Monday, 17 August 2026

𝐓𝐚𝐧𝐤𝐲 𝐜𝐡𝐡𝐮𝐧𝐠𝐚 𝐭𝐮𝐚𝐥𝐭𝐡𝐚𝐭𝐭𝐮 𝐩𝐚𝐥𝐢 𝐭𝐞

- Joel Lairemsanga


Kawngpui sira tuichhe luankawra luhna tura lei laih khuar thuk tak khuhna chhin an hawn rualin pa pakhat a zuang lut a, a tlu zui nghal der mai. A thianpain a au va, chhanna reng a awm lo. A hlauhthawn em avangin a zuang lut ve nghal. Minute khat hnuah an hotupa a lo thleng a, a mi chhawr pahnihte chu chhan tumin a zuang lut ve leh a, vanduaithlak takin darkar khat hnuah ruang pathum lak chhuah a ni. An kutah hmanrua an lo la hum a, mak ti hmel leh mangang hmel an pu vek bawk. An thih chhan chu chemte a ni lo a, silai lah a ni hek lo. Mitin a hmuh theih loh leh benga hriat theih loh; mahse second sâwm leka nunna latu chu ‘boruak’ mai a ni.

Hetiang thil thleng hi vawiin thlengin khawvel pum huapin a la thleng ta fo mai. Septic tank, tuizem, lawng chhiat hnuai bera tui dahna khur, buh dahna khur, uain sawrna khur ang chi – hmun khar chip leh boruak thar luh ṭhat lohna hi sap ṭawngin “Confined Space” an ti. A chhungah hian nunna tana hlauhawm boruak chi hrang hrang a insiam ṭhin. Tanky chhungah hian tualthattu palî an cheng a, an ṭanrual phei chuan mihring tan dam khawchhuahna kawng a vâng hle. Chung tualthattu palite chu i han sawi thuak thuak teh ang:

𝟭. 𝗛𝘆𝗱𝗿𝗼𝗴𝗲𝗻 𝗦𝘂𝗹𝗽𝗵𝗶𝗱𝗲 (𝗛₂𝗦)

Artui tawih rim a nam a, chutichung chuan hnar a bum thei hle si. A chhan chu 100ppm a pelh tawh chuan kan hnar hi a ti chawmawlh nghal a, a rim kan hre thei tawh lo a ni. Vawi khat lek kan hip luh pawhin kan thluak a khawih buai a, second hnih khat lekah kan tlu nghal thei a, minute khat ral hma hauhin nunna a la thei. Ek, zun, sangha lu leh sa tawih atangin a lo insiam thei a, Fire Department mite chuan “Knock-down gas” tiin an ko hial.

𝟮. 𝗠𝗲𝘁𝗵𝗮𝗻𝗲 (𝗖𝗛₄)

Methane hian rim a nei lo a, rawng pawh a nei lo, mahse meizial si lek pawhin a tipuak thei thung. A hlauhawmna ber zawk erawh chu boruak ṭha Oxygen a hnawt chhuak vek ṭhin hi a ni. Thil ṭawih reng reng atangin a lo insiam chhuak a, a pung khawl tial tial ṭhin.

𝟯. 𝗖𝗮𝗿𝗯𝗼𝗻 𝗗𝗶𝗼𝘅𝗶𝗱𝗲 (𝗖𝗢₂)
Hei hi kan thawk chhuah ve bawk kha a ni a, hei vang hian kan ngaihthah fo. Nimahse za zelah sawma tam a tlin khawm chuan kan lu a tihai muai muai thei a, nikhaw hre lovin min tluk zuitir thei bawk. Za zela sawmhnih a pelh phei chuan thawk a titawp hmak thei.

𝟰. 𝗢𝘅𝘆𝗴𝗲𝗻 𝘁𝗹𝗮𝗸𝗰𝗵𝗵𝗮𝗺

Mihring dam khawchhuah nan boruak zingah za zela sawmhnih tal hi Oxygen a nih a ngai. Tanky chhungah erawh hi chuan oxygen hi za zela paruk atanga sawm inkar chauh a awm fo. Hei vang hian vawi hnih khat lek thawk kan lak chuan kan lu a hai a, kan ngaihtuahna a buai a, au chhuah nachang pawh kan hre hman tawh lo thei a, minute li chhung Oxygen kan hmuh loh chuan kan thluak a thi ṭan tawh tihna a ni.

Boruak hlauhawm kan sawi te hian second sawm pawh tling lovah mihring nunna an la thei. Chuvangin khawvel pumah tanky chhung hi “Immediate Danger to Life and Health” tiin puan a ni tawh nghe nghe. Khawvel history-ah chuan tanky-a luh avanga thihna tam zawk hi “rescuer death” an ti a, mizo tawng chuan "Chhanchhuaktuin nunna a channa" tihna a ni a, a chhan chu a chhantu an thih deuh zel vang a ni.

Kum 2017-ah khan Key Largo, Florida, USA –a kawngpui siam hna thawktu pa pakhat chu kawng sira lei laih khuar, metre li-a thukah chuan a chhuk a. A reh rei deuh tak avangin a thawhpuipain a va bih a, a lo tlu reng mai chu a hmu ta. Chhan tumin a zuang thla ve nghal a, ani pawh a tlu zui ve leh ta tlat mai. An hnathawhna supervisor a lo thlen ve leh chuan a hnathawk pahnihte chu chhanchhuah tumin a zuang thla ve leh a, vanduaithlak takin mi pathumin nunna an chan ta a ni. An post-mortem report-ah chuan- “An takaah hydrogen silphide a lut a, hei vang hian oxygen tlachhamin an thi ta a ni” tih a ni.

Kum 2022-ah Delhi-a Jahangirpuri veng pakhatah chuan chhungkaw pa berin an in hnuai septic tank a en fiah a, a lo chhuak leh ta lo. A nupui chu mangang takin a au va, a fapa upa ber kum 18 mi chu a pa chhanchhuah tumin a zuang lut ve nghal a, ani pawh a rawn chhuak zo ta bik lo. A fapa naupang zawk kum 16 mi chuan a u au ri a hria a, ani pawh a zuang lut ve leh a. Vanduaithlak takin pa ber leh a fapa pahnihin nunna an chan a, an lainatawm hle. An naupang ber kum 11 miin pawn atangin ṭap chungin a au a; mahse a chhungte tan tih theih a nei tawh si lo. Delhi Fire Service ten an enfiahnaah chuan H₂S leh Methane a tam lutuk tih an hmu chhuak.

Kum 2019-ah South Africa-a Stellenbosch-a uain siamna hmun ropui takah chuan grape sawrna khur lian tak, metre 12 a thukah hnathawk pahnih an lut a, grape rimtui tak a nam chem chem a, an tan chuan hnathawhna hmun pangngai ve mai a ni. Mahse an luh hnu minute hnih lekah pakhat zawk chu a tlu ta mai a. Pakhat zawk chu hmanhmawh takin a tlanchhuak thei hlauh a, a him ta hlauh mai. An han chhui chian chuan grape tawih khan Carbon Dioxide tam lutuk a lo siam a, Oxygen a lo awm lo tih an hmu chhuak. Boruak ṭha awm lohna hmunah chuan rimtui ber pawh thihna thlentu doral a lo ni thei tihna a nih chu.

