MIZO TLANGVALTE GERMAN RAL RUNIN

Indopui hmasa (1914-1918) vel laia kan Mizo tlangvalte French ram kal chanchin Pu J.F. Laldailova'n (L) tha tak maia a lo record thap mai hi a hluin a ropui kan ti tak zet a ni.

Mizo tlangvalte hi Aizawl atangin Silchar ke in an kal a. Duarbon phai an thleng a, sihal zan vak tin tur an hmu a, an han au khum ta ruih ruih mai te leh Silchar atanga an rel chuang mak an ti lutuka, nui ni silo tap ni bawk silo, zai pawh ni hek lovin an au ta chuah chuah mai a ni awm e. Bombay an thlenga, tuipuiah lawnglian chungah France ram an pan ta a ni. Han chhiar teh u le.

As told to JF Laldailova

Lawng ruak lianpui "Akbar" an tihah chuan leihlawn indawh-ah kan kal kai chho ta nguah nguah mai a. "Life Belt" an tih, thing laimu zang chia an siam tuia pil theih lohna tur hi min pe theuh a. "Hei hi eng tik lai pawhin keng rawh u, lawng a keh palh hlauh pawha in invenna tur a nih hi," an ti a. Mi 1,500 lai lawnga kan han luh hnu chuan lawng chu tuiah a lo inphum hniam ta deuh a. Kan pawla mi Sawleng khua Khuaia chu thlem ngaihna awm lek lo hian a tap ta chiam mai a. "Tukverh leh vaukam lungrem inzawl dan khi ka chhinchhiah kiau a, lawng hi a la pil tial tial a ni. Hetianga mi tihhlum tum tho tho si engati nge kan chhungte'na kan ruang an hlawm phakna hmun Aizawlah khan min tihhlum law law lo ni? Ka lung a va awi lo tak em!" a ti thin a. Darkar khat lai hnu pawha a la pil tak lohna chuan a thlem ban theih ta chauh a ni.

Vaukam atanga khawpui lan theihna mel khat velah chuan kan lawng chuan min tawlh chhuahpui ta a. Chutah chuan ni khat lai kan cham a. A tuk leh tlai lamah chuan lawng chhungril chu a ri ta tlut tlut mai a. Buh in-thumrawn ang deuh hian thawm a nei a. "Lawng a kal a ni e," an ti a. A chhunga awm tan chuan a kal tih pawh a hriat si lo. A nakinah chuan a chhawng chungnungah chuan ka han leng chhuak ve e, ka ti a. Khawpui kha han hmuh leh mai ka tum ngawt a, tui hlir, tui hlir a lo ni mai si a. Lehlam ka va thlir leh, tuipui chunga ni tla tur hi amah chuahin a lo awm ta luang luang mai a. Khawmual reng reng a lang ta lo va. Kan piah lawka sairawkherha perh phak awm lekah hian kawlkil chu a lo awm ta ruih mai ni hian ka hria a. Ka rilru a mangang ve ta a. Aizawl Chanmari pheia min tah hawm hawm lai ka hmuh te khan ka nuih a za mai a. Tuipui zau -a kan han kal ta meuh chu min lo tah leh ta se, "Ka pui ve mai awm mang e," ka ti rilru a.

A tukah chuan tui a fawn ta mai a. Tuipui a zau telh telh a, a fawn nasa telh telh mai a. Ni li lai hnuah chuan lawng kan rui tan ta. Chutah tlangau a lo au va,"Durtlang khua Sawnlala kha in pawlah a awm em? Lawng kal tirh zan khan a bo daih mai," a rawn ti ta mai. "A tho a ang a, tuiah a tla dawn em ni chu aw? te kan ti a."Thawnthua kan lo hriat thin angin lawng kal tur TUIH nan an hmang a ni awm e," te kan ti a. A bo hlen ta daih mai si a, a ngaihna kan hre lo kher mai.

Ni khat leh zan khat chhung vel chu kan ruih a zual a. Kan luak tur kan luah zawh tawh hnu chuan tlemin kan harhin kan insingsa thei ta deuh a. Nikhat chu kan pindana mi 120 lai awmna kila tuizem lian tak mai hi lawnglei velin herh hawnna a sawi kau va, tui a lo dir ta chiam mai a. Kan puan te kan bel leh kan luak te nen chuan a hnawl vel ta chiam mai a, kil khatah a hnawl khawm ruih a, leh lamah alen phei leh dul dul mai thin a. Kan thianpa pakhat chu a la harh fel ve si lo va kan luak lehthil dang fawn vel chuan a han tuam leh hlup hlup thin. A khawngaihthlak ngei mai. A hnuah Chinese mistiri a lo kal a, tui zem chhia chu a rawn thawm tha leh ta a ni.

Kan ruih a han reh hnu chuan kan awmna tura an ruatah chuan kan awm duh ta lova. Chhawng chungnung bathlar ah te lawng hna thawktu ho veivahna kawng dal tak tak lawng Captain kailawn ah te chenin zan ah chuan kan mu ru ta a. Lawng hnathawktuho hruizen hnuhna dal tak tak ah te kan mu ru ta a. "Kamaldar kamaldar" tiin an au ta chel chul mai a, "kawng mi kian ru kawng mi kian ru" an tih na a ni ta awm e.

Kan mak na pakhat leh chu, kan chuan na lawng kha rawng var hlak a hnawih thar diai ani a, chutia kan riah darna zawng zawng, kan ban phak tawk chu kan hiat rang zo vek a, kuttin hian enge mo kan ziah kual vel a, kan kheuh kan kheuh a ni ber awm e. Captain Sap pindan fang kual pawh in, "Kan mi phurh te chu zawng rual an ang ber awm e" a ti ta hial reng a ni. Hnathawh tur awm hlawl si lo, awm hle hle thiam lo Mizo ho khan bang a rawng hnawih kheuh khawh tal ah kan lo ram tang a ni ber awm e.

Mak leh pakhat chu lehlamah lawng a han lei chuan arsi te chu a tla duak duak a, lehlam ah chuan tuifawn kha chung lam ah a ko leh ber bur mai thin a. Arsi tla duak duak chu thudang, van lam atang a tui fawn a lo ko bur bur mai thin chu mak kan ti thei hle mai. Lawng kha a len em avangin a lei tih pawh kan hre lova, tuipui leh van chu a lei zawk emaw kan ti ni tur a ni.

Hmuhnawm pakhat dang leh chu, tuifawn kha kan lawng kiangah mual pawng tiat tiat hian a lo pawng a, a han in fawn phai leh a, tin thum hmun vel awm ruam rai tha deuh mai hi a lo khur leh dum dum thin a, a fawn phuan in hnuk darh leh chu lo hal kang dum huam a nawhpui hrui zam darh na hi a ang ber in ka hria. Kan thlir reng mai thin a, Pu Zosaphluia'n Mizoram tlang bawl nuk mai hi a thlir a,'Well.....tuifinriat a va ang ve le...' a ti a, a lo in ang viau reng a lo ni.

Kan chhuah dawn khan , "lawng a lo tut chuan a keh a ni ang", tiin thu min zir tir vek a. Nikhat chu le , a lo tut ta vuah vuah mai a. Kan mangang chuan awm ngaihna kan hre ta lo. Kan chhandam na kawnghren kha tumahin nithum bak chu keng peih hek lo vi. A chhunga awm ten lo tlan chhuah an tum a, a pawn a awm ten 'kan chhandamna lawng kan zu la dawn' , kan ti a. Leihlawnah chuan chhuk tum leh chhuah tum chu kal hleih thei lovin kan in kam ki ta tlat mai a. Minute nga zet chu chutiang chuan kan in hnawh tawt a. An mi sawithaih lawk ang khan lawng chu a keh ta mai bawk si lova, "Ralkhel fiamna mai mai a lo ni e" an ti leh ta a. Khel lo ni phei i la chu kan tan chuan han him ngaih na reng reng a awm lo tih na a ni ang.

