Tuesday, 4 November 2025

Chakai ei hi a hrisel em?

- Joel Lairemsanga


Chakai hi khawvela seafood ei nasat ber pakhat a ni a, tui tih vanga ei an tam em em laiin sa hrisel a nih avanga ei pawh an awm ve tho bawk. Chawhmeh dang ang bawkin a hleihluaka ei chu taksa hriselna atan a tha lo a, a tawk chauha ei ve tho tur a ni. 


Chakai hian calorie a pai tam lo hle a, protein erawh a pai tam hle thung. Vitamins leh minerals a pai thahnem hle. Chakai chhum hmin 100g-a rit hian protein 20g leh 120 calories a pai nia chhut a ni. Thau leh mawm leh carbohydrates a pai tlem em avangin mi thau leh zunthlum nei tan ngaihngam taka ei ngam a ni. Vitamin B12, Zinc  Selenium, Copper leh phosphorus a pai hnem thawkhat a, hengte hi thisen chakna atan te, thazam chakna atan te, taksa ralveng khawl hriselna atan te an tangkai hle. Lung leh a kaihhnawih hriselna leh thluak chakna atana tangkai tak Omega-3 fatty acids a pai hnem hle bawk. 


Chutih rual erawh chuan chakai hi a thianghlim chauh kan ei tur a ni a, hmin tha taka chhum tur a ni a, pawngpaw ei teuh tur a ni bawk hek lo. 


Kan sawi tawh angin chakaiah hian protein tha chi a tam hle a, hei hian tihrawl a tichakin a siam tha a, taksa tana  tangkai chawl a siam chhuak thin bawk. Bawngsa leh vawksa ei thei lo pawhin chakai a ei chuan a taksa duhkhawp protein a hmu thei tho a, a chhan chu chakai-a protein hi paitawih a awlsam zawk vang a ni. 


Lung hriselna atan leh thluak chakna atana pawimawh em em Omega-3 fatty acid hi chakaiah hian a tam hle. Hei hian taksaa pûn zual zel tur a veng thei a, thau chhia a ei ral a, thisen dawt a tifan tha thei bawk. Rilru hriselna atan te, hriatrengna tha neihna atan te, thazam chakna atan te-a pawimawh em em Omega-3 fatty acids a pai tam avangin chakai hi chawhmeh hlu tak a ni. 


Thisen tichaktu atana tangkai tak leh taksa chau ngawih ngawih vengtu, thisena oxygen kengtu hemoglobin siamtu vitamin B12 hi chakaiah hian a awm tam hle. Zinc leh selenium a pai te hian taksa ralveng khawl an tichak a, taksaa hliam awm an tidam chak a, cancer lakah taksa an veng bawk thin. Chakaia copper leh phosphorus te hian ruh an tichak a, taksa hnathawh an puih bakah thahrui an siam bawk. 


Kan sawi tawh angin chakaiah hian calories leh thau a tlem hle a, chuvangin mi thau leh zunthlum nei tan ngaihngam taka ei ngam a ni. Carbohydrate hi a pai lo tluk a ni a, chuvangin thisena thlum awm zat a tipung vak lem lo a ni. 


Chakaiin taksa tana thil tha a pai hnemzia kan sawi rual hian mi zawng zawng tana chawhmeh tha tak a ni vek kher lo tih kan hriat a tha awm e. Chakai bakah hian lui lam sa hrim hrim hi ei sual awl em em an ni a, taksa bawl leh thak angin a lang thei a, thawk harsatna a thlen theih bakah thihna hial a thlen thei tih kan hriat a tha. Lui lam sa hrim hrim chi khat pawh ei sual tan chuan chakai hi ei loh hram tur a ni.


Chakaiah hian cholesterol tlem azawng leh sodium a awm a, chuvangin lung natna te, thisen sang te, thau chhia pai tam tan te chuan ei tam loh a tha hle. Chakai kan kan ei hian kan taksaah mawm a tipung thei a, ei sual a awl bawk. Chuvangin chakai hi kan ei dawn a nih chuan chhum hmin that ngei ei hi a him ber a ni. 


Lui lam sa chi dang ang bawkin chakaiah hian purines a awm a, purines hi kehsawmin uric acid a lo insiam thin a, ruhseh a lo awm ta thin a ni. Chuvangin ruhseh emaw kal tha lo emaw nei te chuan chakai an ei a nih pawhin an ei tam tur a ni lo a, hmin tha taka chhum chauh an ei tur a ni. Ei loh a him ber tih erawh han sawi lang hram ila. 


Tui bawlhhlawh leh thianghlim lova cheng chakai te hian thirlam chi - mercury, lead leh cadmium te an pai tel thei a, hengte hian hriatna thazam leh kawchhung lam an tichhe thei a, chuvangin tui thianghlima awm chakai chauh ei thin tur a ni. 


Mi hrisel tha pangngai tan chuan kar khat chhunga tum khat emaw tum hnih emaw chakai ei hi a him mai bakah taksa tan a tha a, tum khat eiah 150 grams aia tam ei loh tur a ni thung. Hmin tha taka chhum bawk tur a ni a, chi leh mawm telh tam loh bawk tur. Chakai kan ei rual hian thlairah leh thlaihnah ei tel hi a tha ber a, chawhmeh chi khat chauh tum khata ei tawk lovin chaw tha inbuktawk "balanced diet"  ngaih pawimawh zel tur a ni. 


Chakai hi chawhmeh hlu leh hriselna pai tam a ni a, hetihrual hian ei sual awlsam leh taksa tana dinhmun hlauhawm thlen thei a ni tih hriain a thianghlim chauh ei a, pawngpaw ei tam loh tur a ni a, hmin tha taka chhum chauh ei tur a ni bawk.


