tlân ang a, chau lovin kein an kal ang."



V. JOBA HI  KRISTA ISUA HLIM HMAHRUAI A NI


     Joba chuan harsatna nasa tak a tuar a, a ṭhiante’n an hnawl a, a tuar chhan lah amah vang a ni lo. Hei hian Isua Krista zia a phawk zo hle mai. Isua pawh sual nei miah lovin a tuar a, krawsah pawh “Ka Pathian, ka Pathian, engah nge mi kalsan?” tiin a au a ni. Chuvangin kan hriat tur chu: Kan tuarna zawng zawngah Isuan min hrethiam a, min tawrhpui a. Ani khan tuarna kawng a lo pal tlang tawh avangin min thlahthlam dawn reng reng lo.


     Joba chuan a sum a chan a, a chhungkua a chan a, natna a tuar a, a ṭhiante’n an dem a , a nupui ngei pawhin a beidawnsan bawk. Heti chung hian “Pathian nena ngaihtuah dun ka chak a ni.” a la ti fan tho. 


Vawiinah hian kan nunah eng harsatna pawh lo thleng se:


- Doctor report ṭha lo

- Chhungkaw buaina  

- Sum leh paia harsatna

- Rawngbawlna kawnga harsatna

- Kawppui chungchânga harsatna pawh a ni ang.


     Mihring hnenah chhanna zawng mai lovin Pathian hnen i pan zawk ang u.


Ani chu kan Pa a ni.  

Ani chu min hrethiamtu a ni.  

Ani chu kan tawrhna hrechiangtu a ni.  

Ani chu kan hnen ata a awm hla ngai si lo a.



He zawhna hi mahni theuh i han inzawt teh ang u:-


“I harsatna chu tu hnenah nge i thlen?”


Joba ang hian - “Lalpa, Pathian nena ngaihtuah dun ka chak a ni.” tiin kan chhang ve thei dawn em le?


A hnenah kal rawh.  

A hnenah ṭawngṭai rawh.  

A hnenah i thinlung hawng rawh.


Ani chuan kan ṭawngṭaina a hria a, kan mittui a hmu a, kan nunah hna a thawk dawn a ni.


Amen.




Pentagon-in UFO file a tichhuak | Ngaihven a hlawh hle.

- Joel Lairemsanga


     Pentagon chuan UFO chungchanga file thuh-ruk reng thin a tichhuak thar leh ta a, report tam tak te, mit ngeia hmutute thusawi leh video hmuh ngai loh tam tak mipui hmuh theih turin a pho lang leh ta. Tun tum hi hetiang thil pho chhuah vawi ngana a ni. 

     Tun tumah erawh hi chuan pilot-te'n van sanga kil thum nei êng mak tak an hmuh leh kum 1963-a Brazil-a van atanga thir hlum lo tla chhunga mihring ruang awm anga an sawi te thlengin pho chhuah a ni. Heng file te hi Unidentified Anomalous Phenomena (UAP) chungchanga sawrkarin tih lan a tum - PURSUE (Presidential Unsealing and Reporting System for UAP Encounters) hnuaia tihchhuah a ni. Mahse sawrkarin hetiang thil hmuh te hi khawvel pawna mite an ni e tih finfiahna engmah a la tichhuak chuang lo.


1.     Afghanistan ram chungah kil thum nei, Ft. 500 vela lian, thawm engmah chhuah lo hmuh a ni a, hei hi kum 2002-a Bagram Airfield, Afghanistan-a thleng a ni. FBI-in pilot-te a kawmna record-a a lan danin sipai pilot pahnih chu arsi thlirin pawnah an awm a, zing dar 4:30 velah vana arsi te chu thawklehkhatah an mit hmuhah an bo duak a. "Kan chungah hian thil lian tak mai a rawn thlawk tih a hriat theih," tiin FBI report-ah chuan a inziak.


