Friday, 23 October 2026

India ram politics a buai mup mup hle!

- Joel Lairemsanga 

   23/10/2026 


     Tun hnaiah India ram politics leh dan rorelna chu Special Intensive Revision (SIR) chungchanga buaina sosang tak avangin a buai map map hle mai a, ram pum huapa inhnialna lian ber a tling chho mek a ni. He thil thlengah hian India rama inthlan buaipuitu sang Election Commission of India (ECI) hotu ber Chief Election Commissioner (CEC) Gyanesh Kumar chu opposition party-te chuan banna thehlut turin an nawr a; Parliament Annexe, Nirvachan Sadan leh Akashvani Bhawan inkar chu nawrh huaihawttu leh police-te intawhna hmun rip takah a chang chho ta a ni. He buaina hian ram mipuite, vote thlak tura an dikna chanvo leh democracy-a inthlanna thianghlim a khawih tlat avangin tualchhung mai ni lovin khawvel huap pawhin ngaihven a ni zui ta bawk. 

     Kalphung pangngaiah chuan Election Commission hian kum tin voter list ennawnna pangngai—Special Summary Revision (SSR)—a kalpui thin a. Hetih lai hian bial bik leh state thenkhatah voter list felhlel a tam nia hriat a nih changin uluk zawka in tin tlawh chhuaka endikna- Special Intensive Revision (SIR) hi a kalpui ve bawk thin. SIR hnuaiah hian Booth Level Officer (BLO)-te chu in tinah kalin vote nei thei khua leh tui dik takte an enfiah a, mitthi tawh, hmun danga pem tawh leh mi pakhat hming hmun hnih/thuma chuang te chu zawn chhuaha paih tura ruahman a ni. Kum 18 tling tharte pawh Form 6 kaltlangin ziah luh thar tur an ni. A nihna takah chuan voter list thianghlim leh rualkhai zawk neihna atana ruahman ni mahse a kalpui danah rinhlelhna erawh a lian ta tual tual thung. 

     Opposition party hrang hrang intelkhawm (INDIA bloc)—Congress, Samajwadi Party, AAP, TMC leh a thawhpui party dangte—chuan SIR kalpui hming chang-chawi hian thil dik lo lian tak tak kalpui a ni tiin an sawi a. An puhna tlangpuiah chuan sorkar lai (BJP) dodaltu bialte leh hnam tlem zawk te vote chu hriattirna pek mumal awm lovin hlawm lian tak takin an paihsak niin an sawi a; Rahul Gandhi phei chuan hei hi vote rukna hmanrua mai a ni tiin a sawi hial. Chu mai bakah online voter registration Form 6-ah chuan a hma zawnga awm ngai lo—mahni nu leh pa emaw, pi leh pute hming, SIR voter list hlui berah a chuang ngei em tih zawhna chhânna tur ‘declaration’ belhchhah a ni a. Opposition lam chuan hei hi thang tharte, vote nei thei lo tura dan-behna hmanrua leh CEC Gyanesh Kumar-a thuneihna hman khaw lohna nia sawiin, Form 7 hmanga mi hming an paihsak dan thlengin chhânna an phut let a ni. Chutih laiin Commission chhungah pawh Election Commissioner dang pahnih— Sukhbir Singh Sandhu leh Vivek Joshi—te chuan CEC Gyanesh Kumar-a thutlukna siam dante chu vawi tam tak an lo dodal tawh niin chanchinbu hrang hrangin an tarlang bawk a, hei hian Commission chhunga inrem lohna a pho lang chiang hle a ni. 

     Heng thil thlengte hian thla eng emaw zat chhung zawi zawia zung kaihin hun bi pawimawh tak tak a chher chho va. May 2026-ah Supreme Court chuan Bihar leh state danga SIR kalpui chu dan dinglai anga kalpui a nih thu a lo nemnghet tawh a. Mahse July 2026-a ECI-in Karnataka leh state dangah SIR phase thar a puangzar chho chu political party-te'n zawhna an zawt lian sawt ta hle. September 30, 2026 khan INDIA bloc hruaitute an thukhawm a, CEC Gyanesh Kumar-a banna phuta Parliament atanga ECI pisa-pui pan tura kawng zawh neih an rel thlu ta a. Boruak a sosan chhoh lai mekin, October 4, 2026-ah Kerala sorkar chuan kum 2006-a Gyanesh Kumar-a, Kerala PWD Secretary a nih laia World Bank road project (KSTP) thubuai awm tawh chu chhui thar leh turin an state Vigilance Bureau hnenah thupek a chhuah zui bawk. A vawrtawp thleng chho zelin, October 6, 2026 khan Rahul Gandhi kaihhruai INDIA bloc MP 240 chuangin Nirvachan Sadan panin nawrh an huaihawt a; Akashvani Bhawan hmaah police-in dangin darkar 9 lai 'sit-in dharna' an nei a, tlai lamah hren khawtlai tawk zuiin an buai phah ta hrep a. Hemi hnu hian October 10–19, 2026 inkarah state thenkhatah SIR enfiahna runpui leh final roll tarchhuah hun a thleng a, November 1 leh Constitution Day (November 26) hian opposition lam chuan rally lian tham leh ram pum huap nawrh chhunzawm an tum zui zel bawk. 

     Election Commission leh sorkar laipui lam erawh chuan heng puhnate hi an hnawl fithla thak thung a. ECI chuan SIR hi voter list thianghlim, dik leh rualkhai a awm theih nana dan dinglai hnuaia felfai taka kalpui a nih thu tarlangin, opposition-te puhna chu fiahna rintlak awm lo leh mipui rilru hruai-kawi thei tur zawnga thu thehdarh mai a nih thu an sawi. Protocol kalphung chungchangah pawh October 6-a MP-te'n inbiakna an phut dan chu dan dinglai kalh a nih thu tarlangin, party tupawhin thuneihna nei aiawh kaltlangin appointment an lak hmasak phawt a ngai tiin an chhang bawk. 