I ngaihthlak duh chuan hei hi hmet rawh



 


Sunday, 2 November 2025

Trump-a'n Kristiante thlavang a hauh na dum dum hle

- Joel Lairemsanga

 

Tun hnaiah hian Nigeria rama kristiante'n nekchep leh thah an tawk fo a, he thu hian US President Donald Trump-a beng hial lo thlengin Trump-a hian Nigeria sorkar chu a ram chhunga kristiante venghim zo lovah puhin, hma la nghal vat turin a hrilh. Hmalakna an neih loh a, kristiante'n nunna an chân chhunzawm zel a nih chuan US-in tanpuina an pek a ti tawp anga, sipai a tir lut bawk ang tiin a vaukhan ta hial mai. Nigeria erawh chuan Trump-a puhna hi a pha nasa ve hle thung.


Truth Social-a a thu ziahah chuan President Trump-a hian "Nigeria sawrkar hian a ram chhunga kristiante thihna hi a en liam zel a nih chuan USA hian  tanpuina zawng zawng a titawp ang a, Kristiante chunga hleihluak taka che Islamic Terrorist-te hi kan nuai chimit vek bawk ang" a ti .


A sawi zel danin a tul huna rang taka che chhuak thei tur leh hnuhma liam tham tak hnutchhiaha chet la thei tura inring reng turin Department of War pawh a hriattir thlap tawh a ni awm e.


"A tul apiang ti tura inring turin Department of War ka hrilh tawh. Kan che chhuak a nih ngat chuan rang tak leh hneh takin hna kan hlen chhuak ang. Kan kristian unaute chunga mi firfiakte chetna aia nasain kan che mai dawn a ni  Hei hi ka vaukhanna thu a ni e: Nigeria-a sorkarna chelh mektute u, rang takin chet han la teh u." tiin Trump-a hi a tawng chhuak.


Hetiang thu US President meuhin a rawn chhak chhuahna chhan ber chu kan sawi tawh angin Nigeria rama kristiante chungah mi firfiakte an che na hle a, mi tam tak an pawng thah thin a. Tunah hian Nigeria hi hlawm hnihah a inthen phawk a ni ta ber mai. A ram hmar lamah Muslim an tam ber a, a ram chhim lamah kristian an tam ber ve thung. Sakhuana avang leh chi leh kuang inan lohna avangin intihbuaina a awm tam em em a ni .


Zirtawpni liam taah khan Trump-a hian Nigeria rama kristiante hi nuai chimih vek hlauhthawnawm dinhmuna an awm thu a sawi a, kristiante thattu Muslim firfiak pawlte na takin a dem bawk. Nigeria chu sakhaw thila innekchepna nasatna ram niin, a bik taka a en zui reng tur thu a sawi lang bawk. 


Nigeria rama kristiante dinhmun rang taka zir chiang a, a hnena report theh lut turin Congressman Riley Moore leh Appropriations Committee Chairman Tom Cole te a hrilh thu a tarlang nghe nghe.


Hetianga Trump-a a rawn tawng chhuah takah chuan Nigeria ram hruaitute pawh an rawn tawng chhuak ve a, Nigeria President Bola Ahmed Tinubu chuan - "Sakhaw zalenna leh intluktlanna hi kan ram zepui pakhat leh kan nihna a ni a, kan ni zel bawk ang. Nigeria hian sakhuana avanga innekchepna leh inhnuaichhiahna hi engti kawng mahin a palzam ngai lo" a ti. 


Information Minister Mohammed Idria-in Fox News hnenah  Nigeria-a kristian tam tak thah an ni ti-a thu thang awm chu thu belhchian dawl lo leh a hleihluaka thu theh darh mai a ni e, tiin a pha nasa hle. 


I ngaihthlak duh chuan hei hi hmet rawh

 






 

Saturday, 1 November 2025

Vawk thin hmangin mihring thin an thlak || Thin tha lo tan kawl a eng dawn em?

- Joel Lairemsanga


Kumin May thla, 2025-ah khan Anhui Medical University-ah kum 71-a upa chu a thin tha lo thlaksak a ni a, ni 171 a dampui.


Khawvelah a vawi khatna atan China doctor thiam rualte chuan Genetics thiamna hmanga sawngbawl vawk thin hmangin mihring thin tha lo chu an thlak a, taksa pêng thlakna kawngah hei hian beiseina sang tak a siam zui nghal a ni. 


Tarlan tawh angin May 17, 2025-ah khan kum 71-a upa thin tha lo chu Anhui Medical University-ah vawk thin hmanga thlak a ni a, hmasawnna ropui leh lawmawm tak a ni an ti. 


Journal of Hepatology-in a tarlan danin vawk thin hmangin mihring thin pum pui chu uluk tak leh fimkhur takin engkim a inmil thlapa thlak a ni. 


He damlo hian a thin dinglamah zai ngam loh khawpa nasa tawh cancer a vei a, hei hian a thin pum pui hnathawh a tibuai ta tlat a ni. A thin an thlak atanga ni 31 chhung chuan vawk thin an vuah hian tha takin hna a thawk a, mît tui leh thisen tikhaltu chawl pawh tha takin a siam chhuak a, taksain a huatphah bawk hek lo a ni awm e. 


Nimahsela ni 38-naah chuan buaina a rawn awm ta tlat mai. Thin thlakna atana vawk thin an vuah tâk thisen zamah thisen khal a lo awm thut a, he thi khal hi doctor te hian rang takin an la chhuak nghal. An lak chhuah hnuah chuan damlo hian ka leh mawng atanga thisen put a nei a, ni 171-naah a thi zui ta nghe nghe. 


Damlo nunna hi liam mahse doctor te chuan hun eng emaw chen vawk thin hmanga mihring nunna an chelh thei chuan taksa peng thlak kawngah a tha zawngin kawng ro a sut zui ngei an beisei a, an hlim hle. 


Thin thlakna atana an hman tak vawk thin hian thlakna kalkawng a zawh hmain Yunnan Agricultural University-ah  chi 10 zeta sawngbawl hmasak a tawk a, mihring taksain hmelma emaw tia a lo beih vak lohna atan vawk thin-a awm gene pathum lak chhuah hmasak a ni a, gene chi sarih thun a ni ve thung. 