     Pilot pakhat chuan ri engmah chhuah lo, kil thum nei, ft. 500 vel zeta lian a hmu tih a sawi. Thawm engmah a chhuah lo va, thlawhna pangngai ang lo takin - dinglama a kual dawn chuan veilam pangah degree 90-in a lêt thut a, a kual zawh chuan a ngai te bawkin a rawn lêt leh a, darkar khatah mel 173 vel zeta chakin a thlawk niin a ngai. A thianpa pawhin a hmu ve a, "Kha kha i hmu ve em?" tiin an inau hial a ni.


2.     Heta pilot pakhat tho hian October 2023 atang khan commercial plane  a khalh a, tum khat chu thlawhna a thlawhpui laiin êng mak tak tak a hmu leh tih a report bawk. Boston atanga Dublin pana ft. 37,000-a sanga a thlawh laiin a thlawhna chung ft. 13,000 velah êng mak tak a hmu. Êng thenkhat te chu che lovin an ding a, a then an thlawk a, an thlawk chak hle. 


     Thlawhna landing light ang deuhin an lang na a, an chet dan erawh thlawhna pangngai te, arsi thlawk leh satellite emaw Starlink te chet dan nen a inang lo hrim hrim. He Pilot hian vawi 10 vel lai a hmu tawh a, tum khatah darkar chanve atanga darkar 2 lai a awh thin. February 2024-a Sioux Falls bul hnaia ri let 0.80-a a thlawh laia a hmuh phei chu sawm chuang lai an ni a, video-in a la hial. Vanneihthlak takin eng chhiatna mah a tawk lo va, mile 100 vel zeta hlaah an awm niin ka ngai", a ti.


3.     File dang pakhatah chuan October 2023-a Colorado Springs-a thil thleng a chuang ve thung a, hei hi Pentagon-a lo thawk tawh leh a nupuiin an hmuh ve dan a ni. An sawi danin, kil pathum nei thil dum lian tak, ri miah lo, ft. 300 vela hniama thlawk an hmu a, a taksa chu a lang tlang deuh ruih a, tui emaw chhum emaw atanga thlir ang maia fiah lo ruai hian a intuam a, a thlawh bo dawnah rawng pawl leh silver rawng inpawlh deuh a rawn chhuak a, chu chu a chakna hnar niin an ngai. Ngil takin a thlawk a, thawklehkhatah ngil takin a invawrh kang a, a bo nghal daih a ni.


4.     Kum 1963-a Rio de Janeiro, Brazil-a thleng hi a mak ve hle bawk. Mita hmutute sawi danin thir hlum (metal ball) lian tak hi van atangin a lo tla a, lei-ah ft. 13 vel zeta thukin a rawn tum bur mai a ni awm e. Tukverh te tak te ang neiin, darthlalang chhah takin a khuh a, a chhungah chuan mihring ruang ang tak, thuziak hriatthiam loh inziahna kawr chhah tak ha an hmu a; mahse he file record hi a finfiahna a ni lo va, mita hmutute thusawi leh chanchinbu-a lo chhuak tawh atanga lakkhawm a ni chauh zawk. Sawrkarin khawvel pawnlam atanga lo kal a ni tih finfiahna engmah a nei lo.


     He file 41 tihchhuah thar hi PURSUE tih hminga kalpui a ni a, file te hi Pentagon, FBI, CIA, State Department leh White House atanga lakkhawm a ni. US Secretary of War Pete Hegseth chuan:- "War Department hian President Trump-a kaihhruaina hnuaiah Unidentified Anomalous Phenomena chungchanga kan hriatna te hi mipui hriat theih tura tih lan a tum a ni a, kum tam tak chhung thup bo a lo nih tawh avangin mipuiin rinhlelhna an nei thin a, tunah chuan anmahni ngeiin an hmu thei tawh ang.' a ti.


     "Heti chung hian he file tihchhuah thar te hian alien thlawhna emaw khawvel pawn thil emaw a ni tih a nemnghet thar ta tihna a ni kher lo. Mit ngeia hmutute thusawi leh chhuina file te chu thudik zawnna atana mipui hriat theiha tihchhuah a ni zawk" tiin Pentagon chuan a sawi.