Rilru phawklek tak mai chuan Arabian tuipui chu kan kai dawn ta a. Khawmual hmu lo lekin nisawm lai kan thang tawh a. Zing khaw var tirh hian ," Tlang a lang e" tih thawm a lo awm a, ka han hawi vel ve a. Kawl bul a chhum upa uk tak ang hian ka han hmu a. Rei lo te ah chuan ram hmel nen a lo lang thei ta a. Ruahtui hmu ngai reng reng lo thlaler ram ro hi a lo ni a. British lawng chawlh na hmun Eden chu kan thleng ta a. Khawmual lam pan chuan khawl pakhat hi a lo ri phei a taikuang pahnih hi a rawn rah phah a. "Tui chung thlawhna a ni e," an ti a, chutia ka en reng lai chuan an thlawk ta tak tak a, tuifinriat zau lam ah chuan an thlawk ta daih mai a; mak kan ti kher mai.

Chumi atang chuan Tuipuisen ah kan lut ta a. Tuipuisen vang lam chu a zau vak lo ani ang ; khawmual kan hmu ta deuh fo mai a. Suez Canal kan lut chho zel a. Aizawl sipai ral kap chho mek te chu an lo chawl a. Min lo au va, "Sena a tel ve em?" an lo ti a, lung a ti leng hle mai. Ni leng a Suez Canal (tuikawng) kan zawh hnu chuan Port Said lawng chawlhna hmun kan thleng ta a. Chutah chuan ni khat kan cham a. Tuiah te cheng in tuifawn te kan chhaih vela. Kan lawng chuan na pawh kan thlak a, Sapram lawng ah kan chuang ta a. Lawng hnathawktu te pawh Sappui biang sen hlir an lo ni ta a. Lawng in thlak lai a thawmhnaw kan han in thiar vel chu kan khu rum rum mai a, kan ri ta luih luih mai a ni.

Vaivut khu-ah chuan kan hotu Pu Ch.Pasena chuan,"Zawng tar ho ti khu reng reng suh u. Ka dam loh vaih chuan chaw in nghei a ni mai, Patiala fapa Pasena hi a va kal ang a, a ziak ang in chaw in ei thei chauh dawn a ni," a ti a. Kal dang zingah chuan saptawng thiam hi kan lo awm ve si lo va, a mah chu kan rin pui ber a ni mai a, a in ti-lal in zah pawh kan zah der hle hlawm a ni.

Portsaid atang a kan han kal leh chu Meditaranean tuipui ah kan kal ta. Mileti thliarkar te kan hmu ta a. Ni khat chu kan cham a. Kan lawng chu indo lawng chak chi hian min veng zel a. Kan lawng pawh chu chak ve teh reng nen kan kal reng chung chuan hnunglam ah te hmalam ah te hmuh phak lova min veng zer zer reng mai a ni.

Nikhat lek kan kal leh a, Marseilles khawpui mawi tak mai chu kan thleng ta a. France ram a lo ni ta a. Chu lawng chawlhna ah chuan hmuhnawm a lo tam ta mai a. Hruizen in phan te, bur(bawm) dum tawlh zei zei te hi kan hmu a, silai hlo chi khat hi an thiar an thiar mai a, keini chuan a hming ah "Hauhuk dak la " kan ti mai a. Negro lukir bep bup leh sap nula hnathawk suau suau te kan hmu a, sapram chu a mak tan hle mai.

Merseilles khawpui kal tlang tur chuan mel riat ke a kal tlang a ngai a. Kan hotu te chuan, "Fel tak a kal tur, kal pah a hawi hu hu leh hmuhnawm te kawh zauh zauh loh tur, " tiin thu min pe te te a. Kan thei tawk chuan pheikhawk bun leh ngal zem te zem a in thuamna chuan kan ri ta rap mai a. Kan han kal tir chu Aizawl a min lo zirtir tawh ang bawk khan tlarli-in kan han kal ve thap thap bawk a. Mel chan ve lai kan kal hnu ah in tih thianghlim na hmun kan thleng ta a. Thawmhnaw zawng zawng kan hlip vek a, tui - hu in an ur thianghlim vek a. Keimahni chu pindan mi 50 lai leng ah hian kan in bual a, damdawiin min kap tui dur dur mai bawk a. Lu kan la met si lo va kan su phuan chiap chuap hman chauh ti hian mi dang an lo lut a, pawnah chuan kan thawmhnaw chu min lo pe leh a, sam phelh phungin diar hlam 5 lai a sei chu kan vet hnawk leh ta a. Thenkhat in nghawng ah an vet a, a tum bung chu a lu-ah khan an vet khapdiau chho thul."Pheikhawk kan bun thei lo," ti a ko ki a bat uaih ta thuah thuah lah kan tam bawk. Chu in bualna hmun a tanga kan chhuak leh chu a buarchuar thei ang ber a inthuam hi kan ni ri ngawt mai a. Khawpui kawt thler kan han kal meuh chu France mipui tan chuan kan hmuh nawm ngang a ni awm e, "Kut-in engmah kawk suh u , sapram chu fel tak a ni dawn nia ," tia min zilh na chu dawt thu ah kan lo chantir ta a. Mipui, ti mai mai i la, nula ho an ni ber e, chung ho chuan min lo eu hi a ni ringawt mai a. Min lo nuih ta dur dur mai a. Min hmu tawh hnu te pawhin hmalam ah min tlan khalh a, ka hma lawk ah chuan Pu Bianghmula kan tih mai, Hluta kha a kal a, an hmu duh zual bik a. "Hei mawlh hi a hmuhnawm mai " an tihna emaw ni dawn ni, "Sasu,sasu....." ti nauh nauh hian kan hre mai a, in chhawng te lah a sang si kurung chep tak a kal hi kan ang ber mai in ka hria a. Lawng a rei tak awm tawh ke a han kal leh chu harsa leh khawr tut hian kan in hria a. Chumi ni chu hrehawm kan ti tlang hle in ka hria.

Tlailam ah chuan khawpui pawn chu kan va thleng ta a, nithum kan cham a. Thawmhnaw tha deuh deuh, sapram chhuak min dawn tir ta a."Y.M.C.A (young mens Christian association) pek a ni e," an ti a. Kan kiang kawng ah chuan kawtthler a rel kal chi (Tram Car) hi a kal zut zut reng mai a. A hming kan hre si lova, a chhunga chuang te chu sap nula hmeltha lutuk tak tak hlir an nih thin avangin a hmingah chuan "hmeltha bawm" kan ti ta mai a ni.

Chu khawpui atanga ral lam pana, ni thum leh zan thum kan han kal leh chu India ram rela kan kal kha a ang ta lo hle mai a. Hmuhnawm a tam lutuka, chhunah chuan tukverh dahna kan in chan ta thin lova. Chutia ral ram pana sipai rel han kal ta chu mipui zawng zawng chuan inchhawng atang chuan rawmawl varin chibai min lo buk ta chum chum mai a."Nula" tihna chu kan han hre thuai maia, nula hovin chibai min lo buk laite chuan,"Mademoiselle (maduazel)- in chibai min buk e,"kan ti a, kan hlimpui ve em em a ni.

Ni thum ni tlai lamah chuan indona hmun chu kan thleng ta rup mai a. Nunau hmel hmuh tur ta reng reng a awm ta lova, khawpui in chim rem rum te, laipui mu dahkhawm leh sipai te, vahchap ang maia laipui mu a ngawpui kah sawm nulh te leh silai mu thinghnah leh tang zawng zawng kah tilh vek te kan hmu a. Laipui ri dup dup te kan hre phak ta bawk a, a hlauhawm ta hle mai a, kan rel chuanaah lah chuan laipui rikna lam chu a la pan ta tlut tlut mai si a."Ding tawh mai se aw!" kan ti nauh nauh mai a. A tawp ah a ding ta nge nge a. Ke in mel khat vel kan kal a, leilet ram chul pawlah hian kan puanin tur chu an lo kaih thluah mai a, kan han kai ding dawna, kan thiam ta awzawng lo mai a. Kan in hnukhnawk kual ta chiam mai a ni. Kan bula sap sipai zingah chuan tawtawrawt a han ri ta tat tat a, sipai chuan min rawn kaihsak ta a. Ban pakhat a tlung chauh nei hi a lo ni a, puan in pakhat ah chuan mi 15 kan leng zel a.