Thin thlaknaa an hmuipuipu Dr. Beichung Sun chuan "Genetic engineering hmanga vawk thin sawngbawlin mihring nunna hun eng emaw chen a pawt sei thei tih kan finfiah e" tiin phur takin a sawi. Mi thiam tam tak pawhin taksa peng tha tawh lo thlak kawngah beseina sang tak a awm tak thu an chhak chhuak nasa hle bawk. 


Tuna mithiamte hmachhawp lian tak ni ta chu mihring taksain vawk thin a lo dodal lohna tura taksa ralveng khawl thunun thiam dan tur leh thisen khal thut tur venna hriat a ni ta ber a, hei hi an hriat chian theih hunah chuan chhan hrang hrang avanga thin tha tawh lo te chuan vawk hrisel thin an pu sup sup tawh dawn tihna a nih ber chu.


I ngaihthlak duh chuan hei hi hmet rawh



Friday, 31 October 2025

India sipaite'n AK-630 an hmang ve dawn ta

- Joel Lairemsanga


Ram venhimna atana Mission Sudarshan Chakra kalpui mek tihhlawhtlinna chi khat atan India sipaite chuan AK-630 an hmang ve dawn ta. August 15, 2025-ah khan Prime Minister Narendra Modi chuan AK-630 siam tur hian tender chhuah a nih thu a puang a nih kha. "Advanced Weapons and Equipment India Limited hnen atanga AK-630 air defence system leina tur rawtna thlen a ni" tiin defence official-te chuan ANI an hrilh.  


Official-te sawi zel danin AK-630 hi hmelma drone te, rocket leh laipui mu thlawk kah thlakna tur a ni dawn a, mipui vantlang hmun pawimawh venhimna atan chhenfakawm taka hman tum a ni. A bik takin Pakistan nena kan inrina bul hnaiah te dah tum a ni. 


Operation Sindoor kalpui a nih atang khan he ralthuam neih duhna hi a lo piang chhuak a, a chhan ber pawh Pakistan sipaite'n pawisak nei hauh lova mipui vantlang hawi zawnga ngên mu an surtir avang te, Jammu and Kashmir leh Punjab-a sakhaw hmun pawimawh an kah buaih buaih vang a ni. 


Hniam taka fighter jet thlawk te, helicopter, drone leh rocket bik kap thla tura duan a nih angin AK-630 hian India van boruak chuan hnuailam a venghim hneh hle dawn a, mipui cheng tamna khawpui, zirna sikul, damdawi in leh sakhaw hmun pawimawh awmna hmunah te bun tum a ni. 


AK-630 nihphung tlangpui han tarlang ila-

• AK-630 hi laipui chi khat niin dawt paruk a nei a, a dawt len zawng hi 30mm a ni. A siam chhuaktu ram chu Russia a ni.

• Radar leh optical fire-control hmanga thunun a ni a, a kah a dik hle.

* Minute khatah mu 5000 a kap chhuak hman.

• Km.6-a thui a kap pha.

• Eng sik leh saah pawh awlsam taka thunun theih a ni.


I ngaihthlak duh chuan hei hi hmet rawh





Wednesday, 29 October 2025

Tawngtai thiltihtheihna leh pawimawhna

- Joel Lairemsanga


Tawngtai hi kan thil duh apiang dila neih ngei ngeina tur a ni hran lo a, a awmzia ber zawk chu Pathian nena kan inzawmna hmanrua, Pathian hnena kan ngaihtuahna leh rilru thlunzawmna hmanrua a ni. 

Isua hnungzuitu kan nih chuan kan ni tin nun kawnga pawimawh ber pakhat chu tawngtai hi a ni a, pawlawh takin kan kalpui tur a ni hek lo. Tun tumah hian tawngtai thiltihtheihna leh a pawimawhna sawi kan tum dawn a ni. 

Bible kan chhiar lai leh Biak In-a kan inkhawm lai chauhin tawngtai tur kan ni lo va, eng hunah pawh, eng hmunah pawh tawngtai mai tur kan ni zawk. Kan mihringpuite nena inngaina tur chuan inbiak tam te, inhmuh zin leh inkawmdun fo te a ngai thin ang hian Pathian nena lengdun tur chuan kan biak tam a ngai a, chuta tana hmanraw tangkai tak chu tawngtai hi a ni. 

Kan tawngtai hian kan ni tin nunah rawn inrawlh turin Pathian kan sawm tihna a ni a, a kaihhruaina leh awmpuina kan dil tihna a ni a, chu chu Amah tel lova nun nei lo tan chuan kan tih ngei tur a ni tlat si. 

Pathian min hnaihtirtu pawimawh tak chu tawngtai hi a ni. A hmaah kuna kan tawngtai hian a lamah kan rilru kan hawng a, tichuan kan thinlungah a lo lut a, Pathian awmpuina kan lo chang ta thin a, a awmpuina kan chan miau avangin amah nen kan lengdun a, kan inkarah inlaichinna thuk tak a lo awm ta zel a ni. 

Mi hi kan biak tam a, an bulah hun kan hman tam chuan anmahni kan hre chiang thin. Hetiang bawk hian tawngtaia Pathian kan biak tam chuan a mizia leh a awmpuina leh a thiltihtheihzia te kan hre chiang tulh tulh dawn a, a mizia hre chiang apiangin biak tam tulh tulh nawmzia leh hlawkzia an man chiang a, an tawngtai tam tulh tulh mai a lo ni. 

Jakoba 4:8-ah chuan ''Pathian hnaih rawh u, ani pawhin a hnaih ang che u'' tih kan hmu. Philippi 4:6 & 7-ah chuan- ''Engah mah mangang suh u, eng thilah pawh ṭawngṭaiin, in mamawh chu Pathian hnênah thlen ula, lâwmthu hril zêl chungin dîl rawh u. Tichuan, mihring hriat sên rual loh Pathian thlamuanna chuan, in thinlung leh in rilrute chu Krista Isuaah chuan a vênhimsak ang che u.'' tih kan hmu.