Friday, 7 August 2026

India leh Myanmar-in ram chhung inthleng an tum

- Joel Lairemsanga


     India leh Myanmar chuan Manipur-a ramri la chiang lo tifel turin ram inthleng dan tur an sawidun mek a, MEA chuan sawi hona a kal mek tih a sawi. Nimahsela he indawrtawnna hi Manipur-a civil society pawl hrang hrangte chuan State inpumkhatna tichhe thei a ni e tiin an dodal thung.


     India leh Myanmar hian Manipur ramri la chiang lo, kum tam tak chhung buaipui tawh chu tihfel nan ram inthleng dan tur an dap mek niin report a awm. New Delhi-a Thawhlehni (August 4, 2026)-a press conference-ah Ministry of External Affairs thupuangtu Randhir Jaiswal chuan, “Ramri-ah hmun thenkhat la fel tawk lo a la awm a, chung sector chungchang chu sawiho mek a ni,” a ti.


     Jaiswal hian India-in Manipur ramri-ah Myanmar nen ram inthleng dan tur report chungchanga zawhna a chhang a, report chu a dik ngei leh ngei loh a sawi chiang lo nain ramri hmun la chiang lo tifel tura sawi hona a awm mek tih erawh a dik ngei thu a sawi. 


     A thusawi hi US-a chanchinbu "The Diplomat"-in New Delhi-in hetiang rawtna hi a ngaihtuah mek ti-a a tarlan hnu kar engemawzat hnuah a ni. July 17-a report, “official document” an tihah chuan India sorkar chuan Manipur ramri-ah border pillar 65 leh 68 inkar ramri tihfel nan square mile 1.4 vel inthleng dan tur “rawtna” a zirchiang mek a ni awm a, pillar 65 leh 68 inkar hi a dung km. 2.8 vel a ni.


     Inthleng tura an rawt hi Manipur Chandel district-a awm niin, Myanmar-a Kabaw Valley leh Sagaing Region nena inrina a ni. May 26, 2026-a “official document”-in a tarlan dan chuan ramri tihfel hna hi thla thum chhunga zawh hman tum a ni a, August thla vel hi a nih hmel e.


     India leh Myanmar hian km 1,643-a thui ramri an inṭawm a, Arunachal Pradesh, Nagaland, Manipur leh Mizoram kaltlangin Myanmar-a Sagaing Region leh Chin State a chhun tlang bawk. Ramri tam zawk hi tlangram, ngaw leh ven harsa tak a ni a, hnam chi hrang hrangte kum tam tak chhung then hran an ni tawh bawk. 


     Ministry of Home Affairs tarlan danin ramri km 1,472 vel chu boundary pillar hmangin tihchian a ni tawh a, km. 171 vel chu a la fel lo thung a, a tam ber chu Arunachal Pradesh-a Lohit sector leh Manipur-a Kabaw Valley a ni.


     The Diplomat tarlan danin ram inthleng an tum chhan ber chu India-Myanmar ramri  la fel lo tihfel thuai a, ramri hung hna chak taka thawh a, dan lova pem luh, hel pawl chetvel leh ramri kaltlanga thil sual thleng thin tihreh a nih theih nan a ni.


     Kum 2024 khan India chuan km 1,643-a thui ramri zawng zawng hi hung vek a tum thu a lo puang tawh a, chu bakah kum 2018 aṭanga hman tawh India-Myanmar ramri bul hnaia cheng hnam chi hrang hrangte tan visa tel lova km. 16 huam chhung thleng an inkalpawh theihna Free Movement Regime pawh tihtawp a ni tawh bawk.