(Kan pawla mi 1 chuan bomb la puak lo hi ,"sikret zuk nan ka hal fai dawn e,"tiin a han dep puak ta dawt mai a. A kut zungtang 3 chu a bung ther sung mai a.)

Chu kan awm na hmunah chuan Mizo 1000 leh ral leng (Naga) 500 kan awma. Hna kan han thawk tan dawn a, hotuten thupek an han puang a."German ho awm na hlui a ni a, an kal dawn in thil puak thei tam tak an phum ru a ni. Sa tin, telephone hrui te a inzawm ang a, zu bur leh thil ei theih dang dang te pawh chutiang chu engmah in la tur a ni lo,"an ti a.

Kan pawla mi 1 chuan bomb la puak lo hi,"sikret zuk nan ka hal fai dawn e,"tiin a han dep puak ta dawt mai a.A kut zung tang 3 chu a bung ther sung mai a. Rel kawng siamin kan han feh chhuak leh a,rel nam lirh ah chuan mi 10 chu an han tla leh a,hliam chu kan han tuam var leh ta fur mai a. Kan hnathawhna tur ram chu a khirhin a hautak hle dawn ni in ka hria a.

Nikhat chu bomb puak lo hi kan chhar a, thir hlum mai ni in kan hria a, kan thian 1 mi huaisen inti chuan han cheh puah leh ta mai hi a tum leh ta pek a. Min veng tu Sap chuan a rawn hmu hman hlauh mai a ,a ban chu pharin a rawn tlan phei thuai a, a rawn laksak ta a. Kan thian a chuan,"Mual let liamah tal khuan ka zuk ti puak dawn em ni chu aw,"a la ti chher chher mai a.

Chu kan awmna atang chuan indona chu a hla lova, khua a han thim chuan kawlkil lamah chuan thlahlei nga lai tiat tiat hian a lo eng leh vu vu mai thin a. An laipui kah ri pawh chuan mi a nghawk dawt dawt thei a ni.

Chhunah chuan thlawhtheihna dang tura an siam balloon santiri hi van lamah an chaih chho fur mai a. Bomb thlakna hnu chu themthainu mawng tawlhna ang hian a khuar chuk mai a ni. Chawhmeh atan chuan sazupui sa hi min pe a, a tuk kan han feh chhuah chuan Naga ho chuan a mei hi an lo beh fur mai a, keini ai chuan an mawl nasa ve leh chhawng hlein ka hria a ni. An pheikhawk bun te chu kan han en a, veilam ve ve te hi an bun kak fur mai a, lehlam hrawl leh te hleih em em mai te hi an rawn bun a. An ngal zem te pawh chu ngala zem chho lovin an ke rekah te an zem zo vek mai a, kan la nuihzat ve leh chhawng hle a ni. An feh tur kal te hi an pen rual ve thiam lova, an hotupa khan fei chhawn vuah hi a han hawl chhuak a, buk atanga hla an kal hma hauh hian,"Hei hah!" an ti tan mai a. Min vengtu sap sipai te lah chu an pawisa ve mang lova, vuak let te hi an tum ut ut mai zawk a. Sap sipai chuan,"Lushai an ang ve love," ti in report a pe hial a ni.

An feh tur kal te hi an pen rual thiam ve lo va, an hotu pa khan fei chhawn vuah hi a han hawl chhuak a. Buk atanga an kal chhuah hma huah chuan "Hei ha" an ti tan mai a. Min ventu sap sipaite lah chu an pawisa ve mang lo va, vuak ve te hi an tum let ut ut zel mai bawk a. Sap sipaite chuan, "Lusei an ang ve lo ve," tiin report an pe hial a ni.

Ni khat chu kan buk kiang ah sap sipai division hnih hian futbawl an rawn khel a. Mizo 1000 leh Naga 500 pawh chuan kan lo en ve a. Sapho lakah chuan kan tlem ren rawn hle mai a. Ball an pet a piang hian an au dur dur zel mai a. Pet lut mahse han diriam leh chuan ngaihna awm lo tur lek hian an au nasa mai a. A tuk ah chuan ral kap tur in an liam leh ta duak a. Indo lai laia han in fiam leh thin chu Mizo chuan kan hrethiam lo hle.

Chumi kan awm-na ah chuan puan in chu mit tlin tawk mai hian a inkaih a. Min tihhlim tum a YMCA pawl lo kal vel leh, Pathian thusawi vak vel kan hmuh chuan indaihzai hi kan ti hle. Thla khat kan awm a, khaw chhung lamah an ram ngaw Rizap lamah chuan ni thum lai rel-in kan kal a. Tah chuan kan awm leh ta a. Ral rama kan awm lai chuan King George-a te pa fa chu sipai chetla vel thlithlai tum a lo kal ru hi kan hna thawk bangin kan hmu a. An inbel cham buai mai a. Chhun lai te hian German-ho thlawhna a lo kal ta thin a, a rapthlak bakah hmuhnawm chu a tling ani. Mahse an kap fuh mawh hle.

Ram chu thir hling nei phan hnawk hian a khat tlat a. Tank rual in hma an hruai a, thir hling nei chu a rap bet a, an sul hnu ah chuan kan kal thin a ni. Kan awmna ram, chu German ram bul a ni tawh a. Kawr ruam thuk a awm lova, ram zawl pawh ani lova, mual lian pui pui motor tlan theihna a ni a. June thla a ni bawk a, ni a rei duh hle mai. Darkar thum emaw lek kha khua a thim thin a ni.

Indo ri va pawh kan hre phak ta lova, kan awm na tur hmun kan thlen hma chuan lui lian fet hi kan hmu a, luhkapui indawh duai hi a rawn tawlh pheia, kan chuang a, vaukam leh lam ah chuan min thiar kai ta a. Motor ah kan chuang a, British hmun luahah kan awm ta a. Thingzaina khawl ropui tak tak te a awm a, chutah chuan German sal ten hna an thawk a. Kei ni ho chuan thingzai tur te kan tawlh a, a tang zai tlak loh te meihawlah kan rawh a, chung lai hmunah chuan sal man thar te an rawn dah zel bawk a, an chetzia ah chuan German ho chu an taima in an rinawm zawk mahin kan hria a ni. Chumi hmun ah chuan in vawn dan chu an duh khirh sawt ta hle mai a. Kan pu, Saphluia pawh chuan sipai hna chu a lo thiam bik si lova, a vin ta tawlh tawlh mai a, sipai dan takin min vawng ta a. Pu Hluia chuan captain bel a bel ve a. An ramah a va chawl a, a lo haw leh chuan "Ka koki a thil bel avang hian sipai in chibai min buk thin a, a zahthlak thei hle a ni" ati. Punjab mi, fawmchawp daktor deuh mai hi min han pe a. Pu Sap Hluia chuan "Kan daktor nen hian kan in ang a ni, sipai hna hre miah lovin captain sap hna ka han thawk a. A ni pawh damdawi hre miah lovin daktor hna a thawk a ni" a ti a.

Kan company ah chuan dawt thu leh phuahchawp leh sarkar lam chanchin leh ti ti leng vak hi a thang duang em em mai a, chung hun lai a Mizo te chu mi ram la kal ngai hlei lo, zan 10 riak a vak chhuak te chu chhuak rei pawl kan ni mai a. France ram a kumkhat leh a chan ve kan han awm chin ah chuan hawn leh na tur thu te, indo rem hma chu kan awm ang tih thu te chu kan bengverh zawng tak a ni a. " I rin thu leh dawt deuh pawh han sawi teh," hi an han ti ta thin a. Kan pawl zing a dawt min han sawi tir te chu sawldar pawl dang ah a thang chhuak zel a. Kei pawh chuan ka dawt sawi kal kual midang ka a tang a ka hriat chu ka lo awih ve ta thin a. "India larsap in ram vawt ah ka Mizofate in chhawr rei lutuk, rawn ho tir leh thuai rawh u, tiin kumpinu hnenah lehkha a thawn e," tih te hi ka dawt sawi dan vel chu a ni.

