- Joel Lairemsanga
Tun
hnai mai aṭang khan hritlang khawsik "influenza" vei an tam thar hle
a, damdawi in OPD-ah an khat mup mup ni-tin a ni ber mai. A bik takin naupang
school kal rual leh tar chak lo te zingah an tam zual. Khawsik 102°F atanga
104°F-a sang, khuh ro, taksa na them ṭhum, lu na bûr leh chau ngawih ngawih
avanga ni 7-10 lai school/office kal thei lo an awm nual. Kum dang zawng aiin
kumin 2026-ah hian eng vanga hluar thut nge a nih tih hi zawhna lian tak a ni
a, a chhan bulpui panga a awm thei a, hei hi tun tumah hian kan sawi dawn a ni.
A
hmasa ber chu kan taksa invenna, sap ṭawng-a "immunity" an tih hi a
chakna a tla hniam ta lutuk hi a ni. Kum 2020 atanga 2022 thleng khan Covid-19
leng avangin ram pumah mask kan vuah a, kut kan sil sek a, school leh biak in
kan khar a, in lamah kan tawm nasa em em. Chumi rah chhuah ṭha tak chu Covid
bakah influenza virus pawh a leng vak hman lo va, kum 3 chhung zet chu hritlang
vei kan tlem phah ta hle. Mahse a nghawng ṭha lo zawk a lo awm ta a, kan taksa
hian natna hrik a hmachhawn khât lutuk chuan a do let dan strategy a
theihnghilh ve thei a, chutiang chiah chu tunah hian a thleng mek niin a lang.
Naupang kum li, kum nga mi te phei chuan an pian hnuah influenza virus an la
tawng miah lo a, an taksa tan chuan mikhual hmelhriat loh ang hlauh a ni tawh.
Tunah erawh hnar leh hmui tuamna (face mask) kan phelh a, kuta inchibai leh
inkuah te, biak in leh bazara inhnaih taka awm khawm leh ṭhut ho te a pangngai
leh vek tawh. Chutih laiin influenza virus erawh a bo hlen lo va, remchang a
hmuh veleh a darh nghal ta phuk phuk thin a ni. Kum thum chhunga kan kai loh
tur kha tunah kan kai khawm ta chiam mai a ni ber a, scientist-te chuan hei hi
“Immunity debt" an ti a, a awmzia chu kan taksain natna leiba a rul let
mek tihna a nih ber chu.
A pahnihna chu kan ram sik leh sa dinhmun nen a inkaihhnawih tlat hi a ni. Mizoram leh India hmarchhak pumpui tan hian August leh September hi "flu season" bul inṭan hun a ni tawh ṭhin. Ruahtui a tlak tam avangin in lamah kan tawm nasa zual a, kawngka leh tukverh kan khar tlat a, boruak a lut tha meuh lo. Chutiang boruak hnawng leh lum lam lek lekah chuan influenza virus hian nuam a ti bik a, hahchhiau leh khuh atanga thlawk chhuak te chu darkar chanve dawn boruakah an lêngin an dam thei a ni. Chubakah ni sa kan do tlem avangin kan taksain Vitamin D a siam chhuak tlem a, chu chuan kan taksain natna a do letna a tiṭhuanawp ve leh zel thin. Gauhati Medical College report-ah pawh July thla aiin August thlaah hritlang vei a let thum zetin a pung tih a chiang a, ruah sur tam leh mihring awm khawm tam hun hi flu tan chuan hun remchang a tling tih a lang chiang hle.
A
pathumna leh a pawimawh ber te zinga mi chu kumina leng mek influenza virus hi
a danglam bik tlat mai hi a ni. Tun season-a hluar ber chu Influenza A chi hnih
– H3N2 leh H1N1 a ni a, a bik takin H3N2 hian kumtin a pianzia a thlak danglam
ve zel a, nikum lama vaccine kan lak tawh kha kuminah a hmantlak lutuk tawh loh
phah thei a, chu chu a hlauhawmna tak a ni. Kumina H3N2 hian mi a bei na bik em
em a, a vei te chuan khawsik sang tak, 103°F-104°F laia sang an nei thei. An
khuh a roin zanah mut-hilh harsa khawpin an khuh zing a, âwm a na bûr thei.
Tin, taksa na hi “ruh tliak na” ang hialin a na thei a, chauh ngawih ngawihna
avangin damdawi ei chung pawhin ni sarih atanga ni sawm chhung bawksawp pawh an
tam hle. World Health Organization tarlan dan chuan kumina H3N2 hian naupang
kum sawm hnuai lam leh puitling kum sawmruk chung lam a bei na bik a. Zunthlum,
BP sang, lung ṭha lo nei sa tan phei chuan pneumonia neih a awlsam zuial
lehnghal a, damdawi in luhpui ngai an tam phah hle.