Ram changkang apiangin “No Man Entry” dan an kalpui tawh a, mihring luh kher ngai lovin vacuum truck lian, camera nei robot leh remote control hmanrua hmangin tanky an tifai tawh a ni. America rama OSHA danah chuan boruakah hian Oxygen hi za zela 19.5 aia a tlem chuan tanky-ah luh phal a ni lo bur. Luh dawn chuan gas test hmasak te, boruak kah luhna khawl hman te, taksaa hrui zem te leh pawn lama lo vengtu dah te a ngai vek bawk.

India ramah pawh "The Prohibition of Employment as Manual Scavengers Act, 2013" chuan mihring chu fimkhur lo taka septic tank leh khuarkhurum ang chi reng reng-a luh a khap bur tawh a, tu pawh he dan bawhchhia chu kum hnih thleng lung in tantir emaw, cheng nuai hnih thleng chawi tir emaw theih a ni. Supreme Court meuh pawhin kum 2023-ah khan hetiang avanga thi chhungte hnenah zangna dawmna cheng nuai sawmthum pe turin state sorkar a hriattir tawh nghe nghe.

Tanky-ah luh kan ngai a nih chuan hetiang hi zawm tur a ni:-

1. Nangmahin lut ngai suh. Tanky tihfai a ngai a nih chuan professional ko la, anni chuan khawl nen an thawk thlap ang. “Ka ti ve mai ang, a har hleinem” tih rilru hi thihna bul a ni.

2. Tu emaw a chesual a nih chuan zuang lut ve nghal suh. I tlawmngaih vang pawh ni se, zuang lut nghal ngawt suh ang che. I tih theih awm chhun chu Fire & Emergency Services koh vat a ni. Anni chuan boruak thianghlim hipna khawl, hrui chak tak leh hmai tuamna bik an nei a, an kuta dah a him ber. Amaherawhchu hetiang koh mai tur an awm lo a nih chuan rilru chiai mai lovin, ngihtuahna fim tak hmangin hmanrua ruai la, midang pun nachang hre bawk ang che.

3. Mahni ngei i luh a ṭul a nih si chuan hei hi zawm ang che: I luh hmain a chhin hawng la, darkar khat tal hawng ang che. Blower hmangin a chhung boruak hip chhuak la, pawn boruak thar luhtir rawh. Gas Detector hmangin O₂, H₂S, LEL, CO test hmasa ngei ngei ang che. I kâwngah hrui hreng la, pawn lamah mi pahnih talin lo chelh bawk rawh se. A hranpaa siam hmui tuamna ‘Breathing Apparatus’ a awm loh chuan lut lui lo hram ang che. Puana siam hmui tuamna satliah ringawt kha H₂S lakah chuan engmah lo mai a ni.


Florida-a mi pathum thi te, Delhi-a chhungkaw pakhata mi pathum thi te, South Africa-a grape khura tlu ta te kha an vai khan inhmangaih tak an ni vek. Mahse hmangaihnaah finna a tel loh chuan thlanmual kawng a hnai ṭhin tih hi khawvel history hian a nemnghet chiang hle a ni.

Thufingte 22:3 chuan "Mi hmanghria chuan thil ṭha lo chu a hmuhin a biru ṭhîn a; Mi mâwl erawh chuan a tâwn mai ṭhîn a, a tuar phah thin” tih min hrilh. Tanky chhung boruak hi mita hmuh theih loh kan doral lian tak chu a lo ni. Tunah chuan a hlauhawm dan kan hre ta a, kan zawm dawn em le?

I fa, i kawppui, i thian, i ṭhenawmte hnenah “Tanky-ah lut suh, mitkhap kar leka nunna chan theihna a ni” tiin hrilh thin ang che. Fimkhurna thu sawia i ṭawng chhuah khan nunna i chhanhim tihna a ni. Nunna hi lei theih a ni lo a; mahse second khat lek chhungin a ral thei tlat si.



𝗦𝗰𝗼𝗿𝗽𝗶𝗼 𝗡 𝗣𝗶𝗰𝗸𝘂𝗽 𝗮 𝗽𝗶𝗮𝗻𝗴 𝘁𝗮! | 𝗛𝗶𝗹𝘂𝘅 𝘁𝗮𝗻𝗮 𝗵𝗺𝗲𝗹𝗺𝗮 𝗹𝗶𝗮𝗻 𝘁𝘂𝗿 𝗰𝗵𝘂!

- Joel Lairemsanga



     Mahindra hian a SUV lar ber pakhat Scorpio N behchhanin pickup truck thar a siam mek a, tunah hian “Global Pik Up Concept” tia an koh lai a la ni rih. He pickup hi Scorpio Getaway hlui thlaktu tur leh Toyota Hilux, Isuzu D-Max te rawn khing phak tura duan a ni.


     A concept chu kum 2023 August ni 15 khan South Africa ram Cape Town-ah pho chhuah hmasak ber a ni a, production version tak tak erawh kum 2027-ah Australia, South Africa leh New Zealand-ah te hralh hmasak ber a ni ang. India ramah chuan kum 2027 hnu lam emaw, 2028 kum tir lamah emaw a lo luh beisei a ni a, tunah hian Nashik bula kawngpuiah camouflage belin an test mek a ni.  Mahindra hian kum 2028 aṭangin Nagpur-ah Left Hand Drive model pawh siam ṭanin Gulf leh Europe ramah te thawn chhuah a tum bawk.


     Scorpio N Pikup hian Scorpio N leh Thar Roxx  ruhrel ang thoin ladder-frame chassis a hmang dawn a; mahse a ke hma leh hnung inkar wheelbase chu a thui bik dawn a ni. Scorpio N SUV wheelbase 2750mm aiin a thui zawk ang a, 3000mm a pelh dawn avangin a hnunga bungraw phurhna load bed pawh a lian ṭha dawn hle. A sei zawng pumpui hi 5.3 meter vel, a vang 1.9 meter, a san zawng 1.85 meter vel ni turah ngaih a ni a, ground clearance pawh 225mm chuang a neih hmel a, a ruak lai kerb weight erawh 2100kg vel, a rih zawng pumpui GVW chu 3200kg vel a nih hmel. Mizoram ang-a kawng chhia leh lui-a kal vel nan a tawk viau ang.


     Engine leh performance lamah chuan duhthlan tur chi hnih a awm rin a ni. A lar ber tur chu 2.2-litre mHawk Gen-2 turbo diesel engine a ni a, hei hi Scorpio N-a hman mek ang tho a ni. Hei hian RPM 3500-ah horsepower 175PS a pe chhuak a, torque 400Nm chu RPM 1750 leh 2750 inkarah a nei thei. Petrol duh tan 2.0-litre mStallion turbo petrol engine 203PS leh 380Nm pe chhuak thei a awm tel bawk ang. Gearbox-ah 6-speed manual leh 6-speed torque converter automatic thlan tur a awm ang a, 4x4 system a nei ngei ngei dawn bawk. Shift-on-fly 4x4 a nih bakah kawng harsa paltlangna tur low range gear te, a ke tang leh vir thlawn tur venna tur mechanical locking rear differential te, chirh, ṭiau vut leh vûr-a tlan tura duh thlan theih tur terrain modes hran theuh a nei thlap bawk ang.


