Friday, 16 October 2026

Mizoram-a Cancer dinhmun leh a hluar chhan dik tak!

- Dr. Joel Lairemsanga



     Delhi khawpui boruak bal tak leh Mumbai khawpui lun takte chu hriselna atana hlauhawm ber tura kan ngaih laiin thudik erawh a dang daih mai. National Cancer Registry Programme (NCRP) data thar ber leh Mizoram Health Department thuchhuah chuan thu thin-thawng tak a tarlang tlat mai: India ram puma cancer hluarna ber chu metro khawpui liante ni lovin, boruak thianghlim awmna tia kan chhal fo thin Mizoram ngei hi a lo ni reng mai.


     State anga chhut pawhin Mizoram hi India ram pumah cancer vei tam berna leh thihpui tam berna a ni mek a. Eng vanga hetiang dinhmun hlauhawm thleng nge kan nih tih a chhan bulpui panga i han thlir ho teh ang.



1. Data rapthlak: India ram puma pakhatna chu Aizawl a ni


NCRP zirchianna thar berin a tarlan dan chu hetiang hi a ni:


Mipa: Aizawl District-ah mipa nuai khat zelah 269.4-in cancer an vei a, India ram pumah a sang ber a ni. A dawtah East Khasi Hills (Meghalaya, 227.9) leh Kamrup (Assam, 213) te an ni.


Hmeichhia: Aizawl District-ah hmeichhia nuai khat zelah 214-in cancer an vei a, India ram pumah a sang ber dawttu kan ni a, Papum Pare (Arunachal Pradesh, 219.8) chu pakhatna an ni. 


Mizoram pum: Mizoram pum-ah mipa nuai khat zelah 207-in cancer an vei a, hmeichhia nuai khat zelah mi 172.3-in cancer an vei a, State ang pawhin India ram pumah a sang ber kan ni.


A hlauhawm lehzual chu — Aizawl district-a mipa 4 zinga 1 leh hmeichhia 5 zinga 1 hian kum 74 an tlin hmain cancer an vei ang tih a ni a, hei hi khawvel huap pawha a sang ber pawl a ni. Health Department pawhin Mizoram chu cancer vei tam berna leh thihpui tam berna a ni tih an puang ta hial a ni.


2. Mizote min timualphotu Tuibur: 


     Mizo nunphunga thil pangngai tak ni si, India ram hmun danga an hriat ngai meuh loh chu tuibur hi a ni. Meizial ang lo taka a khu hip luh a nih loh avangin mi tam takin a him turah an ngai a, hei hi ngaihdan dik lo leh hlauhawm ber a ni. Tuibur siam nana vaihlo sawngbawl hian cancer thlentu tur chak tak Tobacco-Specific Nitrosamines (TSNA) a siam chhuak thin. 


     Zirchianna hrang hrang tarlan danin tuibur hmuam thinte hian pumpui cancer an vei theihna chance a let 2.1-in a sang zawk. Tuibur hian pumpui chhungah H. pylori bacteria inthlahpunna tur hmun remchang a siam a, he bacteria hian pumpui a tivung a, a rei hnuah chuan cancer-ah a chhuah thin a ni. He vang hi a ni ngei ang, Aizawl district bikah pumpui cancer hi mipa nuai khat zelah 44.2 niin, India ram pumah a san ber ni.


3. Kan ei leh in siam dan phung mawlh hi

     

     Mizoram hi tlang ram, hnawng leh ruahtui tamna a nih bakah hmanlaiin fridge a awm loh avangin kan pi leh puten ei tur vawn that nan sa rep leh um an lo uar hle thin a, chu nunphung chuan vawiin thlengin nghawng tha lo a la nei chho mek a ni.


     Sa kan rep hian Polycyclic Aromatic Hydrocarbons (PAH) tur hlauhawm a insiam a, hei hian chuap leh pumpui cancer a thlen thei. Khawvel hmun dang, sa-rep ei nasatna ramah pawh pumpui cancer hi a tam hle. Vawksa thau atanga saum siam hian zunthlum (Type 2 Diabetes) bakah pumpui natna chi hrang hrang a ko chhuak hma bik hle bawk. 


     Ei tur vawn that rei nan-a chi (nitrite salt) hman hian pumpui chhungah nitrosamine tur hlauhawm a siam thin. WHO chuan kuhva khawr leh pan masala te hi mihring tana cancer thlen thei chiang tak (Group 1 Carcinogen) zingah a lo dah tawh bawk. Kan nitin chaw ei leh inah hian hriat miah lovin cancer thlentu tur chi hrang hrang kan taksaah kan chhung lut reng thin a ni.