A
palina chu India ramah hian flu vaccine lak hi kan la ngaihthah em em hi a ni.
Covid vaccine ang em emin sawrkar pawhin a nawr lo va, mipui pawhin “hritlang
satliah” ah kan ngai mai a, Flu vaccine la hi ram mipui zawng zawng zat aṭanga
za zela pahnih pawh kan tling lo. Kumtin khawvel huapin mi maktaduai 30-50-in
flu hi an vei a, chu’ng zinga nuai 3 atanga nuai 6 velin nunna an chân ṭhin tih
hi kan hre meuh awm lo ve. Vaccine hian 100%-in min veng thei lo; mahse
influenza hi kan kai palh a nih pawhin damdawi in luhpui ngai khawpin min tina
lo ang a, kan thihpui loh phah thei a, chubakah midang kan kai chhawng tur a
veng thei bawk. A bik takin naupang thla ruk aṭanga kum nga inkar te, raipuar
te, kum 60 chung lama upa te, zunthlum leh chuap ṭha lo nei te tan chuan lak
ngei ngei chi a ni. Private hospital-ah cheng sangkhat leh zanga atanga cheng
sanghnih inkar vel sen a ngai a, kum khat chhung a ven theih avangin a man hi a
sang lo hle a ni.
A
pangana leh a tawp ber chu Covid-19 hripui a reh hnu hian kan nunphung a
pangngai leh vek tawh hi a ni. Hnar leh hmai khuhna (Mask) kan vuah tawh mang
lo va, bazarah leh bus-ah kan innêk leh tâwlh tâwlh a, kut kan sil ngun tawh lo
va, hand sanitizer pai lah kan awm ta meuh lo. Influenza hi kai a awlsam em em
a, mi pakhat hahchhiau leh khuh bawrh bawrhin a bul hnaia mi pathum pali a kai
chhawng hman zel a ni.
Chuvangin
tun dinhmunah chuan kan zavaiin kan fimkhur thar leh a ngai a ni. A pawimawh
hmasa ber chu mi nawlpui a tam thei ang ber flu vaccine la turin intihhmuh ila,
chu bakah chuan mi tamna hmun, a bik takin damdawi in, bazar leh bus chhungah
te mask vuah i uar ṭha leh ang u. Mask ringawt pawh hian flu virus hip luh tur
za zela sawmriat lai a dang thei. Kan vah chhuahna atanga kan haw apiangin
sahbawn hmangin second sawmnih chhung tal kut sil fai ziah bawk ila. Chhungkaw
member pakhat a dam loh chuan room hranah riak hrang sela, thleng leh no pawh a
hrana hmantir tur a ni. Khawsik a reh hnuah pawh ni khat tal chu inah chawl
hahdam la, i thawhpui leh i sikul kalpuite i kai loh nan i inkhung hrang hram
hram dawn nia.
Influenza
i vei a nih chuan tui lum in tam la, mu tam la, thei leh thlai lam ei uar bawk
ang che. Doctor ten Tamiflu an tih damdawi an chawh che a nih chuan khawsik i
neih atanga ni hnih chhung ngeia ei hman tur a ni a, chumi hnuah chuan a thawk ṭha
tawh lo tih hria ang che. Thawk a harsat a, awm a nat a, ni thum ral hnu pawha
khawsik a la reh thei lo a nih chuan inentir vat ang che, a chhan chu pneumonia
a nih zui theih vang a ni.
Thu
dik lo leng vel pakhat chu “Ruah do hi hritlang kai ngei ngeina a ni” tih
hi a ni. Ruah do hian taksa a tichauin hritlang a kai awlsamtir mai zawk a;
mahse virus i hip luh loh chuan ruah va do ringawt avangin hritlang i kai ngei
ngei dawn kher lo. Chuvangin kan hlauh tur zawk chu ruahsur hrim hrim do hi a
ni ngawt lova, virus leh kan nunphung fimkhur lohna hi a ni zawk.
Hri
leng hlauhawm tak Covid-19-in min chhuahsan fel deuh chauh a, tunah hritlang
satliah ve maiin min run leh a. Mahse hritlang mai mai ti-a kan ngaihthah chuan
naupang leh tar chak lo zawkte tan chuan thihna thlentu a ni thei tih hria ila.
Thufingte 22:3-in, “Mi fing chuan thil ṭha lo a hmuhin a biru ṭhin; mi mawl
erawh chuan a tawn lui a, a tuar phah ṭhin,” a tih ang khan, tun hi fimkhur a,
tul lova len chhuah loh a, inven hun lai tak a ni. I chhungte, i ṭhiante, i
hnathawhpui te hnenah he thu hi hrilh darh la, i ṭawngkam avangin chhungkaw
pakhat talin damdawi in kawngka an pumpelh phah mial maithei asin. Dam leh
hrisel tha tura induhsak hi a kristian zia hle bawk si a.