Mangannain min tuam laia thlamuanna nei turin kan tawngtai a ngai a, harsatna lian tak kan tawh laia min dinpui turin Pathian hnenah kan tawngtai a tul bawk. 

Bible-ah hian tawngtai pawimawhzia hi kan hmu chiang hle a, Pathian nena lengdun nun nei turin a pawimawh hle. Mamawh dilna atan ai mahin Isua Krista nena inzawmna thuk leh hlimawm nei turin a pawimawh a ni. Tawngtai nun neitute'n muanna, kaihhruaina, awmpuina leh chakna leh dam chhung ni chhiar thiamna nun an nei thin. Dam chhung ni chhiar thiam turin tawngtai i uar thar zel ang u. 

Tawngtai thiltihtheihzia kan sawi ta nual a, tunah chuan tawngtainain danglamna a thlen theih dan point 10 chauh i lo tarlang teh ang:-

1. Tawngtaina hmangin kan tana thil tha ber tur kan hmu thiam thei thin. 

2. Hun thim kan tawh laiin tawngtaina hian beiseina eng min pe thin. 

3. Beidawnna ruam kan zawh laia Pathian hnena min thlen thei chu tawngtaina hi a ni.

4. Ngui leh chauh chang pawha chakna thahrui min pe thei chu tawngtaina hi a ni.

5. Tawngtaina hian nun hlimawm leh muanna min pe.

6. Tawngtaina hian Pathian hriatchianna nun min pe thei.

7. Tawngtaina hian nun ngilnei leh nun ngainatawm min pe thei.

8. Tawngtaina hian hun harsaah chakna min pe thin.

9. Tawngtaina hian ngaihtuahna fim leh fing min neihtir thei.

10. Tawngtai hi Isua kan biakna hmanrua a ni a, a kaihhruaina leh awmpuina kan dilna hmanraw tangkai ber pakhat a ni. 

Miin tawngtai pawimawhna leh thiltihtheihna a man chian tawh chuan tawngtai hi a ngaihthah hlen thei tawh tak tak lo. Kan zui Lal Isua meuh pawhin tawngtai nun a nei a, a tawngtai nasa hle tih Chanchin Tha Buah te kan hmu a, a hnungzuitute phei chuan tawngtai kan ngai pawhmawh tur a ni mai lo a, kan tih ngei ngei tur kan ko-va innghat a ni tih hriain kan chhunzawm char char tur a ni zawk. 

Lal Isua hi kan entawn ber tur a ni a, bang lova tawngtai nun a neih khan tawngtai pawimawhzia a lantir chiang hle a, chuvangin kan ni tin nun kawng kan zawh hmain tawngtainain bul kan tan ngei tur a lo ni. Miin eng vangin nge tawngtai hi a pawimawh tia min zawt a nih chuan Lal Isua pawh a tawngtai thin tiin chhang ila, a fiah tawk hle awm e. 

Rawngbawla buai taka hun a hmanlai pawh khan Lal Isua hian tawngtai a thlahthlam ngai reng reng lova, chuvangin keini pawhin tawngtai hman lo leka buaina tur kan nei bik tur a ni lo. Tawngtai hi Isua chakna hnar a nih chuan keini pawh amah entawnin amah hnaihna hmanrua atan kan tawngtai sauh sauh tur a ni ngei ang. 

Tawngtaina hmangin Isua khan a pa thu a zawm tluan parh a, khatiang bawkin tawngtai nun hmangin Pathian duhzawng kan zawm thei dawn a ni. Isua khan mangan laiin tawngtaina hmangin thu zawm tur dik a hria a, lungngaih laiin thlamuanna a hmu bawk. Tawngtai ngai lo ringtu nun chu tlu sawp sa ang a ni a, tho chhuak leh tur pawhin tawngtaina nun tho a neih a ngai. 

Ringtu kan nih avanga sakhaw tih danphung satliah anga tawngtai hi kalpui tur kan ni lo a, thlarau lama puitlinna tura tawngtai zawk tur kan ni. 

A hnung kan zui Lal Isua kha rawngbawl hna a tan dawn avang chauh khan a tawngtai lo a, baptisma a chan dawn te, kraws-a khenbeh a nih dawn avang chauh te-a tawngtai lovin a ni tin nunah khan tawngtaina hian hmun pawimawh tak a chang a ni. A tawngtai dan pawh mahni tan chauha kan tawngtai ang hi a ni ve lova, a Pa duhzawnga rawng a bawl theih nan a tawngtai ber thin. Isua nuna tawngtaina pawimawhzia hi sawi fiah sen a ni lo zawk hial awm e. Tawngtai hi a chakna hnar, a finna hnar leh nun chhenfakawm a neihna hmanrua a ni a, keini pawhin kan entawn ngei tur a ni. 

Tawngtai chungchang Bible-a kan hmuh thenkhat te hmang hian a hmawr han bawk dawn ila-

Philippi 4:6-7: Engah mah mangang suh u, eng thilah pawh ṭawngṭaiin, in mamawh chu Pathian hnênah thlen ula, lâwmthu hril zêl chungin dîl rawh u. Tichuan, mihring hriat sên rual loh Pathian thlamuanna chuan, in thinlung leh in rilrute chu Krista Isuaah chuan a vênhimsak ang che u.

1 Thessalonika 5:16-18: Lâwm fo ula, bâng lovin ṭawngṭai ula, engkimah lâwmthu hril fo rawh u. Hei hi Krista Isuaah chuan Pathianin in tih a duh chu a ni. 

Jakoba 5:15: Chutichuan, in sualte thupha chawi tawn ula, inṭawngṭaisak rawh u; tichuan, tihdamin in awm dâwn nia. Ṭhahnemngai taka mi dik ṭawngṭaina chuan thil ropui tak a thawk thei a ni. 