     Hnathawh nana duan a nih avangin thil a phur thei hle dawn a, a load bed-ah hian 1200kg vel thlenga rit a phur thei dawn a, bungraw phurhna trailer-a hnuh dawn chuan 3500kg lai a hnuk thei dawn bawk. Fuel tank pawh 57 litre leng a ni dawn a, a tlan thui thei hle ang. Suspension lamah chuan a hma lamah independent double wishbone leh coil spring a hmang ang a, a hnungah erawh rit phurh ngam turin leaf spring emaw 5-link setup a hman rin a ni. A ke hman tur hi 17-inch emaw 18-inch alloy wheels a ni ang a, off-road AT tyre 265/60 R18 vel vuah a ni ang. Braking system atan a hma lamah disc brake a hmang a, a hnung lamah drum brake a hmang thung ang.


     A chhung lam chei dan leh features-ah chuan Thar Roxx leh Scorpio N chhung ang chiah a nei dawn a, dashboard-ah 10.25-inch touchscreen pahnih a awm ang a, pakhat chu driver hmaa meter atan, pakhat chu infotainment atan hman a ni ang. 5G sim-based connectivity a neih dawn avangin internet a chak ang a, wireless Android Auto leh Apple CarPlay a support vek bawk ang. Boruak vawn daihna atan sunroof, dual-zone automatic AC, a hma seat atan tihvawh leh tih-lum theih ventilated seats, phone charger wireless, Type-C charging port leh 12V socket a awm thlap dawn bawk. Steering pawh tilt and telescopic adjust theih a ni ang a, leather wrap a ni ang.


     Safety leh technology lamah pawh a rintlak hle dawn a, airbag paruk aia tam a awm dawn a, 360-degree camera, tyre pressure monitor system, hill hold, hill descent control leh traction control a nei vek ang. A bik takin Level-2 ADAS a awm dawn a, hei hian adaptive cruise control, lane keep assist, auto emergency braking leh traffic sign recognition a keng tel ang. Mahnia parking tih theih turin semi-automatic parking feature pawh a nei dawn a, pickup-ah chuan a changkang ber pawl a ni ang. A platform hi Global NCAP 5-star rating hmu thei tura duan a ni bawk.


     Mahindra hian chi thum vel a siam rin a ni. A hniam ber Z4 chu hnathawhna atan bika duan niin 4x2 leh 4x4 option a awm ang a, features a nei tlem bawk ang. A laihawl Z8 chu chhungkaw hman atana duan niin 10-inch screen leh ADAS a awm ang. A sang ber Z8L chu lifestyle pickup full option, sunroof, leather seat, 4x4 AT nen a ni ang. Single-cab version pawh sumdawnna lam atan an siam tel a rinawm bawk.


     A man tur beisei hi ex-showroom-ah ₹ nuai 22 aṭanga ₹ nuai 28 inkar ni turah ngaih a ni. A base model 4x2 manual chu ₹ nuai 22 vel, a top 4x4 automatic chu ₹ nuai 28 vel a nih a rinawm. On-road hisapin Mizoram-ah chuan ₹ nuai 26 aṭanga ₹ nuai 33 inkar a ni ang a, Toyota Hilux ₹ nuai 35 aiin ₹ nuai 5-7 velin a tlawm zawk ang.


     Scorpio N Pikup hi "SUV Pickup lirthei chuan nuam leh tangkai ni kawp tura duan a ni a, kum 2027-ah ram dangah hralh chhuah a ni hmasa ang a, India leh Mizoramah chuan kum 2028 tawp lam emaw 2029 tir lamah kan hmu ve thei chauh ang. Off-road ngaina, bungraw phurh ngai bawk si te, chhungkaw zinna atan motor chuan nuam leh him duh tan chuan nghah chhuah man hla tak a ni ngei ang. Tunah rih chuan test mek a ni a, official specification kimchang zawk chu tlangzarh dawn hnaihah chauh puanzar a ni ang.


     Heng hi tun dinhmuna hriat theih chin a ni a, a lo chhuah tak tak hunah tlem a danglam thei tho bawk.




Tuesday, 11 August 2026

Pathian nena ngaihtuah dun ka chak a ni

- Joel Lairemsanga


Bible châng: Joba 13:3 


     “Mahse, Engkimtitheia hnênah chuan sawi ngei ka duh a, Pathian nêna ngaihtuah dun ka châk a ni.”


     Kan nun hi hlimna leh lungngaihna, hnehna leh chak lohna, damna leh natna, hausakna leh retheihnain a inthlak kual reng a. Kan duh dan ang lo taka thil a thlen hian mi tam tak chuan, “Engvangin nge hei hi ka chungah a thlen? tiin zawhna kan zawt ṭhin.


     Bible-ah hian tumah Joba ang ema harsatna nasa tawng midang an awm lo. Ni khat chhung chauhvin a sum leh pai zawng zawng a bo vek a, a ran vulhte an boral a, a fate an thi a, a taksa pawh natna hlauhawm takin a bawm a ni. Chu mai pawh ni lovin a ṭhiante pawhin thlamuan a-hnekin an dem zâwk a. Mahse heng zawng zawng karah hian Joba chuan heti hian a sawi: 

 

“Pathian nena ngaihtuah dun ka chak a ni.” 


     A sawi tum chu, “Mihring thu ka ngaithla duh lo; Pathian ngei hnenah kal ka duh a. Ani hnenah thu sawi ka duh,” tihna a ni. Hei hi Kristian nun hlawhtling tak neihna kawng pawimawh tak a ni.



I. PATHIAN NENA NGAIHTUAH DUN CHU KRISTA LAKA RINAWMNA LANTIRNA A NI


     Joba khan Pathian a do vang a ni lo a, harsatna a tawh chhan a hriat duh vang zawk a ni. Rinawmna dik tak chu zawhna neih loh a ni ngawt lo va, zawhna nei chung pawha Pathian hnen pan zelna nun hi a ni zawk. 


     Davida pawhin “Lalpa, engvangin nge...” tiin zawhna a zawt tam hle.  Jeremia pawhin a zawt a, Habakkuka pawhin a zawt. Anni chuan Pathian an hawisan lo; an pan zâwk a ni.


Vawiinah pawh keini pawh hian zawhna kan zawt thei:


- Engvangin nge ka nat?

- Engvangin nge ka ṭawngṭaina a chhan loh?

- Engvangin nge harsatna hi ka tawh reng bik?


     Hetiang hian zawhna tam tak kan nei a nih pawhin kan zawhna chu Pathian hnenah thlen zel ila, chu ngei chu Krista laka rinawmna pawh a ni. Kan lungngaihna hian Pathian lakah min hlattir lovin, A hnenah min hruai zâwk rawh se.



II. PATHIAN CHU KAN THU NGAITHLATU A NI


     Joba ṭhiante khan thu an sawi nasa hle a, an thu vuak thlak chu- “Joba hian thil sual a tih avangin a tuar a ni” tih a ni. Mahse, an thu sawi kha a dik vek hauh lo. Kan nunah pawh mi tam takin an ngaihdan an sawi ang:  

“I rinawm tawk lo.”  

“Pathianin a hrem che a ni.” 

“I ṭawngṭai tawk lo.” tih tein. Mahse mihringte hian kan thinlung an hre thei lo.


1 Samuela 16:7  

“Nimahsela, Lalpa chuan Samuela hnênah, “A hmêl lam emaw, a sân lam emaw en suh; ani hi chu ka duh loh a ni. Lalpa chuan mihring en dân angin a en ve si lo va; mihring chuan pâwn lama lan dân an en ṭhîn a, Lalpa erawh chuan thinlung lam a en zâwk ṭhîn a ni,” a ti. 