      He thubuai hi Court sang ber Supreme Court hmaah thehluh a ni a, Chief Justice Surya Kant kaihhruai bench chuan thubuai hi a ngaithla mek a ni. Supreme Court chuan Form 6 tihdanglam hi Court thutlukna siam leh phalna pek avanga tih a nih loh thu leh, Election Commission-in report an thehluh hnuah tuin nge kalphung dik awmsa tidanglam tih an la enfiah tur thu tarlangin, ECI hnenah insawifiahna record kimchang thehlut turin an phut. He SIR inhnialna hi vote nei tura ram mipuite dikna chanvo leh India rama inthlanna thianghlim a awm theih nana rorelna innghahna lungphum khawih a nih miau avangin ECI chhanna leh Court thutlukna lo chhuak tur chuan hun lo kal zel turah India ram rorelna kalphung a hril thui hle dawn a ni.



Sunday, 18 October 2026

Chawlhna dik zawn fimkhur a tul

- Joel Lairemsanga

   18 October 2026

 

     Marka 6:31:- "Tin, ani chuan an hnênah, “Nangmahniho ngawtin thlalêr hmunah a hrangin lo kal ula, châwl rih rawh u,” a ti a. (Mi tam tak an insûl zut zut a, chaw takngial pawh an ei hman si lo va.) 

     Kan taksa nunphung leh kan thlarau nun hi thil inzawm tlat, phel hran theih miah loh a ni a. Taksa a hah lutuk a, a chauh chhiat ngawih ngawih chang chuan thlarau lam nun pawh a chau ve mai thin. Chuvangin kan nunphungah hian chawlh hahdam hun neih thiam leh intihhlim dan dik thlan thiam hi thlarau nun hrisel neih nana thil pawimawh tak  a ni.

     Saptawng chuan intihhlimna leh hun awl hman hi "Recreation" an ti a, a awmzia tak tak kan chhui chuan "nun thara insiam lehna" tihna a kawk a ni. Chawlh hahdamna dik tak chuan mihring nun hi a chawm thar a, chakna thar leh thlarau nun harh tharna min pe tur a ni. Mahse tunlai kan khawvel inher chak lutuk leh changkang tawh tak karah hian kan intihhlimna thlan tam zawk hian nun thar min pe lova, taksa leh rilru mai bakah thlarau nun a tichau zual fo thin. Chawlh tuma kan beihna hian min chawlhhahdamtir ahnekin, nun ruak leh zawi ngawih ngawihin min chhuah fo a ni.

     He kan chawlh hahdamna leh intihhlimna kawngah hian thil pathum kan hriat chian a, kan thlan fimkhur ngai em em a awm a, tawi te tein han sawi ila:-

       Kan en leh hriatte thlan fimkhur:  Fak hla siamtu chuan "Ka mit hmuh leh ka beng hriatte'n sual lamah min hip mah se" a lo ti a, hei hian thil tam tak a sawi chiang hle. Television, internet, film leh social media-a kan thil thlir tam takte hian rilru a chawm kher lo. A chang chuan thlarau nun tihausa tura kan hman theih laiin, thil tam zawkah erawh chuan kan nun tithianghlim lotu atan kan hmang hnem zawk mah awm e. Kan in chhunga vawk luhtir kan phal ngai lo ang bawkin, Pathian min pek kan rilru leh ngaihtuahna thianghlim chhungah hian thil bawlhhlawh kan luhtir thiang lo bur a ni. Kan thlarau tana chhiatna thlentu lakah chuan huaisen taka inthiarfihlim ngam a tul.

      Hriat zauna chhuanlama hman loh tur: Thalaite zingah "Khawvel hriat chian a ngai a, thil engkim hmuh leh chhiar vek hi puitlinna a ni" tih ngaihdan a awm thin. Mahse chirh-dum hi a bawlhhlawh a ni tih hriat nan chirh-dum chhungah tal kher a ngai lo a; daktawr fing tak pawhin natna hrik hlauhawmzia a hriat thiam theih nan a taksaah hrik a kaitir kher a ngai lo bawk. Thil tha leh tha lo thliar hrang a, kan nun tana pawi tur laka inthiarfihlim ngam zawk hi puitlinna dik leh finna zawk chu a ni.

     Thlarau nun chawmtu chauh thlan: Kan hun awl hman leh chawlhna zawng zawng hian Lalpa hnenah nun thar min pe thin em tih kan inbihchian fo a tul. Thlarau nun ro ngawih ngawih khawpa kan hun awl kan hmang a nih chuan kan intihhlimna kawng zawh lai kha a dik tawk lo tihna a ni a, siamrem a ngai a ni.

     Vawiin Sunday chawlhni thianghlimah hian khawvel thawm ri nuaih nuaih kalsanin chawlhna dik tak i zawng thar ang u. Kan mit leh bengah engkim luhtir vek lovin, thlarau nun tichak a, nun hahdam min pe theitu thil chauh i thlang fimkhur tlat ang u.

     Taksa leh thlarau nun tana chawlhna dik tak min petu chu Lalpa chauh a ni a, kan nitin nunah, kan intihhlimna leh chawlh hahdamna kan zawnna kawng hrang hrangah pawh thlarau tichau thei thil laka fihlim a, nun thianghlim leh puitling zawk thlang thiam tura kan inbihchian fo a pawimawh hle a ni.




Friday, 16 October 2026

Mizoram-a Cancer dinhmun leh a hluar chhan dik tak!