Heng Bible chang kan tarlanah te hian ringtu tana tawngtai pawimawhzia kan hmu chiang hle. Manganna kan tawh laia muanna min pe theitu, englai pawha Pathian min hnaihtirtu, engpawh thleng sela lawm zel nun min petu, ringtu kal khawmte tihuaisena tichaktu a nihzia min kawhhmuh chiang hle.

Aw Lalpa, vawiinah hian tawngtai dan min zirtir ang che. Tawngtaia nangmah hnaihtir dan che min zirtir la, nimin aia vawiinah tawngtai tam zawk turin min zirtir ang che. Aw Lalpa, lawmthu kan hrilh a che, Amen.  

I ngaihthlak duh chuan hei hi hmet rawh







Thursday, 9 October 2025

India-in MiG-21 a chawlh hlen-tir ve tak tak ta

-- Joel Lairemsanga


MIG-21 (Fishbed) hi khawvel indo thlawhna, Jet Engine hnuah chuan siamchhuah leh hman tam ber a ni hial awm e. A design hi a te fel ran a, chuvangin Radar-a hmuh mai pawh a harsat phah hle a ni. Russia, Iraq, Egypt, Libya, India, Poland, etc. te chuan an hmang nasa hle a, a then phei chuan phalna lain anmahni ramah an siamchhuak ve bawk a ni. 


Cold War hun laia a ralthuam pai deuh ber chu Radar hmang AA2 Atoll pahnih a ni tlangpui. 23mm Cannon leh a mu zahnih (200) a hnuaiah hian a pai bawk thin. Eng ang chiahin nge khawthlang lam (USA, UK etc.) thlawhna nen an inbeihnaa a chet dan hi hmuh tur a vang hle mai a, mahse kan chhiar leh hmuh theih chinah hi chuan Yugoslavia ta a ni emaw, Iraq ta a ni emaw, ngen mu lo dawngtu lamah hian a tang tam zawk niin a lang.


MiG-21 hi Soviet ram siam niin supersonic fighter aircraft a ni a, India hian kum 1963 leh 1964 chhung khan a hlawpin a lei a, communist ram tih lohah chuan lei hmasa ber ram a ni nghe nghe.


Hun a han kal hret a, India hian MiG-21 hi 1200 lai a nei tling pha ta hial a, a tam zawk hi chu Soviet atanga license a neih hnuah Hindustan Aeronautics Limited-in an siam zui ve tak a ni. Kum 62 chhung zet Indian Airforce-te'n an hman hnuah chuan thla hmasa September, 2025 khan chawlhtir a lo ni ve ta nge nge a ni. 


MiG-21 hian India tan hna ropui leh chhuanawm tak tak a lo hlen tawh a, kum 1965-a India leh Pakistan indonaah khan a vawi khatna atan tih tak thlaka hman a ni a, a che tha hle. Kum 1971-a ram pahnihte inbeih lehnaah pawh India chungnunna chhan ber a ni leh. Kum 1999-a Kargil indonaah pawh MiG-21 hi rim taka hman a la ni zel a, indo ral hmatawngah chhuanawm takin a la che zak zak thei a, a chhuanawm hle. Kum 2019-a Balakot Operation-ah pawh khan MiG-21 Bison hmang hian Wing Commander Abhinandan Varthaman chuan Pakistan F-16 a kap thla ni-a sawi a ni hial. 


India hian MiG-21 chi hrang hrang a hmang a, chungte chu - Type-77, Type-69, Type-96, MiG-21 bis, upgraded MiG-21 bison te a ni.  Kum 1960 chhoah kha chuan MiG-21 nei pha ramte chu an hawipir ve vah a ni awm e. 


India-in MiG-21 a chawlhtir ve ta hian chhan hrang hrang a nei a, tawi tein lo sawi ila:-

Kum 60 zet hnuah chuan MiG-21 pianhmang leh thiamna thuruk bilh te hi tunlai khawvela ding chang tur chuan a rintlak tawk tawh lo a ni. Hei bakah hian Pilot tan a him lo hle a, nunna chan tam tak an lo awm tawh avangin koh elna hming atan pawh ''Kuang Thlawkthei'' tih a nih phah nghe nghe. A chhiat palh pawhin siam tha leh mai turin hmanrua hmuh zung zung a harsa tawh hle a, hei hi thil buaithlak tak a ni. India hian tih theih tam tak nei chi thlawhna a mamawh em em a, chumi atan chuan MiG-21 hi chu a rin theih si loh a ni. India-in MiG-21 te hun rei tak a hman hram hramna chhan lian tak pakhat chu a thlaktu tura a ruahman LCA Tejas siam chhuah zung zung a nih loh vang a ni a, tunah erawh MiG-21 thlak turin Tejas siam chhuah hna hi chak zawka kalpui mek a ni. 


Kum 2017-2024 chhung khan MiG-21 squadron tam tak chu chawlhtir an lo ni tawh a, October 2023-ah khan Uttarlai-a No.4 squadron-te chu chawlhtir niin Su-30MKI-a thlak an ni. Kumin September 2025-ah khan India-in hun rei tak innghahna atana a lo hman thin MiG-21 chawlh hlentirna tura thlahna inkhawm ropui leh lungrun tak mai chu Chandigarh Air Force Station-ah neih a ni a, hemi tum hian MiG-21 zinkawng kharna atan No.3 Cobra Squadron leh No.23 Panthers Squadron-te thlawhtir an ni a, heti hian India ramah MiG-21 zinkawng chu a tawp hlen ta a ni. 


MiG-21 te an chawlh hlen takah chuan Indian Airforce-a squadron 31 awm chu squadron 29-ah a tla thla ta rih a; nimahsela Tejas Mk-1A-in a rawn hnawh khat leh vat turah besei a ni. MiG-21 lo chulneltu pilot te, lei lama hna thawkte chu Tejas belbul tura training pek zui nghal an ni. 