4. Vaihlo zalen lutuk leh hmeichhiate dinhmun


     Mizorama cancer zawng zawng han zir chianin mipaah 43.3% leh hmeichhiaah 22.1% chu vaihlo hman vang a ni. Aizawlah chuap cancer hi India ram pumah a sang ber a, nuai 1 zelah mipa 38.8 leh hmeichhia 37.9 a ni.


     India ram hmun dangah mipa chuap cancer vei hi hmeichhia aiin a let 4–5-in an tam zawk thin a; Mizoramah erawh mipa leh hmeichhia an intluk thawthang tawh a, hei hian hmeichhiaten tuibur leh vaihlo an hman nasat zia a tilang chiang hle. Hei bakah hian chhul hmawr cancer pawh a tam ber pawl kan ni reng bawk.


5. Inthlahchhawn thil (Genetics) leh inenkawlna: 


     Mizo te hi Mongoloid thlah kan nih avangin kan gene thenkhat—taksa chhunga tur awm paih chhuaktu (Xenobiotic Pathway Genes)— hi hnam dang aiin a chak lo zawk mai thei a, chu vang chuan vaihlo tur hi kan taksa hian a tuar zo lo hma bik niin mithiamte chuan an ring.


     Mizoramah cancer damdawi in tha a awm tawk loh avangin Mumbai thleng thlenga kal a ngai thin a, senso a san bakah hmun a hlat avangin damlo tam tak an inentir tlai phah a, an inentir meuh chuan Stage 3 leh Stage 4 an lo ni hman thin. Hei vang hian cancer thihpui pawh an tam phah ngei ang.


Beiseina eng a awm em?


     Kawng engkim a thim vek lo va, sorkar leh tlawmngai pawlte hmalakna a awm chho mek zel tih hria ila. Aizawlah Mizoram State Super Specialty Cancer & Research Centre sak hna thawh mek a ni. Asian Development Bank (ADB) leh World Bank puihnain mipuite tana man tlawm zawka inenkawl theihna ruahman a ni a, hmeichhe naupangte tan chhul hmawr cancer laka invenhimna tur HPV Vaccine pek chhuah tan a ni bawk.


     Cancer hi khawpui lian, boruak thianghlim lo leh factory atanga chhuak meikhu te avang chauha lo insiam a ni lem lo. Delhi tan boruak thianghlim a pawimawh a, Punjab tan tui thianghlim a tul laiin Mizoram tan erawh kan nunphung leh ei leh in, a ruka min ei chhetu hi kan siam that a ngai a ni. Kan pi leh puten fridge an neih loh avangin sa vawn thatna atan sa an rep a ni ve mai a, tuibur an hmuam miau avangin a dahna tur tuibur ûm, dum uk khuk khawpa an hman rim tur an siam a ni mai bawk; hriselna atana a hlauhawm dan chipchiar an la hriat miau loh avangin dem ngawt theih an ni lo. Mahse tunah chuan science atangin thu dik leh thil nihna tak tak kan hmu chiang tawh a, kan nunphung hi hrisel zawk leh him zawka kan thlak danglam ngam hi kan hnam damna tur kawng awmchhun a ni ta.



References and Research Sources


1. Adapted and compiled from the research and presentations of Mangal Singh, Anthropology Educator at StudyIQ IAS.


2. ICMR-NCDIR. Cancer Incidence and Mortality Across 43 Cancer Registries in India. Recent analysis with estimates for 2024. "Read the research paper" (https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12368690/)


3. Population Based Cancer Registry, Mizoram. Population Based Cancer Registry Mizoram Report 2018–2022. Released in June 2026. "Latest report announcement" (https://www.thenortheastpost.com/2026/06/mizoram-records-9468-cancer-cases-in.html)


4. Zomawia et al. Cancer Awareness, Diagnosis and Treatment Needs in Mizoram, India: Evidence from 18 Years Trends (2003–2020). The Lancet Regional Health – Southeast Asia, 2023. "Research paper" (https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37780980/)


5. IARC/WHO. Betel-quid and Areca-nut Chewing and Some Areca-nut-derived Nitrosamines. "Official source" (https://publications.iarc.who.int/103)





No comments:

Post a Comment