- Dr. Joel Lairemsanga



     Delhi khawpui boruak bal tak leh Mumbai khawpui lun takte chu hriselna atana hlauhawm ber tura kan ngaih laiin thudik erawh a dang daih mai. National Cancer Registry Programme (NCRP) data thar ber leh Mizoram Health Department thuchhuah chuan thu thin-thawng tak a tarlang tlat mai: India ram puma cancer hluarna ber chu metro khawpui liante ni lovin, boruak thianghlim awmna tia kan chhal fo thin Mizoram ngei hi a lo ni reng mai.


     State anga chhut pawhin Mizoram hi India ram pumah cancer vei tam berna leh thihpui tam berna a ni mek a. Eng vanga hetiang dinhmun hlauhawm thleng nge kan nih tih a chhan bulpui panga i han thlir ho teh ang.



1. Data rapthlak: India ram puma pakhatna chu Aizawl a ni


NCRP zirchianna thar berin a tarlan dan chu hetiang hi a ni:


Mipa: Aizawl District-ah mipa nuai khat zelah 269.4-in cancer an vei a, India ram pumah a sang ber a ni. A dawtah East Khasi Hills (Meghalaya, 227.9) leh Kamrup (Assam, 213) te an ni.


Hmeichhia: Aizawl District-ah hmeichhia nuai khat zelah 214-in cancer an vei a, India ram pumah a sang ber dawttu kan ni a, Papum Pare (Arunachal Pradesh, 219.8) chu pakhatna an ni. 


Mizoram pum: Mizoram pum-ah mipa nuai khat zelah 207-in cancer an vei a, hmeichhia nuai khat zelah mi 172.3-in cancer an vei a, State ang pawhin India ram pumah a sang ber kan ni.


A hlauhawm lehzual chu — Aizawl district-a mipa 4 zinga 1 leh hmeichhia 5 zinga 1 hian kum 74 an tlin hmain cancer an vei ang tih a ni a, hei hi khawvel huap pawha a sang ber pawl a ni. Health Department pawhin Mizoram chu cancer vei tam berna leh thihpui tam berna a ni tih an puang ta hial a ni.


2. Mizote min timualphotu Tuibur: 


     Mizo nunphunga thil pangngai tak ni si, India ram hmun danga an hriat ngai meuh loh chu tuibur hi a ni. Meizial ang lo taka a khu hip luh a nih loh avangin mi tam takin a him turah an ngai a, hei hi ngaihdan dik lo leh hlauhawm ber a ni. Tuibur siam nana vaihlo sawngbawl hian cancer thlentu tur chak tak Tobacco-Specific Nitrosamines (TSNA) a siam chhuak thin. 


     Zirchianna hrang hrang tarlan danin tuibur hmuam thinte hian pumpui cancer an vei theihna chance a let 2.1-in a sang zawk. Tuibur hian pumpui chhungah H. pylori bacteria inthlahpunna tur hmun remchang a siam a, he bacteria hian pumpui a tivung a, a rei hnuah chuan cancer-ah a chhuah thin a ni. He vang hi a ni ngei ang, Aizawl district bikah pumpui cancer hi mipa nuai khat zelah 44.2 niin, India ram pumah a san ber ni.


3. Kan ei leh in siam dan phung mawlh hi

     

     Mizoram hi tlang ram, hnawng leh ruahtui tamna a nih bakah hmanlaiin fridge a awm loh avangin kan pi leh puten ei tur vawn that nan sa rep leh um an lo uar hle thin a, chu nunphung chuan vawiin thlengin nghawng tha lo a la nei chho mek a ni.


     Sa kan rep hian Polycyclic Aromatic Hydrocarbons (PAH) tur hlauhawm a insiam a, hei hian chuap leh pumpui cancer a thlen thei. Khawvel hmun dang, sa-rep ei nasatna ramah pawh pumpui cancer hi a tam hle. Vawksa thau atanga saum siam hian zunthlum (Type 2 Diabetes) bakah pumpui natna chi hrang hrang a ko chhuak hma bik hle bawk. 


     Ei tur vawn that rei nan-a chi (nitrite salt) hman hian pumpui chhungah nitrosamine tur hlauhawm a siam thin. WHO chuan kuhva khawr leh pan masala te hi mihring tana cancer thlen thei chiang tak (Group 1 Carcinogen) zingah a lo dah tawh bawk. Kan nitin chaw ei leh inah hian hriat miah lovin cancer thlentu tur chi hrang hrang kan taksaah kan chhung lut reng thin a ni.


4. Vaihlo zalen lutuk leh hmeichhiate dinhmun


     Mizorama cancer zawng zawng han zir chianin mipaah 43.3% leh hmeichhiaah 22.1% chu vaihlo hman vang a ni. Aizawlah chuap cancer hi India ram pumah a sang ber a, nuai 1 zelah mipa 38.8 leh hmeichhia 37.9 a ni.


     India ram hmun dangah mipa chuap cancer vei hi hmeichhia aiin a let 4–5-in an tam zawk thin a; Mizoramah erawh mipa leh hmeichhia an intluk thawthang tawh a, hei hian hmeichhiaten tuibur leh vaihlo an hman nasat zia a tilang chiang hle. Hei bakah hian chhul hmawr cancer pawh a tam ber pawl kan ni reng bawk.


5. Inthlahchhawn thil (Genetics) leh inenkawlna: 


     Mizo te hi Mongoloid thlah kan nih avangin kan gene thenkhat—taksa chhunga tur awm paih chhuaktu (Xenobiotic Pathway Genes)— hi hnam dang aiin a chak lo zawk mai thei a, chu vang chuan vaihlo tur hi kan taksa hian a tuar zo lo hma bik niin mithiamte chuan an ring.


     Mizoramah cancer damdawi in tha a awm tawk loh avangin Mumbai thleng thlenga kal a ngai thin a, senso a san bakah hmun a hlat avangin damlo tam tak an inentir tlai phah a, an inentir meuh chuan Stage 3 leh Stage 4 an lo ni hman thin. Hei vang hian cancer thihpui pawh an tam phah ngei ang.