MiG-21 thlakna atan hian India-in nasa takin hma a la a, ram chhung ngeiah LCA Tejas Mk-1A siam a ni a, kum 2024-ah khan 97 lai order belh a ni nghe nghe. Tejas bakah hian squadron tam takah Su-30MKI dah a ni a, Rafale Jet lei a ni bawk. India hian ama kutkawih liau liauvin thlawhna changkang tak Advanced medium Combat Aircraft (AMCA) siam hna a kalpui mek zel bawk.  


MiG-21 chanchin hi heti hian lo khaikhawm ta ila:-

Kum 60 chhung zet India innghahna a lo ni tawh a, enkawl a hautak lo a, a thlawk chak a, a hunlai na na na kha chuan a rintlak em em bawk. India indo thlawhna pilot tam tak lo chher chhuaktu a ni bawk. A hun tawp lamah sawiselna tawk fo mahse India tan hna chhuanawm tam tak a lo hlen tawh a, ram dang laka India dah sangtu a lo ni tawh thin a, a tha zawngin hriat zui reng a ni tawh ang.


I ngaihthlak duh chuan hei hi hmet rawh




Wednesday, 8 October 2025

India ramah C. Ronaldo a rawn inkhel dawn?

-- Joel Lairemsanga


Tun thla October 22-ah hian AFC Champions League 2 group stage pualin Al Nassr leh FC Goa chu India ramah an inkhel dawn a, a khelhna Club berin India Club an tum dawn avangin football pasaltha Cristiano Ronaldo chu India ramah an club tan a rawn inlan ve dawn em tih chu Football tuipuitu mi tam tak te ngaihven ber pakhat a ni mek.

Goa CEO Ravi Puskur chuan mi tam takin Portuguese star hian a club tan India ramah football a rawn pet dawn e tiin thu a chiang ta niin an sawi a; nimahsela a rawn khel ngei ngei dawn tih hi thu chiang a la ni lo a, a khelhna Club ber pawhin official takin thupuan an la nei lo a ni a ti. Al Nassr Club-a player zawng zawngte India-ah an lo thlen theihna turin visa an buaipui mek a, an zavaia an lo luh hi remtihsak an ni dawn em tih hi a la hriat chian theih loh a ni a ti bawk.

Puskur sawi zel danin India ram leilung ngeiah Cristiano Ronaldo hian a thiam thil a rawn lantir dawn a nih ngat chuan khawvel huap pawha Company lian ber berin an Company fakna atan sum tam tak senga sponsorship rawn tih an duh thu an rawn thlen nasa tawh hle a ni awm e. 

Ronaldo hi a rawn kal a nih ngat chuan India ram Football History ropui ber a ni nghal dawn a, an Club tan pawh sum leh paiah dinhmun sawhngheh lehzualna remchang tak a ni bawk ang a ti. Chutih rual chuan Ronaldo an rawn hruai ngei theih nan FC Goa-in Al Nassr Club hi sum engemaw zat pek an tum tih thu thang awm chu thu belhchian dawl lo a nih thu a tarlang nghal bawk.

Goa CEO chuan - ''Club te leh rethei kan ni a, player pakhat a lo tel theih dawn chuan pawisa kan pe ang che u ti tur khawpin sum lamah kan lian lem lo bawk. Amah Ronaldo zawk hian kan Club hi lei duh ni sela chu sum lamah a buai loh em avangin minute 5 chhung lekin min lei thei zawk ang chu'' a ti zui nghe nghe.  

Kum 40 laia upa ni ta Ronaldo hian kum 2023 January thlaah khan Al Nassr Club hi a zawm a, an Club tan goal 98 a thun tawh a, asisst 20 a nei tawh bawk. Kum 2023 leh 2024-ah Saudi Pro League Golden Boot lawmman a dawng a, season khatah goal 35 a thun hman a, Al Nassr Club tan chuan tuma han er phak loh khawpin dinhmun chungnung berah a thu mek a ni. 

I ngaihthlak duh chuan hei hi hmet rawh




  

Friday, 26 September 2025

Charlie Kirk Thusawi - Hlawhtlinna Kailawn

- Joel Lairemsanga


Rethei taka awm hi i dikna chanvo a ni bik kher lo. I nu leh pate beisei phak lo lutuk nia inngaiin indem reng bawk suh. Tum bulfuk nei lo khawpa beidawng leh nun nguaiin awm lo hram ang che. Mi khawsa thei leh mi hlawhtling leh mi rethei te hian nunphungah inanna kan nei niin i hria em?


Eng vangin nge mi hlawhtling leh hausate hian an dinhmun hi an thlen theih bik? An fin bik vang a ni hauh lo a nia. A ni lo hulhual. College an rah phak vek vang pawh a ni chuang lo. An rilru puthmang avang zawka dinhmun thaa awm an lo ni zawk. Mahnia inhai kaw tura rilru lian leh khauh an put vang mai a ni. Hetiang mi ropui leh dinhmun sanga dingte hian mi tam takin a harsa lai chauh kan hmuh len laiin anni chuan hun remchang leh a tha leh eng lam chauh hmu turin an rilru puthmang an lo siam bik mai a lo ni.


Mahni ke-a ding chhuak tura min daltu lian tak nia ka hriat chu a taka chet chhuah hma hauhva ruahmanna nasa leh tam tak lo neih lawk hi a ni. 


''Eng vang nge'' tih zawhna chhan theih hi thil pawimawh tak a ni a, he zawhna hi kan chhang thei a nih chuan a bak zawng chu thil awlsam a ni tawh. Thil harsa ni-a i hriat a awm chuan kha harsatna su kiang tur khan midang i ruai mai thei tawh alawm. Eng vang nge tih zawhna i chhan theih chuan ''engnge'' tih leh ''eng tiangin nge ni ang'' tih zawhna pawh awlsam takin i chhang thei zui mai ang. 