Meihawl Rawh Thunawi:

Meihawl rawhna hmunah chuan thla kua (9) chhung lai kan thawk a,. Chumi chhung a thunawi awm thenkhat te chu heng te hi an ni.

(a) Nikhat chu pawlrang khua leh Maubuang khua insual an tum a. Chemte an kai char a, kan khua a mi pasaltha, sakap thei Khambawnga fapa chuan, ' Enteh u saw, ka zahpui a te saw, chemte an kai char a......kawih khup leh kha in zak dawn lo em ni?' a tih san mai a. Ani lah chuan ,' thiante nen a infiam nikhuaa chem lek zuai zuai mi hi chuan mi an sah ngam tak tak ka hre ngai love,' a tih san mai a.

(b) Eirawngbawl hi tlang val taima te tih ani mai thin a. Mahse, ni, thla a lo tam a, taima tluan chhuak peih hi kan vang hle. Tualpui khua Ralzema erawh chu a taima tluan chhuak zak ani.

(c) Pu Saphluia khan, ' Chaw thing khawlzel tur,' tih thu pek kha fet tak in a keng kawh a. Mahse, mi 500 rual zingah chuan damlo, chaw ei tui mang lo leh ningnawi tleng reng reng chu a lo tam hma khawp a, chawthing khawl na bawm chu hapta khat chhungin a vum leh thur mai thin a, kan rawsawt a tam lua emaw ti in hotu te chuan chaw min pe tlem ta tawlh tawlh mai a. Chaw bar lian deuh, vawi khata bar zawh tham lek hi mi pakhat tan min pe ta mai a. Kumpinu sawrkar chuan, leido a nei a, eitur lam chu ei sen lohin a pe ang tih kan ring si a. Keini lah chu eitur kham lo vin kan phun sup sup mai bawk si. Pu Saphluia te at vang a ni ber in kan hria. Chawlh kar khatah vawi hnih sa kan dawng a, bawngdar pakhat hi mi zanga tan an rawn pe thin a, mahse an sap bawng a hrawl em thin vangin kawi tiat vel theuh hi kan chang thei thin ani. Sikret hi kar khatah bawm nga zel kan dawng bawk a.

(d) Thla alo sik a, hrikhrah hi kan ngah ta em em mai a. Khualen khua, Aizawl-ah pawh sipai lam thiam ve thei lova khan angah zual bik a. A phulalen kawr chu a han hlip a, hrikpui khuang chawi hi vaimim fang tiat tiat hian an bawl tuk tuk zel mai a. Han hmehhlum sen chi ni hek lo, a han thing thawk thawk a, a vela hnahthel ro te chu a ri thawt thawt thei a ni.

(e) Aizawl atanga lo kal tel ve, Gorkhali Jemadar hi kan nei a.Thawh tur a hre ve si lova. Sipai lam leh chibai buk dan te hi mi zirtir phet alo tum thin a. Zinga kan intlar hi min lamtir a, kan hnathawk tlai hawn veleh hnathawh na atangin min au khawm leha kan ning em em mai thin. Keini lah kan sual bawk. A han auva, kut lek dantur anga min zirtir ang lo hlir khan kan ti ta thina, mit siai chung hian kan ti ta thin a. A thin hi a ur em em thin ani. Kan lam zawh apianga dismiss a han tih hian, "Thi nghal rawh ," tih hi a ri hman ziah thin a. Phun nuah nuah chung hian a haw tau nghawng nghawng thin a ni.

(f) December ni 10 chuan vur alo sur a. Saruh mehna nawi hi a ang hle. A rei tawlh tawlha, a tam tial tial a. Ram zawng zawng chu a var ta hluk mai a. Zan pawh a thim thei ta lova. Laiking tlan se alang thei vek ang. Thlasik lai chuan ni hi a rei lo em em mai a. Kawl bulah hian rei lo te alo lang nual nual a, a tla leh mai thin a.

(g) Kan meihawl rawh dan chu, thingtuai 3 kan phuna, thing hringin kan tun huala, lian pui, hlam 4 lai awhin kan tiang zawm zel a. Chhip zum tak, vanlai buk angin kan cheng mum a, lei kan bel hnan ta a, ni nga ral hnu ah kan ur sa kha kan la chhuak thin a, sai-ip 50 lai te kan thur chhuak thin a ni.

Trench Khur Lamah:

Chumi hmun atang chuan indona hmunah min tir leh ta a. German-hovin hma an rawn sawn a ni chek ang chu. Indona chu kan la hmu phak lova. Hnungtawlha tan khawhna tur ni awm tak hian trench khur kan lai ta mup mup mai a. Sap sipai leh labour- te nen thla chanve lai kan laih hnuin Dohleia pawl te khan min lo fin leh ta a. Dohleia pawl te nen chuan kan han in khel a. Kan pawl chu chaw khawp kham lo kan nih bawk avangin kan cher thuak hlawm mai a. Kan hneh lo nasa ta mai a. Kan bei a dawng khawp mai.

Zin Kawng Tawpna Chu:

Hriat lawk pawh awm lovin kan lo sul ho chu, " naktuka hawn tur," tih thu a lo awm ta a. Chumi zan meuh chu kan ngaihnawm nasa ta mai a. Thawmhnaw kan ngah nasa mai sia, " eng hi nge ka hawn ang?" tiin kan insawnglai nasa ta mai a. " Silchar leh Aizawl in kar ah i phur peih chuang lovang" tih te hi a ri ta nawk mai a. Kan haw tur hlim zauthau nen, kan in singsa tlaivar der ta mai a. Zingah chuan relah kan chuang ta. Kan val upa, kan veng a kan hotu ber chuan, "kan hawng tak tak ang maw? Khawi lam emaw te hi min pan pui leh mai ang e, " a ti a. Kei chuan , hotu te thu sawi ka hria a, Larsap in hawng thu a ron pe a ni e," tiin ka han phuah chawp leh ta zaih mai a. Mahse, ka dawtsawi fuh tum tak a lo nia. Nidanga mihring chuan na rel pangngai kha chu hliam leh damlo thiar nan an hmang a, bungraw rel ah kan chuang a. Marseilles khawpui pana kan han kal leh tak ah chuan America sipai te lo tel ve tum tan mek kum kha a ni a. Rel chung pawh nei lovah hian an lo thu khat tuarh hlawm mai a. An sipai hla an sa a, ral ram lam pan chuan an zai liam dual dual hlawm mai a. Kawng tluanin, chhun zan zawmin chutiang hlir mai chu kan tawk ta a. "An va tam tawh em em ve maw le aw!" kan ti leh ringawt thin a. Marseilles khawpui kan han thlen meuh chuan rel pawh in a lo thiar sen loh America sipai chu lawng lian pui pui bathlar ah hian an lo la faifuk tlep ta rut rut hlawm mai a. Kumpinu leh France chu an ngaih a ngam hle awm e. Marseilles khawpuiah chuan chawlhkar hnih lai kan cham a. Kan in nghak khawm a, India vai dang te leh Garo, Naga leh Khasi te nen chuan kan cham khawm vek a ni.

Chhimbial lam Thanghlianga leh Lianzama pawl mi sangkhat chu hnung berah an lo thleng a,"kan hawng dawn tih pawh kan hre miah lova, kan tlanchhia leh dawn a maw kan ti mai a, kan haw a lo ni reng mai" an rawn ti a. Kawng hran a lo haw an ni a, America sipai an tawh hnem zia chu an rawn hrilh fak ve a. Anni company hnih hi chu ral ram ah an tumtla a. Belguim ram lamah te, laipui kah phak thelh thelh na hmun ah te an thawk a, mut ngam mang loh zan te a tam ni in an sawi.