     Pathian chauhvin kan rilru leh kan hrehawmna dik tak a hre thei a, chuvangin mihring hnena kan hrilh ngam loh pawh Pathian hnenah kan hrilh thei.



III. PATHIAN NENA NGAIHTUAH DUN CHU THILTIHTHEIHNA A NI


     Tawngṭai hi thu chham satliah a ni lo. Tawngṭaina chu:

- Phurrit kan dahna hmun

- Hlauhna kan hlanna hmun  

- Kan mittui luanna hmun

- Kan chak lohna thiltihtheihnaa chantirna hmun a ni.


     Isua ngei pawhin a mamawh thlenin Gethsemane huanah Pa hnenah a tawngtai. Paula pawhin a harsatna lak kiansak turin Lalpa hnenah vawi thum a dil. Bible-a mi ropui zawng zawngte khan Pathian nena ngaihtuah dun an thiam avangin chakna an nei ṭhin.



IV. PATHIAN CHU A HUN TAKA CHHANG ṬHINTU A NI


     Joba khan a zawhna zawng zawng chhanna a hmu nghal lo. Mahse a tawpah chuan Pathian a rawn inpuang a, a harsatna zawng zawng lo thlen chhan hrethiam vek lo mah se a hma zawng aiin Pathian a hrethiam ta zâwk si a ni.


     Kan nunah pawh hian Pathianin "Eng vang nge?" ti-a kan zawhna zawng zawng hi min chhang nghal kher. Mahse amah ngei kan tan a inpe thung si. A chang chuan Pathianin kan buaina a la bo lo a, kan hneh theihna turin chakna min pe zâwk ṭhin.


Isaia 40:31  

“Lalpa nghâktute erawh chuan an chakna chu an siam ṭha leh ang a; mupuite angin thlain an thlâwk chho vang a, hah lovin an tlân ang a, chau lovin kein an kal ang."



V. JOBA HI  KRISTA ISUA HLIM HMAHRUAI A NI


     Joba chuan harsatna nasa tak a tuar a, a ṭhiante’n an hnawl a, a tuar chhan lah amah vang a ni lo. Hei hian Isua Krista zia a phawk zo hle mai. Isua pawh sual nei miah lovin a tuar a, krawsah pawh “Ka Pathian, ka Pathian, engah nge mi kalsan?” tiin a au a ni. Chuvangin kan hriat tur chu: Kan tuarna zawng zawngah Isuan min hrethiam a, min tawrhpui a. Ani khan tuarna kawng a lo pal tlang tawh avangin min thlahthlam dawn reng reng lo.


     Joba chuan a sum a chan a, a chhungkua a chan a, natna a tuar a, a ṭhiante’n an dem a , a nupui ngei pawhin a beidawnsan bawk. Heti chung hian “Pathian nena ngaihtuah dun ka chak a ni.” a la ti fan tho. 


Vawiinah hian kan nunah eng harsatna pawh lo thleng se:


- Doctor report ṭha lo

- Chhungkaw buaina  

- Sum leh paia harsatna

- Rawngbawlna kawnga harsatna

- Kawppui chungchânga harsatna pawh a ni ang.


     Mihring hnenah chhanna zawng mai lovin Pathian hnen i pan zawk ang u.


Ani chu kan Pa a ni.  

Ani chu min hrethiamtu a ni.  

Ani chu kan tawrhna hrechiangtu a ni.  

Ani chu kan hnen ata a awm hla ngai si lo a.



He zawhna hi mahni theuh i han inzawt teh ang u:-


“I harsatna chu tu hnenah nge i thlen?”


Joba ang hian - “Lalpa, Pathian nena ngaihtuah dun ka chak a ni.” tiin kan chhang ve thei dawn em le?


A hnenah kal rawh.  

A hnenah ṭawngṭai rawh.  

A hnenah i thinlung hawng rawh.


Ani chuan kan ṭawngṭaina a hria a, kan mittui a hmu a, kan nunah hna a thawk dawn a ni.


Amen.




Pentagon-in UFO file a tichhuak | Ngaihven a hlawh hle.

- Joel Lairemsanga


     Pentagon chuan UFO chungchanga file thuh-ruk reng thin a tichhuak thar leh ta a, report tam tak te, mit ngeia hmutute thusawi leh video hmuh ngai loh tam tak mipui hmuh theih turin a pho lang leh ta. Tun tum hi hetiang thil pho chhuah vawi ngana a ni. 

     Tun tumah erawh hi chuan pilot-te'n van sanga kil thum nei êng mak tak an hmuh leh kum 1963-a Brazil-a van atanga thir hlum lo tla chhunga mihring ruang awm anga an sawi te thlengin pho chhuah a ni. Heng file te hi Unidentified Anomalous Phenomena (UAP) chungchanga sawrkarin tih lan a tum - PURSUE (Presidential Unsealing and Reporting System for UAP Encounters) hnuaia tihchhuah a ni. Mahse sawrkarin hetiang thil hmuh te hi khawvel pawna mite an ni e tih finfiahna engmah a la tichhuak chuang lo.


1.     Afghanistan ram chungah kil thum nei, Ft. 500 vela lian, thawm engmah chhuah lo hmuh a ni a, hei hi kum 2002-a Bagram Airfield, Afghanistan-a thleng a ni. FBI-in pilot-te a kawmna record-a a lan danin sipai pilot pahnih chu arsi thlirin pawnah an awm a, zing dar 4:30 velah vana arsi te chu thawklehkhatah an mit hmuhah an bo duak a. "Kan chungah hian thil lian tak mai a rawn thlawk tih a hriat theih," tiin FBI report-ah chuan a inziak.


     Pilot pakhat chuan ri engmah chhuah lo, kil thum nei, ft. 500 vel zeta lian a hmu tih a sawi. Thawm engmah a chhuah lo va, thlawhna pangngai ang lo takin - dinglama a kual dawn chuan veilam pangah degree 90-in a lêt thut a, a kual zawh chuan a ngai te bawkin a rawn lêt leh a, darkar khatah mel 173 vel zeta chakin a thlawk niin a ngai. A thianpa pawhin a hmu ve a, "Kha kha i hmu ve em?" tiin an inau hial a ni.


2.     Heta pilot pakhat tho hian October 2023 atang khan commercial plane  a khalh a, tum khat chu thlawhna a thlawhpui laiin êng mak tak tak a hmu leh tih a report bawk. Boston atanga Dublin pana ft. 37,000-a sanga a thlawh laiin a thlawhna chung ft. 13,000 velah êng mak tak a hmu. Êng thenkhat te chu che lovin an ding a, a then an thlawk a, an thlawk chak hle. 


     Thlawhna landing light ang deuhin an lang na a, an chet dan erawh thlawhna pangngai te, arsi thlawk leh satellite emaw Starlink te chet dan nen a inang lo hrim hrim. He Pilot hian vawi 10 vel lai a hmu tawh a, tum khatah darkar chanve atanga darkar 2 lai a awh thin. February 2024-a Sioux Falls bul hnaia ri let 0.80-a a thlawh laia a hmuh phei chu sawm chuang lai an ni a, video-in a la hial. Vanneihthlak takin eng chhiatna mah a tawk lo va, mile 100 vel zeta hlaah an awm niin ka ngai", a ti.