Mahni kutkawih liau liauva sumdawnna kalpui i tum hunah pawh hei hi hre reng ang chu:- Eng vanga sumdawn tum nge i nih tih hre chiang hmasa ber la, harsatna awm thei tur leh ruahmanna tha i neih thiam loh avangin lungngai nghal ngawt suh ang che. 


A harsatna lam ringawtah rilru i pek chuan hmalam i pan thei ngai lo ang. Ngaihtuahna hriam hmanga sumdawng hlawhtlingte hian harsatna an tawh reng reng hi a hunah a chawpin an paltlang zel thin a lo ni tih hria ang che. 


Mi tam takin Charlie, hausak dan thuruk min lo hrilh teh, engtin nge ka kawng zawh mehah hian ka hlawhtlin theih ang ti tein min zawt fo thin. Harsatna i tawh hmasak ber kha han paltlang hram hram la, chutia i hmaa harsatna awm apiang i patlang a nih chuan miin an ngaisangin an ngaihlu tan ang che.


I hmaa harsatna awm apiang paltlang theia hun i hman liam rei poh leh mi hriat i hlawh ang a, miin mi hlawhtling hmuhin an hmu zui tawh mai ang che. 


Hmalam pana i kal hram hram chuan eng tik niah emaw chuan i thil ruahmante a hlawhtling zel tih i hria ang a, midang aiin ke i pen thuiin hlawhtlinna tlang i lawn thleng tep tih i hmu chhuak vat mai ang. Eizawnna emaw sumdawnna emaw i kalpui chu midang tana a pawimawh a, a tangkai a, hma a sawn zel chuan i hlimpui ang a, tichuan hlawhtlinna chang turin a hun takah hna tha tak i buaipui mek tih hriain i hringnun chu a lo hlim em em mai dawn a ni.


Ze nghet cherh chawrh leh tum lian tak nei mite kawm tum la, i mi kawmte azirin eng mi nge i nih a hriat theih tih hria ang che. Tu nen nge hun i hman tam ber tih han ziak chhin teh le. Mi rel hmang i kawm tam ber chuan mi rel i hrat thuai mai ang. Mi ngilnei i kawm tam erawh chuan a hma zawng aiin i nun a ngilnei thuai bawk ang. Harsatna karah pawh a eng zawnga thil thlir thin mi i kawm chuan i indawmkun reng hauh lo ang. Chuvangin i mi kawm tur thlang uluk hle ang che. 


Ka sawi anga thian tha thlan i tum a nih a, puitlinnna kawng leh nun sang zawk neih i duh takzet chuan i thian kawmngeih thenkhatte chu i kalsan ngam pawh a ngai ngei ang tih i hriat ka duh. 


Hlawhtlinna hi awlsam taka lo awm a ni ngawt lo. Thawhrimna leh mahni inhlanna atanga lo chhuak a ni. Tum ram thleng tura hun rei tak zinkawng kan zawh ang te, chhun leh zan, khawlum leh khaw vawt paltlanga thlawhnaa hun rei tak kan chuang nen hian thil inang tak a ni. 


Hlawhtlinna kawng i zawh mek laiin mahnia khawhar taka kal chang a awm ngei ang; a chang chuan mahni chauha zawh lovin nangmah chawk phura pui thei tur che i chhungkua, puithiam, thian tha leh rilru lama thiamna neite pawh pun hreh ngai suh. A pawimawh ber chu chhungkaw hlutna hriat hi a ni a, kan chhungte hian kawng engkimah min thlawp a, min fuih a, kan tan an inhuam thuk em em a ni tih kan hriat a tha.


Hlawhtlinna tlang chhipa i lawn thlen hmain vawi tam tak i tlu thei tih inhria la, beidawn rum rum chang pawh i nei ngei dawn. A chhan chu kawng awlsam a ni tlat lo a ni.


I taimak luih a ngai a, thil thenkhat i chan phal a ngai a, nuam i tih ber leh i ngainat leh hlut ber pawh i kalsan ngam a ngai dawn tih hria ang che. 


Mi hlawhtlingte reng rengin hetiang hi an paltlang vek a, an thlen tumah chiah rilru an pe a, chumi pan chuan an kal lui ngar ngar mai a lo ni. 


Mi hneh turin sakhmelah chuai ka nei hauh lo; nimahsela thil tha tam tak nen inzawmna kan nei a, mi tha ber ka ni tihna erawh a ni kher lo. Tu tan pawh inchawhphur te, infuih te, thawhrim te leh beih hram hram te hi hlawhtlinna kawng a ni tih hi ka pawm nghet bur a, hemi kawngah hian mikhual lo hle pawhin ka inhria.


Hun awl hman liam mai mai i ngah thin em? Inhmuhkhawmna hun hmang turin darkar hnih i mamawh kher thin em? nge darkar khat zawk? 


Hun hi a hlutzia ka hre chiang a, a lo thlawna hman loh hram hram ka tum thin. Buai viau mah ila zanah hian taksa mamawh khawp mu turin darkar 9 atanga darkar 10 chu ka mu hman tho thin. 


Midang aiin ka thawkrim zawk tur a ni a, ka ti thei bawk tih hi mahni infuihna atan ka hmang fo thin a. Mite rilru hneh zung zung turin zawlaidi ka nei lo; nimahsela thu tha ka sawi thei a, thil tha tam tak ti theiin ka awm bawk. Hun hi a va hlu tehlul em. Uluk takin i hun kha lo hmang zel teh. Mi hausa tawntaw tam tak hian an hun an hmang tha a, harsatna tam tak an paltlang thin. An hausak avang ngawta mi tha lo en-a en tur pawh an ni bik lo.


I rila rah i fa la naupang te te te chu pawisa thiltihtheihzia hi la hrilh hmanhmawh lo la a thain ka hria. Credit Card awmzia hre map lova hringnun an hmang kha a hlu hle a nia. Kum 17-a upain Credit leh Debit awmzia a hre lo a nih chuan a demawm hauh lova, a tan zahthlak lah a ni hek lo. Hausak hi hmanhmawh tur a ni lo a, muangmara hausak hi a hlu tih kan hriat a tha e.