Marseilles Khawpui Nun:

Chutia khawpuia kanin nghah khawm lai chuan insualna leh vai ho nen a in tih buai zan hi a tam mai a. Mizo leh Naga hi a tu zawk tak huai ang maw? Tih hi a ni deuh bik a, nikhat chu Mizo leh Naga pa hi chaw chhumna thuk inchuhin an in- nghirngho deuh a. Chaw-bel chu an in nghentir a, an innam tawlhsak rap rap thin a, a tawpah chuan Naga pa chuan a chaw bel chu a dah lawk a, insual tur chuan a in lek phek ta a. An Naga insual danin hnung lamah a kut a dah a, ar insual dan ang hrima koki leh awma intauh tumin an in leng phek a, a mawng lam chu a in hem tir soh soh a, chutiang chuan an insual ang chu tih nak a lai in Mizo pa chuan a kianga thingrem phel, buhtleia siam sei deuh fe hi a lek a, Naga pa hnarkawnah tak mai chuan a hem tak chawrh maia, a kun thi ta pur pur mai a. An insual tum dan inang lo chu a nuihzathlak hle mai. Mizo nge nge chu huai lamah pawh kan huai deuh a ni.

Phalna lain Marseilles khawpui mawi tak chu kan fang a, kan kal lamah mumal lo taka kan paltlang kha engthawl takin kan fang ta a. Mahse kan at deuh a leiah thil pawimawh hmuh tul te kan hre lova. Nawhchizuar rual min lo hui sup sup te chu kan hmuh thiam zawng a ni mai. Chawlh kar hnih kan cham hnuin India ram panin kan kal chhuak ta a.
*****************************************************************
Paste -via- Vawmphunga's writing

 

RILRU BEIDAWNNA ( Depression )

 Trans. by Joel Lairemsanga
 Source: JourneyAnswers.com
 Dt.8.2.12; 4:15 pm

    He lei hringnunah hian ngui em em châng leh hlim taka awm châng i neih tawh thin ka ring.

      Elija chu Pathian zawlnei ropui tak, tisa leh thlarau pawha beidawnna leh nguaina ( depression) lo tâwk ve tawh hi a ni a. Beidawnna satliah mai pawh ni lo, sawifiah hleih theih loh khawpa nasa lo tuar tawhtu zawk a ni. Elija chanchin hi ka hrilh hnuah che i beidawnna lak atanga nun thara i nun chhuah ngei ka beisei tlat a ni.

      Zawlnei Elija hian a hunlai zawlnei der zawng zawng te chu chovin, tu pathian nge dik zawk tih hre tura intihsiakna ropui a buatsaih a. Israel-ho zawng zawng leh Baala zawlnei mi 450 leh, Aseri zawlnei, Jezebeli dawhkana chawhlui kil ve thin mi 400 te chu an lo kal khawm ta mup mup mai a. Engti’ang pawha nasa leh ringin, zing atanga chhûn thlengin an pathian koh eih tumin mahni taksa hial zai mahsela Baala zawlnei te chuan an ko eih zo chuang lo. Zawlnei Elija erawh chuan minung Pathian a’n koh ve meuh chuan LALPA mei chu a lo tla a, halral thilhlan te, thing te, lung te, vaivut te chu a kângral ta vek mai a ni! Tunah zet chuan mipuite chuan Elija biak Pathian ropuizia chu mit ngeiin an lo hmu ta. Israel lal Ahaba erawh a lungawi lo tak zet a, Elija chu that ngei turin chhia a chham hnan ta.

      Khati khawpa huaisen leh rorum si kha thah hlauvin Elija chu a tlanchhe ta duai duai mai le! Baala zawlnei te nena an inelna avangin rilru lamah a lo châu ta a; a tlanchhiatna lamah a taksa pawh a silin a chau ve ta bawk. Chaw leh tui ei leh in tur a neih loh avangin tunah chuan a lo chauvin a ngaihtuahna pawh a buai ve ta tak zet zet a. Hetihlai tak hian thih hlauhna leh Israel mipuiten Pathian an zui duh loh avanga beidawnna chuan thangâwk angin a rawn bâwm buai nghal zat mai. Mahni mission-a fail, mi tangkai lo, nun ruak leh khawhar, mal ngawih ngawih leh damchhan pawh nei tawh lova hriatna chuan a rilruah hmun a chang zo ta. Beidawnna leh nguaina-in a rilru zawng zawng a hneh zawh tâk avangin hei bâka lungngaihna hi awm theiin a ring tawh lova, thihna hmachhawn tawp mai chu a inhnemna awmchhun a lo ni ta. A va beidawng tehlul em!

      Ka unau duhtak, Elija chu lungngaihna leh beidawnna, hlauhna leh nun khawharna leh mal ngawih ngawiha inhriatna khuarkhuruma a tlâknaah hian tla ve niin i inhre maithei. I tlâkna khur chu a thûk lutuk avang leh i harsatna  chu a rit em avanga chhanchhuah theih pawh ni tawh lo turah i lo indah a ni thei. I rilru chiâina, inzahpuina leh thilsual tihin depression a thlen che pawh a ni ang. Mite ngaihsak ve loh nia inhriatna pawhin a tibeidawng maithei che bawk. Heng zawng zawng hi i chungah lo thleng mek pawh ni sela Pathian hian a theihnghilh lo che asin tih hi ka hrilh duh che a ni. Tunah ngei, he thuziak i chhiar lai ngei pawh hian a hmu reng che a, a hmangaih tlat che asin! I tihtur awmchhun chu Elija anga LALPA hnen lam hawiin, “ Ka Pa, i lam ka lo hawi tawp mai e,” tia thinlung zawng zawnga Amah va pan hi a ni asin. I nun ram khalhtu atan Amah chu sawm la, i beisei phâk bâka nasain nun hlimna thuruk chu a rawn pe dawn che asin.

      LALPA thu Elija hnenah a lo thleng a, amah tiharh turin vântirhkoh, chhangper leh tui in tur keng a rawn tir a. Chuveleh Elija chuan LALPA lam hawiin a dinhmun khirhzia thu chu a lo sawi chhuak ta bawrh bawrh mai le. LALPA chuan Elija chu pûk pawna lo chhuak tur leh Amah hmachhawn turin a hrilh a. Bible chuan heti’ang hian a sawi- “ Tin, ani chuan ‘ Va chhuak la, tlângah sawn LALPA hmaah va ding rawh,’ a ti a. Tin, ngai teh, LALPA a lo kal a, thlipui na takin tlâng te chu LALPA hmaan chuan a rawn chhem khi a, lungpuite chu a phel rem rum a; nimahsela thli-ah chuan LALPA chu a awm lo: tin, thli tleh zawh chuan lir a lo nghing a; nimahsela lirnghingah chuan LALPA chu a awm lo: tin, lirnghin zawh chuan mei a lo chhuak a; nimahsela meiah chuan LALPA chu a awm lo; tin, mei zawhah chuan aw dam diai hi a lo chhuak a.” ( I Lalte 19:11-12 ). LALPA aw chu dam diaiin a lo chhuak a nih chu!  Ka unau duhtak, zahngaihnaa khat LALPA chuan aw dam diaia i harsatna ngaihthlak a inpeih reng asin! A va ropui em!!!

      Ka unau duhtak, tuna i beidawnna khur ata chhuaka nun thar hlaka bul tan thei tur chuan Engkimtithei kan Pathian hnena tlukluh tawp mai hi a ni asin. Tunah hian i beidawnna khur chhungah ngei khan i koh hun nghakin kan LALPA chu i kiangah khan a awm ve reng asin! I hnena thlamuanna thuchah sawi tur te, i nuna danglamna thlen tur leh beiseina pe tur chein a inpeih reng asin. Amah chu i zawn chuan i hmu ngei ang. Englaipawhin kan bulah a awm reng si a.