Beiseina eng a awm em?


     Kawng engkim a thim vek lo va, sorkar leh tlawmngai pawlte hmalakna a awm chho mek zel tih hria ila. Aizawlah Mizoram State Super Specialty Cancer & Research Centre sak hna thawh mek a ni. Asian Development Bank (ADB) leh World Bank puihnain mipuite tana man tlawm zawka inenkawl theihna ruahman a ni a, hmeichhe naupangte tan chhul hmawr cancer laka invenhimna tur HPV Vaccine pek chhuah tan a ni bawk.


     Cancer hi khawpui lian, boruak thianghlim lo leh factory atanga chhuak meikhu te avang chauha lo insiam a ni lem lo. Delhi tan boruak thianghlim a pawimawh a, Punjab tan tui thianghlim a tul laiin Mizoram tan erawh kan nunphung leh ei leh in, a ruka min ei chhetu hi kan siam that a ngai a ni. Kan pi leh puten fridge an neih loh avangin sa vawn thatna atan sa an rep a ni ve mai a, tuibur an hmuam miau avangin a dahna tur tuibur ûm, dum uk khuk khawpa an hman rim tur an siam a ni mai bawk; hriselna atana a hlauhawm dan chipchiar an la hriat miau loh avangin dem ngawt theih an ni lo. Mahse tunah chuan science atangin thu dik leh thil nihna tak tak kan hmu chiang tawh a, kan nunphung hi hrisel zawk leh him zawka kan thlak danglam ngam hi kan hnam damna tur kawng awmchhun a ni ta.



References and Research Sources


1. Adapted and compiled from the research and presentations of Mangal Singh, Anthropology Educator at StudyIQ IAS.


2. ICMR-NCDIR. Cancer Incidence and Mortality Across 43 Cancer Registries in India. Recent analysis with estimates for 2024. "Read the research paper" (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12368690/)


3. Population Based Cancer Registry, Mizoram. Population Based Cancer Registry Mizoram Report 2018–2022. Released in June 2026. "Latest report announcement" (https://www.thenortheastpost.com/2026/06/mizoram-records-9468-cancer-cases-in.html)


4. Zomawia et al. Cancer Awareness, Diagnosis and Treatment Needs in Mizoram, India: Evidence from 18 Years Trends (2003–2020). The Lancet Regional Health – Southeast Asia, 2023. "Research paper" (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37780980/)


5. IARC/WHO. Betel-quid and Areca-nut Chewing and Some Areca-nut-derived Nitrosamines. "Official source" (https://publications.iarc.who.int/103)





Monday, 12 October 2026

𝐍𝐮𝐫𝐬𝐞 𝐮𝐧𝐢𝐟𝐨𝐫𝐦 𝐢 𝐳𝐚𝐡 𝐚𝐧𝐠 𝐮

- 𝘿𝒓. 𝙅𝒐𝙚𝒍 𝑳𝙖𝒊𝙧𝒆𝙢𝒔𝙖𝒏𝙜𝒂


Mihring khawtlang nunah hian incheina hian nihna leh mawhphurhna a tarlang chiang hle ṭhin. Sipai uniform kan hmuhin ram venhimna leh mahni nunna hlan ngam khawpa inpekna a lang a; dan hre mite thawmhnaw kan hmuhin dikna leh rualkhai taka rorelna a kawk bawk. Chutiang chiah chuan damdawi in chhung leh pawnah nurse uniform kan hmuh hian rilrua lo lang thin chiang tak chu mihring nunna chhanhim a, damlote hmangaihna leh dawhtheihna thianghlim a ni. He thawmhnaw hi incheina satliah mai ni lovin damdawi in boruak rit leh hrehawm karah damlo mangangte tana beiseina meichher chhitute chhinchhiahna a ni zawk.

Nursing hi eizawnna satliah a ni lo va, nun inpumpekna sang ber zinga mi a ni. Hripui leh natna hlauhawm ber ber lakah pawh mahni nunna dah khama tlaivar thak thaka midangte enkawltu chu nurse-te hi an ni. Damlo na tuar chiau vawn vawn, mittui tla leh thihna sual mekte kiangah rethei hausa thliar hrang lova ding tlat ṭhinte thawmhnaw hak hi zah leh chawimawi phu berte zinga mi a ni. An thawmhnaw var fai takah hian damlote tana ṭawngṭaina leh thawhrimna rimtui a inphum tel tlat a nia.

An uniform-a lukhum leh an âwma an bel badge-te hian chanchin thuk tak a nei a. Lehkha an zir chhung zawnga mittui tla chunga thlantui an sen rah, damlo nun chhanhim tura theihna zawng zawng an hlan-zia hriatpuitu a ni. He thawmhnaw an hak hian mahni nawmna leh hahdamna zawng zawng dah bova mi dang tana thawk chhuak an ni a, khawvel hna dang zawng aiin mihring nunna nen a inhnaih ber a ni hial awm e. Chuvangin he thawmhnaw hian damdawi in huam chhung mai ni lovin khawtlang nun thlengin zah a phu em em a ni. Chutiang khawpa thawmhnaw ropui leh hlu chu awlsam tê maia fiamthu thawh nan leh intihhlimna lamtluang zawh nana kan hmang mai ṭhin hi thil rapthlak tak a tling.

Khawvel hmasawn chho zel karah hian he hna zahawm tak hi incheina hlimhlawp, intihhlimna leh mipat-hmeichhiatna hawi zawnga sexy taka cheibawl mai duhna a lo chhuak fo ṭhin. Ennawm lemchan leh thawnthuahte hian nurse uniform chu chhîng taka siam danglamin, mit titlai tura sexy zawnga lanchhuahtir hi hmuh tur a awm ta zeuh zeuh mai. Hei hi ngawih liampui mai mai chi a ni lo; hetiang ngaihdan phaw-hawr lutuk (sexualization) hian nurse-te nihna dik tak a tichhe tual tual a, damna thlentu zahawm tak ni lovin, mit ti tlaitu hmeichhe inchei nalh satliah anga hmuhna a tuh lian tlat a ni. Kan ṭhangtharte rilruah hetiang thlirna dik lo hi a thang lian ang tih a hlauhawm em em a, he hna thianghlim hi khatiang zawng ringawta an hmuh chuan a ropuina a boral zel dawn a ni.