     Tuna India-Myanmar ramri hi kum 1967-a inremna ziah hmanga siam a ni a; mahse hmun ṭhenkhat chu a la chiang lo hle thung. Kum 2018 khan sorkar chuan Parliament hnenah ramri hmun tihfel loha la awmte chu ram pahnih inremna hmanga tihfel tur a nih thu a hrilh a, hei hian boundary pillar 9 siam belh a huam.


     Manipur-a hmun pawimawh zual chu border pillar 64 leh 68 inkar Molcham sector, pillar 75 leh 79 inkar Moreh sector leh pillar 88 leh 95 inkar Choro Khunou sector te an ni. India chuan Myanmar nen ramri chungchangah inkalhna lian tham a awm lo a, boundary pillar 9 chiah la fel lo a awm a, chu chu ram pahnih inbiak remna hmanga chinfel mek a ni, a ti.


     Sorkar mi pawimawh pakhat, a hming tarlan loh behchhana The Diplomat report siam chuan he thil hi Myanmar hruaitu Min Aung Hlaing-a'n India a rawn tlawh tum khan sawiho a ni, a ti. Report-in a tarlan dan chuan ram pahnihte chuan border pillar 65 leh 68 inkar Molcham sector-ah auxiliary leh boundary pillar thar siam dan tur an ngaihtuah a, kum 2017-a Ministry of External Affairs-in he hmuna ramri kaltlang dan tura rawtna a siam pawh an zirchiang bawk.


     Ṭhenawm ramte nena ram inthleng hi thil thar a ni lo. Kum 2015 khan India leh Bangladesh chuan Land Boundary Agreement an pawm a, hemi hmang hian New Delhi-in a ram chhunga enclave 111 chu Dhaka hnenah a pe a, Bangladeshi enclave 51 a la let thung a, kum 41 chhunga ramri buaina chu an titawp ta a nih kha.


     MEA rawtna siam hian Manipur-ah dodalna a siam nghal pang a, The Diplomat report tihchhuah hnuah The Imphal Times chuan Coordinating Committee on Manipur Integrity (COCOMI) chuan India sorkar chu Manipur ram hmun te takte pawh Myanmar hnena hlan lo turin a vau a, hetiang rawtna hi tihpuitlin a nih chuan mipuiin nasa takin an do let dawn tih a sawi.


     COCOMI hi Meitei civil society pawl hrang hrang intelkhawm niin, kum 2019-a Centre-in Naga hel pawl nen remna a sawipui laia din a ni. July 27-a The Diplomat report chhuah hnu ni 10-naah, “Report-a thu awm hi a dik a, rawtna hi tihpuitlin a nih chuan COCOMI hian ngawi rengin a en liam dawn lo,” a ti.


     Manipur State inpumkhatna hi inbiakremna hmanga tihchhiat theih a ni lo tiin COCOMI chuan a sawi a. State ramri awmsa hi an pi leh pute aṭanga an rochun a ni a, hun kal tawhah pawh humhalh a lo ni tawh, a ti. Kum 1949-a Indian Union-a an inchhun luh hnu khan Manipur chuan a ram hmun thenkhat a lo hloh tawh a, state huam chin tihzim belh leh chu pawm theih a ni lo, tiin The Imphal Times chuan a tarlang. 


     COCOMI chuan New Delhi chu Manipur mipuite remtihna tel lova state  inpumkhatna nghawng thei thutlukna siama “thinurna mei chawk tho” lo turin a vaukhan bawk.




Barca-in Rodri lei tum : Real Madrid an chhuhsak dawn em?

- Joel Lairemsanga


     Barcelona-in transfer window boruak reh lai takin bomb an rawn tipuak thut a ni ber e. Manchester City midfielder, Ballon d’Or winner Rodri chu camp Nou-a hruai luh tumin hma an la mek a, an indawr tawnna hian a vawrtawp a thleng tawh nia report a awm bawk. 

 

     Real Madrid hian Rodri hi kar tam tak chhung an lo be tawh a, an ta turah an dah fel diam tawh. Modric a upa tawh a, Kroos a chawl tawh a, Casemiro a awm tawh lo bawk. Tunah hian inkhel thunun thei defensive midfielder rintlak an nei lo a, chuvangin he summer-a an target lian ber a ni ta a ni. 