      Kan LALPA hian a zahngaihna thlazar hnuaia awm tura a duh em che avangin a fapa neihchhun chu i sual ngaihdam nan kalvari tlâng Kraws-ah a rawntir asin!.... Amah nena inlaichinna nghet i neih theihnan hetiang thil hi ti a ni asin! A ropui tiraw? Tunah hian Lal Isua’n a pui ang che. I nun khawharna atanga la chhuak chein a hmangaihna angchhungah a hruai ngei ang che. Amah chu i pan anih chuan damna kawngpui zawhin i kal mek tihna a lo ni. Damna kawngpui zawha i rilru hliam chu a dam nghal mai lo anih pawhin i rilru puthmang hmasa paih bo hlen turin hun a duh deuh maithei; nimahsela hei hi hria ang che- tunah ngei hian i thinlung leh rilru zawng zawng thunun tura LALPA hi i sawm chuan, i hnenah rawn kalin nunna kawng thuampuiah hruai chein chatuan dam hlenna a pe tawh dawn che asin!!!

    Tunah ngei hian i beidawnna leh rilru khawharna te la bova, nun tak thuruk nei turin Lal Isua i sawm ang hmiang:-

    “ Duhtak Isu,  depression neih hi ka duh lo takzet a. Ka thinlung leh ngaihtuahna zawng zawng hi rawn luahkhata rawn thunun tawh turin i hmaah ka rawn inbun ruak e.  Ka depression neih la bova  nun hlimna thuruk, beiseina leh damchhan min pek avangin lawmthu ka hrilh a che”.

 PRESCRIPTION:   Depression i lo hneh hlen theih nan a hnuaia damdawi ka chawh che hi nitin  i lo ei thin dawn nia :-
 (1) Sam 42:5 & 43:2
 (2) Thuf 3:5-6
 (3) Is 40:31
 (4) Rom 15:13
 (5) 2 Kor 4: 8-9, 16-18
 (6) Phil 4:4-8
 (7) 1 Pet 5: 6-7

                        Isua’n a hmangaih che.

DAKTAWR LEH DAMLO INLAICHINNA

                         

 Thingtlang khaw pakhata daktawr awm chu lungphu chawlin a thi thut mai a, khaw mipuite chuan an ui em em mai a. Awmni khamin a khaw mipuite chuan an sun hial a. Hei pawh hi la duhtawk mai lovin state pum hriat atan chanchinbu lianah te hial an uizia thu an chhuah a nih chu! He thil hi Assam state-a Nalbari khawbul lawk area pakhata thil thleng a ni. He thil hian a entir chian em em mai chu- he daktawr leh mipuite inkarah inpawhna leh thawh hona tha tak a awm tih hi.

            Hmanlai Hippocrates, Sushruta leh Charaka te hunlai atang tawhin medical profession hi hna zahawma ngaih a lo ni daih tawh mai a. Damlote chuan daktawr te hi Pathian dawttu ang hialin an lo ngai thin a ni. Hmanlai daktawr thiam Charaka chuan, “ Daktawr chu mi huaisen, mahni inringtawk, dawhthei leh khawngaihna ngah mi a ni tur a ni a. Nu leh pa, unaute ang hialin damlote chungah a khawsa thin tur a ni,” a lo ti hial a. Kum 2500 liam tawhah khan Pluto chuan, “ Daktawr leh damlo ten inpawh leh tlangnel taka damlohna chunga harsatna an sawi dun hian damlo chuan damdawi tha ber a ei mek ang a ni,” tiin a lo ziak a. Sir William Osler of Oxford pawhin, “ Eng dinhmunah pawh nise, damlo beiseina neih chhun chu lak bo sak tur a ni lo,” a lo ti ve bawk.

             Tun dinhmun han thlir hian a lungawithlak  ta tlat lo mai. Eng nge a chhan ni le? Medical Science hian nasa taka hma a sawn zel avangin hmanrua tha leh changtlung tak tak a lo piang chhuak zel a. In enkawlna senso pawh a hautak sawt hle. MRI machine pakhat ringawt pawh hi vaibelchhe tel chin a awm loh chuan hospital changkang tak pawh a din theih loh tluk a ni ta. Hengte a nih tak avang hian medical profesion zahawm tak hi hlawk duhna rilru hian a chang chuan medical services hi sumdawnna hlawk tak chi khat ve maia ngaihte pawh a awl thin hle mai.

             Tunlai chhanah awareness te a that tawh bakah, lehkhathiamte an lo tam tak zel avangin medical services chungchangah mipuite pawh kan thikthu a chhe hmain, kan dikna chanvo humhalh duhna rilru kan lo pu ve ta fur bawk a. PJ Hinduja Hospital, Mumbai a daktawr, Dr.S. Iyer pawhin,  “Tunah chuan damlote pawh mi vengva tak tak, lehkhathiam leh chinchang hre tak tak te an lo ni tawh a, daktawr te pawh fimkhur lehzual a tulin, inpekna tak tak a tul zual ta a ni e,”  a ti hial bawk a.  Pune-a daktawr, Dr.Sanjay Gupta pawhin, “ A chang chuan daktawr te ngei pawh damlote hnena thupha chawi hun a lo awm ta zauh zauh mai,”  a ti. Hospital-a hmanrua changkang hmanga enkawl an nih loh avangin damlo thenkhat chu an lungawi lova, chutiang bawkin enkawlna senso a hautak ang hu-a a result a that leh si lohvin an lungawi lo fo bawk. Daktawr leh damlo inlaichinna chungchangah hian tunhma atangin dan a lo awm daih tawh a. Entirna: Tort’s law, Helsinki Code (1964) revised in 1975, Medical ethics of Medical Council of India( 1970) etc. Daktawr- Damlo inlaichinna chungchang hi chik zawka zirchiang tur chuan point 4 ah a then theih a, chungte chu:

1)Paternalistic

2)Mutuality

3)Consumerist

4)Default

Tunhma a an lo inlaichinna chu Paternalistic type hi a ni a. Pa berin a fate thununa an chunga thuneihna a lekkawh ang hian damlote chuan zawhna nei lem lovin daktawr thurawn chu a kip a kawiin a zawm tawp mai a ni;daktawr chu hre ber tura ngaih a nih avangin. A chhânna awm chhun chu ‘Aw’ leh ‘Aih’ a ni tawp mai. Ama taksa mah nise damlo chuan a taksa enkawl danah chuan thu tlemte bak sawi theih a nei lova. Daktawr kutah a tlu lut tawp mai a ni. Hemi anih avang hian daktawr mawhphurhna pawh a sang bik hle a ni. Hun a rawn kal leh deuh a, mutuality inlaichinna a rawn piang a. Hetah hi chuan a natna hmuhchhuahah leh a enkawl dan turah daktawr leh damlote chuan sawi hona hun an hmang tlang thin a, thutlukna siamtu an nih tlan ang bawkin mawhphurhna kengtu an ni ve ve bawk.

            Consumerist inlaichinna a rawn piang ve leh a. Hetah hi chuan paternalistic letling chiahin, damlo chuan thutlukna a siam thung a. Entirnan:-Daktawrin tul lutuka a hriat loh pawhin damlovin  a duh tlat chuan zai pawh tih theih a ni thin. Daktawr chu damlo thupek nghakin a awm a ni deuh ber mai. Default ve thungah hi chuan daktawr chuan damlo chu a natna enkawl dan turah thutlukna siam turin zalenna zau tak a pe a. Mahse damlo chuan thutlukna a siam theih mai loh avangin tha a tih ang bera thutawp siam turin daktawr chu zalenna a hlan let ve thung a. Daktawr chuan thutlukna khirh tak chu a lo siam ta thin a ni.

              Daktawr leh damlo  inlaichinna kawngah hian daktawr te chauh hian mawh an phur em le? Teuh lo mai. An pahnihin tih tur hrang v eve an nei zawk a ni. Tunlai Science-a hmasawnna nasat ang zelin mipuite beiseina pawh a sang ve zel a. Amaherawhchu, thil pakhat kan hriatreng tur chu - Medical Science hi Biological Science a ni a, tawp chin a nei ve tih hi.  Daktawr ten nasa takin thawk mahse, natna zawng zawng hi tihdam a ni vek kherlo tih hi. A chhan chu,natna leh thihna hi hringnunah hian a beh tel tlat vang a ni.  ‘ Sawm thah niah pawh vawikhat lungngaih chu a awm châwk,’ tih ang deuh khan. Kan natna an tihdam theih loh avanga daktawr chunga thinur hi kan tih loh tawp tur a ni. Natna zawng zawng hi tidam vek thei nise chu daktawr nupui sûn leh daktawr thi an awm hauh lovang le. Daktawr leh damlote hi then hran theih loh an ni a. Pawisa tlâng leh lamin tlâng lehlam a nei zel ang hi a ni.  Inlaichinna tha tak nei tur chuan communication leh counselling te hi a pawimawh hle ang.