 

Thil dik leh thil tha tam tak nunpuia kalpui mek ka nei a, nimahsela mi tha ber ka ni hran lo. Mifing ber ka ni lo a, a nihna takah chuan Harvard Law School pawh ka rap thleng lo zawk a ni. 


Tun aia tam vantlang inkhawm ka la kalpui thei a, tun aia hmun tam leh zau zawkah ka la zin thei bawk. Thil tam tak hmachhawp leh tih tum ka la nei thei. Nang pawhin i tum phawt chuan i thei ve tih ka hria. I rilru put dan zawk kha a ni pawimawh ber tih i hriat ka duh avanga hetiang hi sawi ka ni e. 


Kei pawh hian tun aia nasa zawka hna thawh ka tum a, lehkhbu tam tak chhiar zel ka tum a, podcast tam tak ngaihthlak zel tumin hmachhawp ka la nei ve bawk. 


Hausak i duh a, Bank Account lian tak neih i duh chuan a tha e. 


Ka IQ hi khawvelah a sang ber a ni hauh lo a; nimahsela mi ropui tak tak te ka el thei si a. Thluak chak nei lo mah ila kei aia thluak chak te el phak a, umpha tur chuan anni aia thawhrim ka ngai tih ka hria a, hei hi a tawk viau a ni. 


Mi thenkhat chuan dollar 91,00 an hlawh thu te min hrilh a, kar khat chhungin dollar 100 zel pawh an dah tha thei ngei ang. Kar khatah dollar 100 zel lo dah tha ta la, kum 40 hnuah chuan i hausa hle ngei ang.


Warren Buffett hi khawvela mi hausa ber zinga pakhat a ni a, a bul tannaah chuan a pachhe ve hle. Kum 70 liam taa pachhe ve tak kha tunah chuan khawvela hau ber pakhat a lo ni ta. A hausak chhan ber chu a dawhtheihna leh pawisa khawl a taimak vang a ni kan ti thei ang.


Tum khat chu College zirlaite chu engnge an zir tih ka zawt a, anni chuan sumdawn bul tan dan kan zir tiin min chhang. Kei chuan a bul tan dan zir lovin luchilh nghal ula in hlawhtling hma zawk ang tiin ka chhang ta nghe nghe. 


College ropui tak takah chuan investment chungchang an zir hnem hle. Kei chuan ngaihdan mawlmang leh awlsam tak ka nei a, taima taka sum khawl te, duhzawng ni lova mamawh chauh lei ngamna nun te hi sum leh pai peipun leh sum hman dan thiam kawngah chuan zirlai ropui tak ni zawkin ka hria. 


M tam tak chu sum bawihah an tang mek a, hausak an duh luatah hun reilote chhunga hausak thutna an dap nasa ta hle. Nimahsela hausak dan tlo leh dik ber chu taima taka hun rei tak chhung sum dah khawl hi a ni zawk a. A pawimawh ber erawh Tirhkoh Paula ang-a Isua Krista Bawih nih hi a ni. 


I ngaihthlak duh chuan hei hi hmet rawh





 


Wednesday, 24 September 2025

Thyroid natna nei tana ei tur leh ei loh tur te

- Joel Lairemsanga


Kan taksaah hian thalbe chi khat ‘Thyroid Gland’ a awm a, hei hian tuihnang ‘Thyroxine’ a siam chhuak thin a, thyroxine hi kan taksa tana pawimawh em em niin taksa hnathawh vawng thatu pawimawh ber zinga mi a tih theih hial awm e. 


Kan taksaah Thyroxine hi mamawh tawk aia tam a awm chuan kan taksa rihna a tlahniam thin a; mamawh aia tlem a awm erawh chuan taksa rihna a lo pung thur thur thin. 


Hemi hi a nih avangin Thyroid Gland hian taksa mamawh tawk chauha Thyroxine hi a siam chhuah a pawimawh hle tih a chiang. 


Tun tumah hian Thyroid natna (Thyroid disorders - Taksa mamawh tawk aia tam emaw tlem emaw Thyroxine neih natna) nei tana ei tur chi leh ei tam loh tur chi tlem azawng tarlan kan tum ang:-


Iodine Chi (iodised salt) : Kan sawi tawh angin Thyroid Gland hian Thyroxine tuihnang a siam chhuak a; amaherawhchu Thyroxine siam chhuak tur hian Thyroid Gland hian hmanrua mamawh a nei a, chu chu Iodine Chi hi a ni teh tlat!. 


Hemi hi a nih avang hian kan taksain iodine a tlakchham chuan Thyroid Gland hnathawh a lo pung hluai thin a ni. Chuvangin Iodine tlakchham hi kan hlau tur a ni. Iodine pai tam chi (Iodised Salt) ei tam tur a ni. 


Bekang :  Mi tam tak chuan Bekang hi tui kan tiin kan ei nasa hle hlawm a nih hi. Kan hriat tur erawh chu Bekang hian Thyroid Gland hnathawh tibuai thei damdawi chi khat ‘Goitrogens’ a pai tam tlat nia!. 


Bekang i ei uar a nih chuan i taksa mamawh aia tam emaw a aia tlem emaw Thyroxine kha i taksaah a awm thei tihna a ni. Chuvangin Thyroid natna nei i nih chuan Bekang hi lo ei vak lo phawt mai teh.


Zikhlum, Parbawr, Buhtun, Broccoli leh Pangbal : Heng thlaiah pawh hian Thyroid Gland hnathawh tibuai thei Goitrogens a tam hle. Thyroid natna nei i nih chuan Zikhlum leh Parbawr,  Buhtun,  Broccoli leh Pangbal  pawh hi lo ei uar lo phawt mai teh.


I ngaihthlak duh chuan hei hi hmet rawh