Nurse-te hi cinema-a lang sexy satliah emaw, mi fiamthu thawh nan maia Pathian leh mihring hmaa intiamna (Nightingale Pledge) la an ni lul lo. Anni chu nunna chhanhim dan zir tura kum tam tak zan rei tak thlenga lehkha zir a, exam hautak paltlang a, damlo mangang tawrhpuitu mithiam bik (trained professionals) zahawm tak an ni. Chutiang inpekna thianghlim chhinchhiahna chu mipat-hmeichhiatna thila hman a, sexy anga lantir a nih hian an thawhrimna zawng zawng kan ngainep tihna a ni a, an inpekna ropui tak kan hmusit tihna tluk hial a ni. Mihring nunna chhanhim tura an theihna zawng zawng an hlan laia hetianga an nihna dik lo taka phawrh chhuah sak hi mi puitling leh khawtlang zahawm tih atan a mawi lo hle a ni.

Hetiang ngaihdan kual vel hian nghawng chhuah pawi tak a nei zui a. Nurse-te an hnathawhna hmunah zah lo taka cheibawl leh mawi lo taka fiam zui duhna a chawh chhuah theih bakah, an thawhrim hlutna a tihniam a, an rilru a tina tak zet a ni. Damlo enkawl nana damchhung hun hmang tura inpete hian khawtlang lakah chawimawina leh zahawmna phû reng chung siin, hmuhsitna leh fiamthu thawh nana an thawmhnaw thianghlim hman a ni hi tawrhthiam a har ngawt ang. An hna hahthlak lutuk avanga thlarau leh taksa chau ngawih ngawiha an awm laia hetiang thil hian a den phei chuan, an phurna leh an inpekna te a tichuai thei hial a ni.

Incheina chungchangah zalenna kan nei ngei mai; mahse zalenna chu mi dangte zahawmna leh an hna thianghlim tihbawrhban nan hman theih a ni lo. Nurse uniform hi nawmchenna leh fiamthu thawh nan hmang lovin, a zahawmna dik tak vawnhimsak hi khawtlang nun mawi tak leh kan bat a ni zawk. Chuvangin nunna humhimtu nurse-te leh an thawmhnaw thianghlim hi fiamthu leh sexy thil nena hmehbel lovin, thinlung chhungril tak aṭangin i zah thiam ang u. Zalenna hian mawhphurhna a keng tel a, chu mawhphurhna chu mi dangte zah der thiam hi a ni.

Khawtlang changkang leh rilru puitling zia chu mi dangte thawhrimna leh hna zahawm kan hlut thiam danah a innghat. Damlo tana beiseina êng ni tura an thawmhnaw thianghlim hak hi a ropui zia i hre thar leh ang u. Nunna humhimtute hi fiamthu leh hlimhlawp bawl nana cheibawl lovin, zahawm tak leh chawimawi tlak niin i en tawh zawk ang u. Vawiin aṭang hian kan ngaihdan leh thlirna dik lote kalsanin, nurse uniform chu nunna humhimtute chawimawina a nih angin zah taka vawnhimpui turin i inpe thar leh theuh vang u.



Sunday, 11 October 2026

𝐑𝐚𝐥 𝐥𝐞𝐡 𝐯𝐚𝐭 𝐭𝐮𝐫 𝐤𝐚𝐧 𝐧𝐮𝐧 𝐡𝐢!

- 𝙅𝙤𝙚𝙡 𝙇𝙖𝙞𝙧𝙚𝙢𝙨𝙖𝙣𝙜𝙖



Khawvel changkang leh hmanhmawh tak karah hian mihringte hian eng nge kan um a, khawiah nge kan kal tih pawh inhre hman mang lovin kan tlan mawp mawp mai chu a ni ber e. Zing khawvar rualin eizawnna buaipuiin kan phu suau suau va, tlai khaw thim thlengin hah leh rim takin kan thawk a, mutbu kan deh meuh chuan chau hnawk khawpin kan thluak leh taksa kan chhawr chau thin. Hausak duhna, ropui umna leh mite aia chungnun zawk tumna hian kan nitin nun a luah hneh em em a; he lei hringnun hi chatuan daih tur leh he khawvel piah lamah hian engmah awm tawh lo tur ang maiin kan thlir tlat thin a ni. Mahse, engtik niah emaw chuan kan duh emaw duh lo emaw, he lei zinkawng tawpna lungbang hi kan la su dawn a, chumi hunah meuh chuan kan thil lo ngaihhlut em em leh kan lo um thin zawng zawngte tlawmzia leh lo hoh-zia chu a lo lang chhuak dawn a ni.

Mihring rilru hian thihna hi a nel lo em em mai a; thi ve mai thei kan nihna hi ngaihtuah tel lovin hmalam hun kan thlir thin. Sam bu ziaktu chuan mihring dam chhung nite chu hlobet par ang mai a nih thu leh thliin a chhema a ral leh mai thin thu min lo hrilh daih tawh a. Zingkara thing hnah chunga daifim tling te tak te, ni a lo tlang san ruala bo leh nghal mai ang lek hi kan hringnun chu a ni si a. Khawvel mit atang phei chuan kum sawmsarih emaw, chakna avanga kum sawmriat emaw thlenga kan dam hi rei thawkhat viau anga ngaih a ni thin; mahse chatuan rei tur-zia ngaihtuah chuan he khawvela kan awm chhung hi mitkhap kar lek, thaw vawikhat lak pawh tling lo a ni e. Kan vanglai hun te, kan theihna leh thiamnate, kan hmelthatna leh kan taksa pianhmang nalh takte hi engtiklai pawha chuai thei reng an ni a; leilung dan pangngaiah hian kum a liam a, taksa chu a thuanawp a, thlanmual lamtluang chu kan pan tial tial nitin reng a ni.