       General Medical Council ( GMC) of UK chuan daktawrte zawm tur guideline a siam a, chungte chu:

* I damlo enkawl chu i ngai pawimawh hmasa ber tur a ni.

* Damlote rin ngam turin i khawsain, i rintlak bawk tur a ni.

* Damlote leh vantlang hriselna i chawikangin, an tan i rilru i hmang reng tur a ni.

* I profession hi i practice hnem tur a ni.

* I thiamnate utawk tûr vawn mai lovin, i hmang tangkaiin, i zir thar zel tur a ni.( up to date).

* Damlo i enkawl chhung chuan i rilru zawng zawngin i thawkin, i duty hun chhung chu i hmang full ngei tur a ni.

* I damlote thatna tur anih dawn phawt chuan nang aia thiam zawk an awm a nih chuan râwn hreh suh ang che.

* I damlote chu duat takin enkawl la, an dikna leh chanva te i zah sak bawk tur a ni.

* Tawngkam mawi leh hawihhawm takin damlote chu i enkawl thin tur a ni.

* Damlovin thup duh a neih phawt chuan i zawt chuak kher tur a ni lo.

* I damlo enkawl nen chuan in thawk dun tur a ni.

* I damlo  thusawi chu uluk taka ngaithlain, an zawhna neihte tha takin i chhang thin tur a ni.

* Damloin hriat duh a neih chuan an hriatthiam theih dan turin i sawifiah sak tur a ni.

* Damlo thutlukna siam chu i zahsak tur a ni.

DAKTAWRTE  TIH NGEI TUR

* I qualification/training/experience/designation te prescription paper-ah ziah lan ngei tur a ni. Qualification han tih hian Indian Medical Degree Act-in a pawm theih degree/ diploma te a ni.

* Damloin a natna lai a sawi chu ngaithla ngawt lovin,i kut ngeiin I khawih tur a ni. Stethoscope i hmang ngei tur a ni.

* Uluk takin ngaithla la, chik takin en vel la, fing takin zawhna zawt ang che.

* Damdawi hming chiang takin ziak lang thin ang che. A eidan dose leh ei dan tur leh hunbi te i hre dik ngei tur a ni. I ziak lang bawk tur a ni a. Lamtawi pawh i duh chuan i hmang thei ang.

* Dan kalh zawngin medical Science hi i practice tur a ni lo.

* I documents neih reng reng uluk takin i vawng tur a ni.

DAKTAWRTE  TIH  LOH  TURTE

* Nang leh i damlo enkawl inkarah sakhuana, hnam, thlah, party, politics, social status i ngai pawimawh tur a ni lo.

* Damlovin a natna a sawi chu i awih nghal mai tur a ni lova. Nangmah ngeiin check velin, a  natna awmdan atangin a natna dik tak hmuh chhuah i tum tur a ni.

* Engkim hre vekah i inngai tur a ni lo.

* I qualification/theihnain a tlin bak chu i khawih tur a ni lo.

* Zanah nurse duty-in an rawn koh che chuan i kal ngei tur a ni. I dam a nih chuan chhuanlam i siam tur a ni lo.

* Laboratory Test tih laiin i hamhaihin i chi-ai tur a ni lo.

* Uchuak taka mahni infak ( advertise) leh inzawrh i ti tur a ni lo.

* Drugs  emaw zu ngawlvei i ni tur a ni lo.

* Medical science-a thiamna neive lote i hnathawhna hmuna hruaiin i tih tir ve chhin tur a ni lo.

* Mahni hlawkna tur umin damdawi siamtu company leh zuartute nen inlaichinna tenawm tak i nei tur a ni lo.

* Damlo emaw, a chhungte nen emawa mipat hmeichhiatna tenawm tak hman hi dânin a phal loh mai bakah i hna atanga paih theih ini tih i hre tur a ni.

* Mahni dinhmun remchanga hmanga I thawhpuite chunga mawi lo taka chet hi dân phal loh thil a ni.

DAMLOTE TIH VE TUR

* A hmasa berin daktawr leh damdawi in pan tur dik leh tha a thlang fel phawt tur a ni. Chumi hnuah chuan a chungah rinna a nghat ngam bawk tur a ni.

* Natna leh a kaihhnawih hrang hrang leh family background te felfai taka daktawr hrilh vek tur.

* Operation/procedure a hlauhawm dan a hrethiam ve tur a ni.

* Mi thusawi lêngvak mai mai, miten damdawi tha em ema an sawite pawh daktawr rintlak tak sawi a nih loh chuan rin nghal mai zel loh tur.

* Medical Science thiamna nei lote thuziak leh chhuahte rin nghal bur loh tur.

* Daktawr damdawi chawhte hriatchian loh neih chuan chiang taka zawh leh mai thin tur a ni. Inthlahrunna chi a ni lo.

* Harsatna nasa zawk leh thihna hial a lo thlen pawhin daktawrte mawhpuh ngei ngei kher loh tur a ni.

* Daktawr te thatchhiat vang a nih leh nih loh hriatchian tum vat zawk tur. Daktawrte inthlahdah  vanga harsatna lo thleng a nih chuan  Court-ah a khin  theih tih hriat tur a ni.

MEDICAL  NEGLIGENCE

Assamese nu pakhat chu a mît paihsak ( Cholecystectomy) a ni a. A zaitu daktawr chuan a zaina lamah bile duct chu a chemte hriam tak mai chuan chhetein a tai thler palh a. He hliam hi a rei hnu chuan  khir ( gangrene) rawn insiamin, chu chuan Thin atanga mît tui ( Bile) rawn luang chu lo dang buaiin natna hrang hrang- Thau lam ei theih lohna te, mitliam ( Jaundice) hialte a lo neih phah ta a. A hnu kum 5-ah chuan he nu hian a inentirna lamah daktawr fel tak puihna zarah a lo hre chhuak ta a. Kum 5 lai liam tawh mahse, Court-ah thubuai thehlut leh hnuhnawhin Court chuan  Medical Evidence fel tak a hmuh hnu chuan a zaitu daktawr chu he nu enkawlna tur senso zawng zawng tum sak turin thutlukna a siam ta hial a ni.

             Medical profession hian mawhphurhna sang tak a keng tel a; chuvang chuan tupawh he line-a kal te chuan Dân-in an laka a beisei ( Duties) hi an hriain an zawm ngei tur a ni. India ram bikah chuan daktawr te khawsak phunga Indian Medical Council  a lungawi loh chuan warning notice pein,  Daktawr te nihna  hlih sak leh medical practice phal tawh loh thlengin action a la theiin a la thin bawk.

DUTIES OF MEDICAL PRACTITIONER:-

1)Duty to exercise a reasonable degree of skill and knowledge.

   Daktawr chuan a thiamna phu tawk ang zelin damlo a enkawl tur a ni. A thlawna a enkawl pawhin a                       inthlahdah phah chuang tur a ni lova. A thiamna chu tupawhin ang khat vekin an chhawr thei tur a ni. A theih tawka thain a thawk tur a ni.

2) Duties with regard to attendance and examination.

   Daktawrin enkawl a lo tiam tawh chuan a tul chhung chu a damlo chu a enkawl tur a ni. A      laklawhah a chawlhsan mai tur a ni lo. Damlovin a enkawlna dawn tul tawh lova a hriat chuan a chawlhsan chauh ang. Amaherawhchu hengte hi a thleng anih chuan a chawlhsan thei bawk-

 a)Daktawr chu a damlohvin.

b)Damlo chu tider mai a lo nihin.

c)A damdawi chawh aia midang chawh damlo chuan a ei duh zawk tlatin.

d)A thurawnte damlo chuan a zawm duh tlat lohvin.

e)A remtihna tel lova damlo chuan daktawr dang enkawlna a dawnin.