3.     File dang pakhatah chuan October 2023-a Colorado Springs-a thil thleng a chuang ve thung a, hei hi Pentagon-a lo thawk tawh leh a nupuiin an hmuh ve dan a ni. An sawi danin, kil pathum nei thil dum lian tak, ri miah lo, ft. 300 vela hniama thlawk an hmu a, a taksa chu a lang tlang deuh ruih a, tui emaw chhum emaw atanga thlir ang maia fiah lo ruai hian a intuam a, a thlawh bo dawnah rawng pawl leh silver rawng inpawlh deuh a rawn chhuak a, chu chu a chakna hnar niin an ngai. Ngil takin a thlawk a, thawklehkhatah ngil takin a invawrh kang a, a bo nghal daih a ni.


4.     Kum 1963-a Rio de Janeiro, Brazil-a thleng hi a mak ve hle bawk. Mita hmutute sawi danin thir hlum (metal ball) lian tak hi van atangin a lo tla a, lei-ah ft. 13 vel zeta thukin a rawn tum bur mai a ni awm e. Tukverh te tak te ang neiin, darthlalang chhah takin a khuh a, a chhungah chuan mihring ruang ang tak, thuziak hriatthiam loh inziahna kawr chhah tak ha an hmu a; mahse he file record hi a finfiahna a ni lo va, mita hmutute thusawi leh chanchinbu-a lo chhuak tawh atanga lakkhawm a ni chauh zawk. Sawrkarin khawvel pawnlam atanga lo kal a ni tih finfiahna engmah a nei lo.


     He file 41 tihchhuah thar hi PURSUE tih hminga kalpui a ni a, file te hi Pentagon, FBI, CIA, State Department leh White House atanga lakkhawm a ni. US Secretary of War Pete Hegseth chuan:- "War Department hian President Trump-a kaihhruaina hnuaiah Unidentified Anomalous Phenomena chungchanga kan hriatna te hi mipui hriat theih tura tih lan a tum a ni a, kum tam tak chhung thup bo a lo nih tawh avangin mipuiin rinhlelhna an nei thin a, tunah chuan anmahni ngeiin an hmu thei tawh ang.' a ti.


     "Heti chung hian he file tihchhuah thar te hian alien thlawhna emaw khawvel pawn thil emaw a ni tih a nemnghet thar ta tihna a ni kher lo. Mit ngeia hmutute thusawi leh chhuina file te chu thudik zawnna atana mipui hriat theiha tihchhuah a ni zawk" tiin Pentagon chuan a sawi.




Friday, 7 August 2026

India leh Myanmar-in ram chhung inthleng an tum

- Joel Lairemsanga


     India leh Myanmar chuan Manipur-a ramri la chiang lo tifel turin ram inthleng dan tur an sawidun mek a, MEA chuan sawi hona a kal mek tih a sawi. Nimahsela he indawrtawnna hi Manipur-a civil society pawl hrang hrangte chuan State inpumkhatna tichhe thei a ni e tiin an dodal thung.


     India leh Myanmar hian Manipur ramri la chiang lo, kum tam tak chhung buaipui tawh chu tihfel nan ram inthleng dan tur an dap mek niin report a awm. New Delhi-a Thawhlehni (August 4, 2026)-a press conference-ah Ministry of External Affairs thupuangtu Randhir Jaiswal chuan, “Ramri-ah hmun thenkhat la fel tawk lo a la awm a, chung sector chungchang chu sawiho mek a ni,” a ti.


     Jaiswal hian India-in Manipur ramri-ah Myanmar nen ram inthleng dan tur report chungchanga zawhna a chhang a, report chu a dik ngei leh ngei loh a sawi chiang lo nain ramri hmun la chiang lo tifel tura sawi hona a awm mek tih erawh a dik ngei thu a sawi. 


     A thusawi hi US-a chanchinbu "The Diplomat"-in New Delhi-in hetiang rawtna hi a ngaihtuah mek ti-a a tarlan hnu kar engemawzat hnuah a ni. July 17-a report, “official document” an tihah chuan India sorkar chuan Manipur ramri-ah border pillar 65 leh 68 inkar ramri tihfel nan square mile 1.4 vel inthleng dan tur “rawtna” a zirchiang mek a ni awm a, pillar 65 leh 68 inkar hi a dung km. 2.8 vel a ni.


     Inthleng tura an rawt hi Manipur Chandel district-a awm niin, Myanmar-a Kabaw Valley leh Sagaing Region nena inrina a ni. May 26, 2026-a “official document”-in a tarlan dan chuan ramri tihfel hna hi thla thum chhunga zawh hman tum a ni a, August thla vel hi a nih hmel e.


     India leh Myanmar hian km 1,643-a thui ramri an inṭawm a, Arunachal Pradesh, Nagaland, Manipur leh Mizoram kaltlangin Myanmar-a Sagaing Region leh Chin State a chhun tlang bawk. Ramri tam zawk hi tlangram, ngaw leh ven harsa tak a ni a, hnam chi hrang hrangte kum tam tak chhung then hran an ni tawh bawk. 


     Ministry of Home Affairs tarlan danin ramri km 1,472 vel chu boundary pillar hmangin tihchian a ni tawh a, km. 171 vel chu a la fel lo thung a, a tam ber chu Arunachal Pradesh-a Lohit sector leh Manipur-a Kabaw Valley a ni.


     The Diplomat tarlan danin ram inthleng an tum chhan ber chu India-Myanmar ramri  la fel lo tihfel thuai a, ramri hung hna chak taka thawh a, dan lova pem luh, hel pawl chetvel leh ramri kaltlanga thil sual thleng thin tihreh a nih theih nan a ni.


     Kum 2024 khan India chuan km 1,643-a thui ramri zawng zawng hi hung vek a tum thu a lo puang tawh a, chu bakah kum 2018 aṭanga hman tawh India-Myanmar ramri bul hnaia cheng hnam chi hrang hrangte tan visa tel lova km. 16 huam chhung thleng an inkalpawh theihna Free Movement Regime pawh tihtawp a ni tawh bawk.


     Tuna India-Myanmar ramri hi kum 1967-a inremna ziah hmanga siam a ni a; mahse hmun ṭhenkhat chu a la chiang lo hle thung. Kum 2018 khan sorkar chuan Parliament hnenah ramri hmun tihfel loha la awmte chu ram pahnih inremna hmanga tihfel tur a nih thu a hrilh a, hei hian boundary pillar 9 siam belh a huam.


     Manipur-a hmun pawimawh zual chu border pillar 64 leh 68 inkar Molcham sector, pillar 75 leh 79 inkar Moreh sector leh pillar 88 leh 95 inkar Choro Khunou sector te an ni. India chuan Myanmar nen ramri chungchangah inkalhna lian tham a awm lo a, boundary pillar 9 chiah la fel lo a awm a, chu chu ram pahnih inbiak remna hmanga chinfel mek a ni, a ti.


     Sorkar mi pawimawh pakhat, a hming tarlan loh behchhana The Diplomat report siam chuan he thil hi Myanmar hruaitu Min Aung Hlaing-a'n India a rawn tlawh tum khan sawiho a ni, a ti. Report-in a tarlan dan chuan ram pahnihte chuan border pillar 65 leh 68 inkar Molcham sector-ah auxiliary leh boundary pillar thar siam dan tur an ngaihtuah a, kum 2017-a Ministry of External Affairs-in he hmuna ramri kaltlang dan tura rawtna a siam pawh an zirchiang bawk.


     Ṭhenawm ramte nena ram inthleng hi thil thar a ni lo. Kum 2015 khan India leh Bangladesh chuan Land Boundary Agreement an pawm a, hemi hmang hian New Delhi-in a ram chhunga enclave 111 chu Dhaka hnenah a pe a, Bangladeshi enclave 51 a la let thung a, kum 41 chhunga ramri buaina chu an titawp ta a nih kha.