Kan nun a tawi tehreng nen, he khawvel ral leh vat turah hian eng nge kan lo buaipui a, eng thilin nge kan thinlung luah ber thin le? Hah taka thlan tui tla zawih zawiha kan lo khawl sum leh pai leh in leh lo ropui tak takte hian thlan kotlang thleng bak min zui dawn si lo. Kan thih hnuah chuan kan thawh chhuah zawng zawngte kha midang kuta la awm mai mai tur a ni a, a neitu nihna pawh chu hming dangin an la luahlan leh vek dawn a ni. Chu mai bakah mite faka awm duhna leh nihna sang tak chelh duhna hian thlarau nun a ti lchau fo thin. A pawi ber mai erawh chu ral leh vat tur nun tawi te nei chung hian mihringpuite lakah elrelna, itsikna leh huatna kan pai tlat thin hi a ni. Bible-in a lo sawi tawh angin kan nun hi chhum reilote lo lang a, ral leh mai thin ang chauh a ni si a; hetiang khawpa ral leh vat tur nun tawi nei kan nih lai hian eng vanga inhmangaih thei lova, rilru chhia leh in-er tawnna nena hun hmang ral nge kan nih thin le?

Hringnun hi a tawi a, a ral leh vat dawn avang hian mahni inkhawngaiha beidawng taka indawm kun tur a ni lova; a tawi em avang zawk hian vawiin ni kan la nei hi a hlu zual ngawih ngawih zawk a ni. Naktuk hi kan ta a ni lova, thâwk kan la leh thei ang em tih pawh kan hre si lo. Chuvangin vawiina kan la damlai, kan thlarau leh kan taksa a la inthen hma ngei hian kan nun hi hlut thiam a pawimawh em em a ni. Kan chhungkua, kan thenrual tha leh kan mihringpuite lakah ngaihdamna leh lainatna thinlung i lantir thuai ang u. Thinrimna leh inhuatna avanga rilru tihhrehawm reng nan hian hun a tlem lutuk a, inremna siamtu leh midangte tana malsawmna nih hi kan nun chhan zawk tur dik tak chu a ni. Mihring tana thil ropui ber chu thil lian tham tak tih kher a ni lo va, kan bula mite nunnem tak, rilru tha leh hmangaihna nena khawsakpui hi a ni zawk.

He khawvel hi kan chatuan hmun tak tak a ni lo va, khualzin leh mikhual ang-a cham rih mai kan ni. Kan zinkawng hian tawp hun a la nei ngei dawn a, chumi hunah chuan kan sum khawl zat emaw, kan in leh lo ropui dan zawng zawng te emaw hi ni lovin, Lalpa hmaa kan nun kan hman dan chanchin zawk chu kan sawi a la ngai dawn a ni. Ral leh mai tur khawvel thil vawn beh tlat avangin thlarau nunna hlu tak chu i boraltir lul lovang u. Hringnun tawi te hi Lal Isua kraws hlimthla hnuaiah, Pathian tana rinawm leh midangte tana par chhuak nun ni turin, thutak leh hmangaihna vuan chungin i hmang liam ang u. Kan dam chhung ni chhiar thiam ila, tisa thil aiah thlarau lama thil hlu khawl zawk hi kan nun rah chhuah ropui ber lo ni rawh se.



Saturday, 10 October 2026

Hur luat vanga serha thil phum – Macau

-          Dr. Joel Lairemsanga


     Mizo ṭhalai tam tak zingah “Macau” tih ṭawngkam hi thil thar a ni ta meuh lo. He ṭawngkam hi mipa serh vun hnuaia thil sakhat—marble, ṭhi, thir mum emaw sarang hrual mum emaw phum sawina a ni. A tirte-ah chuan 'marble' tih ri leh 'Macau' tih ri a inhnaih deuh vang te, khawvela nawmchenna hmun lar Macau nen hmehbelin fiamthu thawh nân chauh hmang thin mah se, a taka a rah chhuah erawh fiamthu a ni tawh lo va, damchhung inchhirna leh nun chhiat hlenna a thlen zawk a ni.

     He thil hi jail-a tâng rei tawh mi ṭhenkhat atanga lo chhuak niin, jail pawn lama ṭhalai zingah rang takin a darh ta zel a. A titute beisei ber chu mipat hmeichhiatna lama nawmna tihbelhchhah nan leh ṭhianho bula intih-pa ve hrim hrimna atan a ni tlangpui. Mahse, hetiang beiseina hi dâwt lian tak a ni a; a tak takah chuan taksa hriselna tichhe vek thei thil hlauhawm a ni zawk.

 

A thianghlim loh dan leh a hlauhawmna

 

          Khawvel ram changkang ṭhenkhatah chuan damdawi lam thiamna hmanga vun hnuaia thil phum theih (medical grade silicone) hi a awm ve ngei mai; mahse India ram dan hnuaiah doctor-te tan hetiang tih hi khap tlat a ni a, Mizoramah phei chuan hetiang ti thei damdawi in leh doctor an awm lo. Chuvangin kan rama hetiang titute hian damdawi in pawnah thianghlimna felfai tak tel miah lovin blade bal emaw, hriau thianghlim lo emaw leh thil hriam remchang hmangin serh vun an zai kak a, remchang leh tha an tih an hnawh lut tawp ṭhin. Hetianga hmanraw thianghlim lo lutuk nena mahni inzai leh thil phum hian hetiang chhiatna lian tham hi a thlen thei:-

      (i). Infection leh Sepsis (Thisena natna hrik lut): Marble, thir leh sarangte hi taksaa phum atana siam a nih loh avangin natna hrik (bacteria) ṭha lo tak tak a pai ṭhin. Serh vun hnuaia a luh hnuah a inthlahpung a, serh a rawn vung a, na zual zelin khawsik sang tak a siam a. A nasat phei chuan hrik khan thisen a zawh a, chumi hnuah lung leh chuap a khawih buai a, thihpui hial theih a ni.