     Mahse Barça an lo inrawlh ta thut mai. Barça-in Rodri an la thei a nih chuan player ṭha tak an nei dawn a ni satliah ngawt lo a, an elpui ber Real Madrid mamawh ber an laksak tihna a ni dawn a, hei hi Madrid tan chuan a na dawn hle. 

 

     Rodri hian Manchester City-ah contract kum 1 chiah a nei tawh a; mahse a transfer fee hi €50m atanga €70m inkar nia sawi a ni. Kum 30 mi a ni tawh a, hliam na tak tuar hnu lawk a ni bawk. Mahse a khelh dan enin a theihna a la tla hniam dawn chuang lo. Sergio Busquets anga rilru fim tak hmanga khel thin, chakna chan ngei inring tlat mi a ni. 


     Buaithlak ber chu a hlawh tur hi a ni. Rodri hian Ballon d’Or winner phu tawk hlawh zat a beisei a, Barça nen hian kum khata €30m gross salary-in an inrem tawh nia thu thang a awm a, hei hi Barça squad-a hlawh sang ber a ni nghal ang.


     He summer-ah hian Barça-in Lewandowski an chhuahtir a, a hlawh tur tam tak kha an save tawh a, tunah chuan Lewandowski hlawh kha Rodri-a’n a luahlan dawn a ang ta hle. 


     Zawhna lian tak chu: Barça hian hetiang zat sum hi midfield-ah a hmang zo vek dawn em ni? tih hi a ni. Team-ah striker leh defense lam hi siamṭhat a ngai ve tho si a; mahse Rodri ang player ṭha lutuk, Real-in an awh em em a lo awm a, Barça lamin an thlem thlu thei a nih chuan an bawh nghal dawn tih a chiang reng mai. 


     Hansi Flick leh Deco-te pawhin Rodri hi an be nasa tawh hle. Flick-a’n a game plan-ah Rodri a chhawr dan tur a sawi a, Rodri pawhin Barça khelh dan hian a lung a len thu te a sawi bawk.


Ngaihtuah ngai ber pakhat chu Pedri nena an inkawp dan tur hi a ni. World Cup-ah khan Spain tan an khel dun a, mahse an inman lo hle a, Pedri pawh starting XI aṭangin paihthlak a ni hial. Mahse kha chu Pedri a chauh tawh vang leh season chhunga a khelh nasat vang a ni thei. Flick hian plan fel tak a neih a ngai ang. Marc Bernal ang naupang talent ṭha takte khelhna hun a ei hek loh hram a pawimawh bawk. 


     Kum 30 mi, hliam na tak tuar tawh, hlawh sang leh man to Rodri quality hi chu rinhlelh rual a ni lo. Manchester City-ah a hlawhtling a, Spain tan World Cup-ah Player of the Tournament a ni a, Real Madrid-in an awt em em bawk. Hei vang hian a man a to lo thei lo. 


     Barça-in Rodri an la thei a nih chuan boruak a sang hluai ngei dawn a, Real Madrid rilru a na tel bawk ang. Mahse striker leh defender lam mamawhna a sang ve tho a, Rodri-a ah hian sum zawng zawng an hmang ral dawn nge, a dang tan an la khek dawn tih hi zawhna lian tak a ni. 

 

     Rodri hi Barça-in la lut ta se midfield-ah ro a rawn rel ang a, team pum a tiphuisui thei ngeiin a rinawm. Mahse a man leh hlawh sang lutuk hi kum 30 mi lakah chuan risk a awm ve deuh chu a ni. Real Madrid tihnat nan ringawta lei chhuah nge, team tana a ṭangkai dawn vang zawka lei chhuah tum a nih? A chhanna chu season lo awm turah kan hmu ang. 


     Eng nge i ngaihdan le?