     MEA rawtna siam hian Manipur-ah dodalna a siam nghal pang a, The Diplomat report tihchhuah hnuah The Imphal Times chuan Coordinating Committee on Manipur Integrity (COCOMI) chuan India sorkar chu Manipur ram hmun te takte pawh Myanmar hnena hlan lo turin a vau a, hetiang rawtna hi tihpuitlin a nih chuan mipuiin nasa takin an do let dawn tih a sawi.


     COCOMI hi Meitei civil society pawl hrang hrang intelkhawm niin, kum 2019-a Centre-in Naga hel pawl nen remna a sawipui laia din a ni. July 27-a The Diplomat report chhuah hnu ni 10-naah, “Report-a thu awm hi a dik a, rawtna hi tihpuitlin a nih chuan COCOMI hian ngawi rengin a en liam dawn lo,” a ti.


     Manipur State inpumkhatna hi inbiakremna hmanga tihchhiat theih a ni lo tiin COCOMI chuan a sawi a. State ramri awmsa hi an pi leh pute aṭanga an rochun a ni a, hun kal tawhah pawh humhalh a lo ni tawh, a ti. Kum 1949-a Indian Union-a an inchhun luh hnu khan Manipur chuan a ram hmun thenkhat a lo hloh tawh a, state huam chin tihzim belh leh chu pawm theih a ni lo, tiin The Imphal Times chuan a tarlang. 


     COCOMI chuan New Delhi chu Manipur mipuite remtihna tel lova state  inpumkhatna nghawng thei thutlukna siama “thinurna mei chawk tho” lo turin a vaukhan bawk.




Barca-in Rodri lei tum : Real Madrid an chhuhsak dawn em?

- Joel Lairemsanga


     Barcelona-in transfer window boruak reh lai takin bomb an rawn tipuak thut a ni ber e. Manchester City midfielder, Ballon d’Or winner Rodri chu camp Nou-a hruai luh tumin hma an la mek a, an indawr tawnna hian a vawrtawp a thleng tawh nia report a awm bawk. 

 

     Real Madrid hian Rodri hi kar tam tak chhung an lo be tawh a, an ta turah an dah fel diam tawh. Modric a upa tawh a, Kroos a chawl tawh a, Casemiro a awm tawh lo bawk. Tunah hian inkhel thunun thei defensive midfielder rintlak an nei lo a, chuvangin he summer-a an target lian ber a ni ta a ni. 


     Mahse Barça an lo inrawlh ta thut mai. Barça-in Rodri an la thei a nih chuan player ṭha tak an nei dawn a ni satliah ngawt lo a, an elpui ber Real Madrid mamawh ber an laksak tihna a ni dawn a, hei hi Madrid tan chuan a na dawn hle. 

 

     Rodri hian Manchester City-ah contract kum 1 chiah a nei tawh a; mahse a transfer fee hi €50m atanga €70m inkar nia sawi a ni. Kum 30 mi a ni tawh a, hliam na tak tuar hnu lawk a ni bawk. Mahse a khelh dan enin a theihna a la tla hniam dawn chuang lo. Sergio Busquets anga rilru fim tak hmanga khel thin, chakna chan ngei inring tlat mi a ni. 


     Buaithlak ber chu a hlawh tur hi a ni. Rodri hian Ballon d’Or winner phu tawk hlawh zat a beisei a, Barça nen hian kum khata €30m gross salary-in an inrem tawh nia thu thang a awm a, hei hi Barça squad-a hlawh sang ber a ni nghal ang.


     He summer-ah hian Barça-in Lewandowski an chhuahtir a, a hlawh tur tam tak kha an save tawh a, tunah chuan Lewandowski hlawh kha Rodri-a’n a luahlan dawn a ang ta hle. 


     Zawhna lian tak chu: Barça hian hetiang zat sum hi midfield-ah a hmang zo vek dawn em ni? tih hi a ni. Team-ah striker leh defense lam hi siamṭhat a ngai ve tho si a; mahse Rodri ang player ṭha lutuk, Real-in an awh em em a lo awm a, Barça lamin an thlem thlu thei a nih chuan an bawh nghal dawn tih a chiang reng mai. 


     Hansi Flick leh Deco-te pawhin Rodri hi an be nasa tawh hle. Flick-a’n a game plan-ah Rodri a chhawr dan tur a sawi a, Rodri pawhin Barça khelh dan hian a lung a len thu te a sawi bawk.


Ngaihtuah ngai ber pakhat chu Pedri nena an inkawp dan tur hi a ni. World Cup-ah khan Spain tan an khel dun a, mahse an inman lo hle a, Pedri pawh starting XI aṭangin paihthlak a ni hial. Mahse kha chu Pedri a chauh tawh vang leh season chhunga a khelh nasat vang a ni thei. Flick hian plan fel tak a neih a ngai ang. Marc Bernal ang naupang talent ṭha takte khelhna hun a ei hek loh hram a pawimawh bawk. 


     Kum 30 mi, hliam na tak tuar tawh, hlawh sang leh man to Rodri quality hi chu rinhlelh rual a ni lo. Manchester City-ah a hlawhtling a, Spain tan World Cup-ah Player of the Tournament a ni a, Real Madrid-in an awt em em bawk. Hei vang hian a man a to lo thei lo. 


     Barça-in Rodri an la thei a nih chuan boruak a sang hluai ngei dawn a, Real Madrid rilru a na tel bawk ang. Mahse striker leh defender lam mamawhna a sang ve tho a, Rodri-a ah hian sum zawng zawng an hmang ral dawn nge, a dang tan an la khek dawn tih hi zawhna lian tak a ni. 

 

     Rodri hi Barça-in la lut ta se midfield-ah ro a rawn rel ang a, team pum a tiphuisui thei ngeiin a rinawm. Mahse a man leh hlawh sang lutuk hi kum 30 mi lakah chuan risk a awm ve deuh chu a ni. Real Madrid tihnat nan ringawta lei chhuah nge, team tana a ṭangkai dawn vang zawka lei chhuah tum a nih? A chhanna chu season lo awm turah kan hmu ang. 


     Eng nge i ngaihdan le?




North Korea chuan khaw lum do huai nan ui sa ei uar turin a ti

- Joel Lairemsanga


     Khawvel ram dangin nipui lum nasa tak do daih nan ice cream, tui vawt, air-condition an buaipui laiin North Korea sorkar erawh chuan a ram mipuite hnenah thil dangdai tak a rawt: “Khaw lum do huai nan ui sa bai ei rawh u" a ti. 


     August 2026-ah Korean peninsula pum chu khaw lum lutukin a tuam hluah hluah a, Pyongyang-ah chuan chhunah 35°C a pel a, zan lamah pawh 25°C aiin a hniam lo. He khaw lum nasa tak karah hian Kim Jong Un-a sorkar chuan kum 70 chhung an lo kalpui tawh, ramdang mite mak tih em em dangogi guk chu “Nipui damdawi” angin a rawn chhawp chhuak leh ta. 

 

     Tunlai hian North Korea leh South Korea velah ni a sa em em a, South China Morning Post tarlan danin, July 27 aṭang khan Pyongyang-ah “tropical night” a in dawt chho char char a, zan lamah pawh boruak lum zawng hi 25°C aia hniam a awm lo tihna a ni.