 (ii). Mipatna thi hlen (Erectile Dysfunction): Vun hnuaia marble emaw thil sakhat emaw awm reng khan serh chhunga thisen kalkawng leh zungzâmte a nek ping tlat a. A rei tial tial a, thisen a kal ṭhat theih tawh loh avangin mipatna a tho thei tawh lo va, zauthauna leh chi thlah theihna a bo hlen hmak thei.

 (iii). Serh paih ngai (Amputation): A chhung lam a ṭawih tawh chuan natna dangin taksa a chimbuai loh nan serh pum pui emaw, a chanve aia tam emaw paih tawp a ngai ṭhin. Kum 2023 aṭanga 2026 inkar mai khan Aizawl khawpui chhunga damdawi in pakhatah macau vanga zai ngai mi 17 lai an awm a, chung zinga pathum phei chu an serh tan-sak an ni.

 (iv). Zun kawng leh kal a khawih chhia: A bawk a lian deuh a nih chuan zun dawt a hnawh ping thei a, zun chhuak reng siin zun a harsa thei. Hun rei a liam meuh chuan zun a luang lêt thei a, kal khawih chhiain dialysis tih ngai hial an awm tawh bawk.

 (v). Hrik hlauhawm kai a tiawlsam: Serh vun a pem reng avangin HIV, Hepatitis B leh C kai a awlsam. Vun a pawrh so luk thin avangin condom pawh a vuah that theih loh va, a thler nghal zung zung ṭhin.

 (vi). Kawppui tan a him lo: Vun hnuaia thil hriam leh bawk phum hian kawppui serh chhung a tai thi thin a, pem lian tak leh ser na tak a siam ṭhei. Hmeichhe naupai lai tan phei chuan nau chhiatna hial a thlen thei.

 

Dan lam atanga thlirna han sawi ve thung ila:

 

     Naupang kum 18 tling lo lakah midangin an tihsak emaw an tihtir emaw a nih chuan naupang remtihna pawh ni se POCSO Act hnuaiah kum 7 thleng lung in tan theih a ni. Tih-luihna, intihelna emaw, inbumna emaw hmanga mi chunga ti an awm chuan thubuai rit tak siamsak theih an ni a, kum 10 thleng lung in-a tan theihna dan a awm.

 

I lo ti tawh a nih chuan eng nge i tih tak ang le?

 

     Macau hi i lo ti tawh a nih pawhin zah vanga thup tlat tur a ni lo. I taksa leh i hma hun a pawimawh ber tih hria ang che. Doctor (Urologist emaw Surgeon emaw) pan vat rawh Na i neih miah loh lai pawhin a chhungah thil ṭha lo a lo inṭan ru mek thei tlat. Damdawi in-ah chuan kah-hihna hmangin rei lo te chhungin harsatna awm lovin an la chhuak thei. Hriat duh leh zawh duh i nei a nih pawhin thuruk vawnhimsak chunga chhansak thei che an awm a, damdawi in emaw MSACS (Mizoram State AIDS Control Society) zawt chiang la, mualpho lo turin a rûk thei ang berin an lo tanpui ang che.

     I ṭhianpa emaw ṭhiannuin emaw hetiang a lo nei a nih chuan kâp fiam mai lovin, doctor pan turin fuih la, a ṭul chuan kalpui mai rawh. Ṭhian ṭha chuan inbumna kawngah ṭhian a thlahthlam ngai lo.

 

Mipatna hrisel leh him neih dan han sawi ila

 

          Mipatna hrisel leh zauthauna tak tak hi serha thil lem phum vanga neih theih a ni lo. A kawng dik leh him zawk a awm a, chungte chu:-

* Kegel Exercise: Zun laklawh laia tihtawp thut thut hian kap lam thahrui a timarin a tidul a, serh chhunga thisen kal a tichak a, zauthauna rei zawk a thlen thin.

 * Taksa rihna tihniam tawh: Dul kiar leh thau chhia a kiam hian serh zawn a lang lian a, thisen kal vel pawh a tam sawt bawk.

 * Zuk leh hmuam sim rawh: Meizial leh kuhva hian thisen zâm a tite a, mipatna tichak tura thisel kal vel a titlem thin a, mipat hmeichhiatna lama chak duh tan chuan zuk leh hmuam hi sim hmak chi a ni. 

 * Kawppui nena inlungrual a pawimawh: Mipat hmeichhiat nawmna tak tak chu serh len leh tet lamah a innghat lo; inhmangaihna, inzahsak tawnna leh rilru inrem tawnnaah a innghat zawk.


     Minute tlemte nawmna beisei vanga kum sawmnga chhung taksa hrem theihna thiltih hi huaisenna a ni lo. I duat em em i motor chhungah lung i vawm luh ngai loh ang chiahin i taksa ropui takah khan bawlhhlawh phum lul suh. "Macau" neih aiin mahni taksa vawn thianghlim a, inthunun theihna neih hi mipa nihna dik tak zawk chu a ni.




 

Friday, 9 October 2026

Hydraulic chak em em chhan thuruk chu hei le!