     Korean Central Broadcasting Station chuan Thawhṭanni khan, “Pathianni thleng hian ram pumah sweltering heat advisory kan pe chhunzawm ang,” tiin a puang. Chhun lamah 33°C atanga 35°C a kai dawn a, boruak hnawn zawmg pawh 70% aia sang a ni reng dawn a ni. South Korea dinhmun pawh a ziaawn bik chuang lo. Chhimchhak lamah 40°C a pel tawh a, Daegu leh Pohang-ah mihring an thi nual tawh. Seoul khawpui lamah pawh ni sa a lut chho mek bawk. 


     He khaw lum nasa tak hian mihring taksa a nghawng na hle a, heat stroke, chau lutuk leh natna benvawn nei sa tan a hlauhawm zual. Chuvangin ram hrang hrang sorkar chuan mipuite hnenah tui in tam tur leh pawn chhuak lo turin an chah hial. Mahse North Korea chanchinbu 'Rodong Sinmun' thurawn erawh a dan a dang daih. Pathianni-a chhuakah chuan khaw lum laka him nan ei leh ina inkaihhruai dan thlengin a chhuah a ni. Rodong Sinmun hi Workers’ Party chanchinbu a ni a, Kim Jong Un-a sorkar tawtawrawt ber a ni. Chanchinbu chuan Pyongyang General Hospital-a senior doctor pakhat a kawm a. Ani chuan, “Lum avanga chau leh heat stroke hian lung natna, zunthlum, thyroid natna neite a tichau zual thei hle,” tiin a sawi. Chuvangin ei leh inah fimkhur a ngai hle tih a sawi.


     Rodong Sinmun-in ei tur a rawt chu chi hnih a ni a, chhungte chu:


1. Taksa tihdaih nan - Dawnfawh, be lam leh fanghma. Heng hi tui pai tam, taksa bawng daithei a ni.  

2. Taksa tichak thei a tih chu - Ui sa bai, sangha chhum, bean leh buh chhum pawlh.


     Heng zingah hian khawvel mit fukna ber chu “ui sa bai” hi a ni. North Korea ṭawng chuan "dangogi guk" an ti a, a awmzia chu “sa bai” tihna mai a ni. Dangogi guk hi North Korea-ah chuan ei tur satliah ni lovin ei tur hlu tak a ni. Kum za tam tak chhung an lo ei tawh a, sorkar ngaihdanah chuan “traditional health tonic” a ni. Nipui laia taksa chak lo tihchak nan leh thisen kal a mumal nan a ṭha, an ti.


     A siam dan tlangpui chu ui sa, hmarcha, perilla hnah, purun sen leh thil dang nena chawhpawlh a ni. A rim a na hle a, a tui a hang deuh bawk. North Korea mite chuan nipui laiin thlan tla hluamin an ei ṭhin. Mahse a buaithlak lai ber chu a man a to lutuk hi a ni. North Korea diplomat hlui Ri Chol chuan This Week in Asia hnenah, “Dangogi hi North-ah chuan a lar hle; mahse ei tur man to tak a ni. Mi pangngai hlawh chuan no khat pawh lei  thei meuh lo,” a ti. Ri Chol sawi danin, ui sa hi an rama nipui lai, a bik takin July leh August thlaah an ei uar ber. Sambok hi ni sat ber ni ni thum chhung hi a ni a, hemi hunah hian taksa chakna a tlak hniam duh avangin sa ṭha ei a ṭul, an ti.  


     Pyongyang-in ui sa a sawi mawi hi tun hnai thil mai a ni lo va, Kim Il Sung-a hun lai 1960s aṭang tawh khan sorkar chuan ui sa ei hi “hnam dan ṭha tak” angin a chawisang tawh zawk. Kim Jong Il-a hun laiin a nasa zual a, Taedong Lui kamah “Dangogi Restaurant” changkang tak tak an din a, ram dang palai leh zin mite an thleng ṭhin a, “North Korea ei tur danglam bik” angin an chhawp chhuak thin.


     Kim Jong Un-a hunah pawh a danglam lo. Sorkar chuan ram bial hrang hrang ui sa siam dan, Pyongyang style, Hamhung style, tih ang rengte chu an hnam rohlu, “intangible cultural heritage” angin a ziak lut vek tawh. Kum tin July thla tawpah Pyongyang-ah “National Dog Meat Cuisine Competition” an buatsaih ṭhin. Chef ṭha ber berte an inel a, TV-ah live-in an pe chhuak thin. Pakhatna latu chuan Kim Jong Un-a hnen aṭangin lawmman a dawng ṭhin. Sorkar tan chuan hei hi ram hmangaihna lantirna leh nipui lum do dan ṭha ber anga mipui zirtirna a ni.


     Rodong Sinmun-in “Lum i tuar chuan ui sa ei rawh” tia thu a chhuah hian mipui tam zawkah awmzia a nei lem lo. North Korea economy a chhiat em avangin mi tam zawk chuan ni tin ei khawp buhfai pawh an nei hlei thei lo a, ui sa kg.1 man hian chhungkaw pakhat thla khat buhfai man a tluk hial. Chuvangin “taksa tihchak nan ui sa ei rawh” tih thu chhuah hi Pyongyang khawpui mi hausa, sorkar mi lian leh sipai officer-te tan chauha zawm theih a ni ber.


     Thingtlâng mite chuan dawnfawh leh telhawng an neih chhun an rin mai a ngai. Doctor-ten “taksa tichak rawh u” an tih mek laiin tichak turin sa lei thei lo an tam zawk tlat si a ni. Hei hian North Korea-a “A sawi leh a tak tak inpersan zia” a tilang chiang hle. An sorkar chanchinbu-ah chuan an ram a changkang a, ei tur a tam a, sorkarin mipui a ngaihtuah hmel hle. Mahse a tak ramah chuan ei tur a vang hle thung.

  

     Korean peninsula-ah hian ui sa chungchangah ngaihdan a inang lo hle. South Korea-ah chuan kum 2024 khan National Assembly-in dan thar a pass a, chu dan chuan 2027 February aṭangin talh tura ui vulh, talh, sem leh hralh a khap vek tawh dawn a, dan bawhchhia chu kum 3 thleng lung in tan emaw, cheng maktaduai 30, India pawisaa cheng vaibelchhe 2 vel chawitir theih a ni tawh dawn.


     South Korea-a ṭhangthar, kum 20-30 inkar zinga 60% chuang chuan “ui sa ei ka duh lo” an ti tawh. Ui hi ran ni lovin chhungkaw member angin an en a, chuvangin sorkar pawhin mipui duh dan a zahsak ta a ni. Chutih laiin North Korea chuan a letling thawkim a kalpui thung. South-in a khap laiin North-in hnam rohlu angin a chawisang a, “ram hmangaihna” thlengin a awp bet hial a ni. Hei hian ram pahnih inkarah ngaihdan leh nunphung inthlauhzia a tilang chiang em em. North Korea tan chuan dangogi guk hi ei tur satliah a ni lo a, hnam zia tarlanna leh hriselna leh ram hmangaihna entirtu a ni zawk. 


     Khaw lum nasa do nan an rawt rual hian, “kan hnam dan danglam bik ang hi tu ramah mah a awm ve lo” tih an tarlang tel zel. Ei leh in mai mai pawh hi Kim Jong Un-a sorkar tan chuan mipui thununna hmanrua leh ramdang laka an danglamna tarlanna a ni zel mai a nih hi.


     Nipui khaw lum hian Korean peninsula a tuam rual hian an ei leh in dan, an dan siam leh an sorkar kalphung inpersan zia pawh a tarlang lang tel mek a ni ber e. South-in ui an hmangaih a, North-in ui an ei thung a, kawng engkim deuhthawah an inang lo zual zel a nih ber hi.




Haihawt hi thil pangngai a ni em? || A hlauhawm chin hriat dan

- Joel Lairemsanga


     Mihringte hi kan haihawt vek a ni ber mai. Chabi kan zawng a, phone kan zawng a, mi hming kan theihnghilh thut bawk a, heng hi chu thil pangngai vek a ni. Mahse engtikah nge haihawt chu thil pangngai a nih a, eng chin nge a hlauhawm chhinchhiahna tih hriat thiam a pawimawh hle. Kan thluak hian a chhunga hriatna hrui inzawmkhawm tam tak hmangin thil a hre thin a, chu hrui chu a chau emaw, a buai emaw a nih chuan thil kan theihnghilh mai thin a ni.


Haihawt satliah chu engnge ni?


     Haihawt pangngai leh a satliah chu rei lo te chhung atan chauha thil theihnghilh hi a ni. Entirnan, chabi i dahna i theihnghilh thut a, mahse i zawng hmu leh thuai a. Mi pakhat hming i theihnghilh a, minute 5 hnuah i hre chhuak leh a. Room pakhat atangin room dangah i kal a, eng ti tura kal nge i nih i theihnghilh leh thut te hi haihawt satliah a ni. Hei hi chu upat vang te, rilru a fim loh vang te a ni a, i nitin nuna i tih tur pangngai - ei siam, hna thawh, pawisa renchem te a ti buai lem lo. I hriat chhuah leh theih mai chuan a hlauhawm loh.


Haihawt chhan lian tak pangate


a) Rilru hah leh Manganna:      

 

    Tunlai khawvelah rilru hah a hluar em em. Rilru hah hian kan taksaah Cortisol a ti tam a. Cortisol a tam lutuk hian thluakin thil a vawn thatna leh a hriat chhuah lehna a tibuai thei. I rilru a hah em em laia i haihawt tlat mai kha thilmak a ni hran lo.  


b) Mut tlem leh Mut kham loh: 


     Kan mut lai hian kan thluak hian chawlh a la ngai lo a,  hna a thawk char char a, nilenga kan thiltawn te kha a rem felin a dah tha thin. I mut tlem chuan he hna hi a thawk zo hman lo a, a tukah chuan i thluak chu a buai nuaih a, i haihawt phah ta thin a ni. Research-in a tarlan danin zan khuaa mut that loh chuan thluakah bawlhhlawh a tling a, a vung hial thei.


c) Vitamin B12 leh Vitamin D tlakchham vang: 


     Kan thluak hrisel nan Vitamin B12 leh Vitamin D hi a pawimawh em em a. B12 tlakchham chuan thluak a tichak lo va, Vitamin D tlakchham chuan thluak vung a thlen thei. India ramah phei chuan he vitamin pahnih tlachham hi kan tam hle a, a bikin sa ei tlem te leh ni eng dawng tlem teah a nasa hle.


d) Damdawi thenkhat: 


     Damdawi thenkhat hian side-effect-ah haihawt a thlen thei. Hritlang damdawi thenkhat (Cetirizine ang chi) te, mutthilhna damdawi leh rilru hah damdawi thenkhat te hian thluak a timuang a, haihawt a siam thei. Mahse mahni thua damdawi bansan mai lovin doctor rawn hmasak tur a ni.


e) Hormone danglam vang: 


     Hmeichhe kum 45-50 velah thi a hul dawn hnaihah an taksaa hormone- Estrogen a tla hniam nasa. He hormone hian thluak hriatna a pui nasa em em a, a tlak hniam chuan thil hriatna a tlahniam a, engkim mai hriat a har phah thin.


Hlauhawm khawpa haihawt hriat dan awlsam


     Dr. Vishal Jain, Senior Neurologist chuan hlauhawm khawpa haihawt hriat theih dan hetiang hian a sawi:


(i). Zawhna ngai zawh nawn fo: Minute 10 chhungin zawhna ngai vawi 3-4 inzawt nawn fo.


(ii). Thil thleng hriat loh: Nimin lawka i thiltih kha vawiinah i hre tawh lo.


(iii). Kawng hriat sa a bo: I kawng zawh bel thinah pawh i bo.


(iv). Pawisa leh damdawi hriat thelh fo: Pawisa renchem dan tur hriat loh leh damdawi ei hun theihnghilh fo.


(v). Hun leh hmun hriat sual: Kum engzat nge i nih tih te, khawiah nge i awm tih te hriat loh.


(vi). Mizia inthlak: Mi nelawm tak kha mi huatthlala tak a lo ni a, dawihzep em em a lo nih thut te.


Heng te hi chhungten an hmu hmasa fo thin a, a tuartu aiin a bul hnaia awm ten an hre hmasa zawk thin.


Haihawt zingah tute nge haihawt zual bik thin?


     Mi zawng zawng kan haihawt thei a; mahse heng mite hi an derthawng zual:


- Kum 65 chunglam 

- Chhungkuaa dementia natna nei tawh, - Zunthlum leh BP sang nei 

- Zuk leh hmuam ti nasa

- Taksa tiche tlem, 

- Nilenga mahni a tawmim leh mi pawh lo te. 


Thluak hrisel nei tura tih tur tha te


     Thluak hi kan taksa bung dang ang bawka enkawl ngai a ni.


* Exercise lak: Nitin minute 30 tal ke a kal a tha. Ke-a kan kal hian thluakah thisen a kal tha a, mi a ti harhvang.


* Chaw tha ei: Sa thau lutuk aiin thlai hring, thei, sangha, chhang lam ei tam rawh.


* Mu tam rawh: Zanah darkar 7-8 mut tum tur. Phone khawih chunga mut loh bawk tur a ni. 

 

* Rilru tihharh: Lehkhabu chhiar, chanchinbu chhiar, thil thar zir, mi kawm tam hian thluak a tichak thei.


* Zu leh meizial zuk nghei: Zuk leh hmuam leh zu hian thluak a ti chhe hma bik.


Doctor pan a ngaih hun hriat dan


     Heng a hnuaia kan sawi ang-a i awm chuan a ranglamin  doctor pan vat ang che:-


* I haihawt a zual zel a, a khat tawk chauh ni lovin nitin a nih tawh chuan.


* I chhungten "i haihawt nasa lutuk" an tih chein.


* I nitin hnathawh - ei siam, inbual, pawisa chhiar te i thiam loh thar thut chuan.


* I himna tiderthawng khawpa - gas off theihnghilh, kawngka kalh theihnghilh, lirthei khalh lai i ni tih hriat loh.


* I mizia a lo danglam nasat hlein.



     Dr. Jain chuan, "Haihawt zeuh zeuh chu thil pangngai a ni a; mahse "a upa tawh a, a haihawt ve a nih kha" ti-a ngaihthah mai mai loh tur. A rang lama inentir chuan a chhan hmuh chhuah a awl a, enkawlna tha pek a awl zawk," a ti.


     A tirah chuan i bul hnaia doctor pangngai pan la, thisen test - B12, Vitamin D, Thyroid te an lo check ang a, a tul dan azirin thluak Doctor (Neurologist) hnenah a lo tir chhawng ang che.