- Joel Lairemsanga


     Hydraulic tih hming han hriat ringawt hian thil ril thuk tak leh hriatthiam harsa tak emaw tih mai a awl hle a; nimahsela a nihna tak tak kan thlir chuan kan nitin nunphung leh kan hmanraw hman hrang hrangah a inphum ru reng lawi si. A tawi zawnga sawi chuan, tuiril tawm thei lo hmanga thahrui chakna tihpun leh hmun danga inthawn chhawn theih thiam thil hi a ni mai e.

     He thil kalhmang hi fiah zawka hriat nan syringe pahnih han hmang ta ila. Pakhat chu damdawi ina kan hmuh thin ang chi te reuh te ni se, a dang leh chu a lian deuh hlek ni thung se. Heng syringe pahnihte hmawr hi pipe tê fel tak hmangin thlunzawm ila, a chhungah tui emaw hydraulic oil emaw khat khapin dah ta bawk ila. Syringe tê zawk chu i kut zungpuiin zawi muangin han nawr lut ta la, eng nge lo thleng ang le? Syringe lian zawka a chhunga nawrtu (piston) kha tha chak tak maiin a rawn chhuak dawn a ni. Hetah hian thil mak tak a thleng a; i kutzungpuia tha tlemte i hman khan lehlamah tha chak tak a siam chhuak ta a, i tha sen tlem tê kha a let tam takin a lo pung ta a. Hei ngei hi hydraulic chakna bulpui chu a ni.


     He dan hi kum 1653 daih tawh khan France rama mi thiam Blaise Pascal-a chuan a lo hmu chhuak tawh a, chu chu Pascal-a Dan (Pascal's Principle) tiin khawvelin a vuah. He dan hi a awmzia chu hetiang hi a ni:Tawm ral thei lo—tui emaw oil emaw hi bawm khuh phui tlat chhungah dah la, a khawi laiah pawh nawr la, i nawr chak zawng thahrui chu a chhung hmun tinah a inzat rual thlapin a insem darh vek dawn a ni. Entir nan, tuiril chunga nawrna i pek khân chu nawrna inang chiah chu a hnuai lamah te, a sir lamah te leh a chung lamah te pawh a inzat thlapin a insem chhuak vek tihna a ni. Boruak ang lo taka tuiril hi a tawm ve theih loh avangin i chakna pek kha bo miah lovin a kal chhuak leh vek thin.


     A chak bik em em nachhan bulpui ber erawh a thahrui dawnna hmun zau zawng vang a ni. Entir nan, syringe tê zawk zau zawng chu square inch 1 ni se, chutah chuan kg. 10 chakna i pe ang a; syringe lian zawk zau zawng chu square inch 10-a zau lo ni ta thung sela. Nekna tha i pek luh kha a inzat rengin a kal phei a; mahse a dawnna hmun a let sawm daiha a lo zau zawk avangin a tha pek chhuah pawh a let sawmin a lo pung ta a, kg 10 i pek luh kha lehlamah chuan kg 100-ah a lo chang ta a ni. A chhut dan tlangpui chu: Tha siam chhuah zat (Force) = Nawrna (Pressure) × Zau Zawng (Area) tih hi a ni. Hmun zim tea tha tlemte pek luh hmanga hmun zau zawka thahrui nasa tak siam chhuah theihna thuruk chu hei ngei hi a ni.


     Tunlai khawl changkang tak takah chuan tui aiah hydraulic oil an hmang tawh zawk a, a chhan chu tui hian thir a tituiek awlsam a, vâwtah a khal samin lumah a sa hma bawk si a ni. Hriak erawh chu a nâl tha a, khawl chhunga thil innawt che vel te a tihnipin a tinal a, khawl sa lutuk tur a veng a, a daih rei em em bawk. Hydraulic khawl pui pakhat hi mihring taksa peng hrang hrang ang hian a ngaihtuah theih a. A lung ber chu Pump hi a ni a; motor emaw khawl emâwin a tivir a, oil bawm atangin oil a hip chhuak a, chak takin pipe chhungah a nawr lut thin. 


     Pump a thih chuan khawl pum pui a che thei tawh lo. A kut leh ke chu Cylinder a ni a; lei laih khawl (excavator) ban bula thir bial tle var mai kan hmuh thin hi a ni. A chhungah nawrtu a awm a, oil-in a nawr chhuakin a pawt lut leh thin a, chu chu thil rit tak tak chawi kangtu leh lei laitu ber chu a ni. A thluak chu Valve a ni a; oil kalna tur kawng kawhhmuhtu leh a kal chak zawng bithliahtu a ni. Khawl khalhtuin a thununna tiang (control lever) a pawh kual vel khân valve a hawngin a khar tihna a ni mai. A thisen zam chu pipe leh rubber hrui hrang hrangte hi an ni a, a chhunga oil tlan kual vel chu a thisen niin, hydraulic oil bawm chu a thisen tlin khawmna a ni.


     He thahrui chakna mak tak hi kan nitin nuna kan hmanraw hrang hrangah a inphum ru reng mai. Lirthei i khalh laia brake i rah chiah khan i rahna tha tlemte kha hydraulic oil hmangin a let tam takin a lo pung a, lirthei ke pali-a brake pad chu va nem betin, lirthei rit tak pawh awlsam tein a tiding thei a ni. Workshop-a jack te takte hmanga motor lian pui pui an chawi kân lawp lawp theihna te, lei laih khawlin lungpui leh lei chhah tak a châwi nawlh nawlh theihna te leh thlawhtheihna lian takin vana a thlawh lai meka a ke a thup luh theihna te hi hydraulic chakna vang vek a ni.


     A tawi zawnga sawi dawn chuan hydraulic chu tuiril tawm thei lo hmanga thahrui inthawn chhawng a, tha tlem tê atanga tha nasa tak siam chhuah theihna thiamna hi a ni a; mihring tha tlemte hmanga rapthlak khawpa thil rit chettir theihna thuruk chu hei ngei hi a lo ni e.