Daktawr chuan a damloh avanga enkawl zawm thei dawna a inhriat loh chuan daktawr dang, rintlak leh thiam tak a damlo tan chuan a zawn sak tur a ni.

3)Duty to furnish proper and suitable medicines.

    Daktawr  chuan damdawi tha tak a neih nghal chuan damlo chu a kawhhmuh nghal mai tur a ni a. A nei lo a nih pawhin, felfai takin prescription a siam sak tur a ni. 

4)Duty to give instructions.

    Daktawr chuan damlo emaw, a awmpuitute hnenah ei tur tha leh a damdawi chawh te eidan tur dik leh fel tak a kawhhmuh thin tur a ni.  Side effect awmthei zawng zawng te hrilhlawkin, chumi a lo thleng a nih pawha rang taka daktawr pan vat tura hrilh hriat tur a ni.

5) Duty to third parties.

    Damlo chuan inkaichhawn awlsam ( infectious diseases) a nei a nih chuan daktawr chuan damlo chhungte, hnathawhpui te adt. Hnenah fimkhur a tul thu a hrilh hre ngei tur a ni.

6) Duty towards children and adults incapable of taking care of themselves.

    Naupang leh puitling, mahni inbuaipui thei lo te enkawl lai hian fimkhur hle tur a ni. Naupangte enkawl laia tuilum ip hman theihnghilh palh hian chhiatna nasa zawk, kâng hial a thlen thei a ni.

7) Duty to inform patients of risks.

    Inenkawlnaah emaw,operation-ah emaw a chhe ber thleng thei te chu damlovin hriat a duh chuan daktawr chuan thu dik tak chiang takin a hrilh  thin tur a ni.

8) Duty with regard to poisons.

    Tûr reng reng hi fimkhur taka khawih tur a ni a. Bur-ah dah that a, fel taka chhinchhiah a, naupang khawih phak loha dah hran thin tur a ni. Tûr ei palh chungchangah daktawr chuan rang takin enkawlna a pe nghal tur a ni.

9) Duty to notify certain diseases.

    Daktawr-te hi public health authorities-te hnenah hri hlauhawm lêng te, nau piang thar leh thihna te a ranglama report pe lut tura beisei an ni.

10) Duties with regards to Operations.

    a)Damlo remtihna a la hmasa tur a ni a, zai a tul dan leh a nasat dan tur a hrilhfiah tur a ni.

    b)A fimkhur hle tur a ni a, damlo zai tur dik tak, taksa dinglam nge veilam,adt.a hrefiah hmasa tur a ni.

    c)Daktawr chuan zai tura damlo remtihna a hmuh hnuah midang kutah a hlanchhawng mai tur a ni lo.

   d)Tunlai thiamna mil zelin a inzir thar tur a ni.

   e)Hmanraw thianghlim ( sterilised instrument) a hmang ngei tur a ni.

   f)Taksa chhungah hmanrua a theihnghilh thiang lo.

  g)Zai zawh hnuah duhtawk mai lovin, a enkawl zui zel dan tur a kawhhmuh tur a ni.

11) Duties under Geneva Conventions.

      Mihring tawh phawt chu, ramdang mi emaw, hmelma sipai emaw, prisoner of war emaw pawh ni sela, enlawlna mamawh tawh phawt chu thliar hranna awm lovin a enkawl tur a ni.

12) Duty in connection with X-Ray examination.  

   A theih chhung chu accident naa hliamte chu ( chhete tak tak a nih loh chuan) X-Ray hmanga enfiah vek tur a ni. A dik lo a X-Ray thlalak hrilhfiah leh enkawlna pek hi medical negligence a ngaih a ni.

PROFESSIONAL  SECRECY:-

   Damlo thuruk zawng zawng  chu a remtihna lo chuan daktawr chuan midang hnenah a sawi chhuak thiang lo ( Damlo chu rilru lama buai a nih loh chuan). Damlo remtihna lo chuan daktawr chuan damlo chhungte hnenah pawh a natna chungchanga zawhna an neihte chu a chhang mai tur a ni lo.  A enkawlna senso tumtu pawh nimah sela, nupa karah pawh ni rawh se, damlo ramtihna lak hmasak phawt a ngai. Pasalin a nupui a nih vang maiin a nupui natna chungchanga thuruk awm te a nupui remtihna lo chuan daktawr a zawtin a nei thiang lo a ni.  Dân hmaah chuan thiam loh chang a ni ngei ang. Chutiang bawkin damlo thuruk chu a pu ( employer) chuan tihluihna hmanga a hriat ngawtna dan a awm lo, damlo phalna la hmasa lo chuan.

    A chunga point tlemte atang khian daktawr te mawhphurhna sanzia kan hre awm e. Tunah chuan an dikna chanvo lo sawi ve thung ila:- 

DAKTAWR TE DIKNA CHANVO:-

1) Damlo pakhat aia tam an awm chuan damlo enkawl turah duh a thlang thei.

2) Medical profession hi eizawnna atan a hmang thiang.

3) Damdawi an hmang/zuar thiang.

4) Damdawi hlauhawm (poisonous drigs) pawh an kawl thiangin, a tul chuan damlo te an chawh thei.

5) An hmingah an title, degree,adt. An da thei.

6) Anmahni râwn man  an bithliah thiang.

7) Public leh local hospital khawi hmunah pawh rawih theih an ni.

8) Medical certificate an siam thei.

9) An duh chuan Court-a thuhretu ( Juror) anga ruatna/kohna an hnar thei.

       Tunah chuan mipui/damlo chanvo ve thung-

DAMLOTE DIKNA CHANVO:-

1) A duh ber daktawr a panin a rawn thiang.

2) Health care facilities hmuh theih zawng zawng te , emergency service te a dawng thei vek.

3) Inthliarhranna awm lova, duat tak leh hmangaih, uluk leh fimkhur taka enkawl hi a chanvo a ni.

4) Thu zêp duh a neih phawt chuandawktawrin a zawtin, a puandarh sak thiang lo.

5) A natna chungchang leh thil dangte a ruka vawn sak tlat hi a dikna chanvo a ni.

6) A natna diagnosis, investigation leh treatment zawng zawng hriat vek a duh chuan a zawt theiin, a zawhna tha tak leh dik taka chhanna pek hi a dikna chanvo a ni.

7) Nitina a hmasawn chhoh dante hi a hriat duh chuan a hre ve thiang a ni.

8) Daktawrin ti tura a tih thenkhat hi a hnial ve thiang.

9) A natna leh enkawlna dan record sak leh a hriat duh hrilh hi a chanvo a ni.

10) Enkawl chhunzawm a duh tlat chuan hnial sak tur a ni lova, a dikna chanvo a ni.

11) A nuam thei ang bera enkawlna pek hi a dikna chanvo a ni.

12) A complain theiin a sawisel thiang bawk.

13) Enkawl khawloh a nih chuan( medical negligence) zângnadawmna a dawng ngei tur a ni.

             Awle, a chunga point hrang hrang tarlan te khi a then a zar chauh a ni tih hria ila. Daktawr leh damlo inlaichinnaah hian point tam tak tarlan tur leh dânin a sawi tam tak a awm a. Daktawr leh damlote hian tihtur kan nei ve ve a. Daktawr tan enkawl tlem lutuk emaw, nasat lutuk a awm thei a. Chutiang bawkin damlo te tan thuawihna tur kawmg a awm ve bawk a ni. Daktawr leh Damlote hi tangruala  inzahtawn tur kan lo ni e.

Ziaktu: Joel Lâiremsanga,

Final Year MBBS.

Gauhati Medical College & Hospital; Guwahati.  

Date: 9^th July, 2011 (Saturday, 2:00 pm)

ARNGENG ENKAWLNA TANGKAI PATHUMTE

1. Topical ( A hnawih chi) :         Sulphur, Salicylic acid, Resorcin,  Benzoyl  Peroxide te an ni. Heng chawhpawlh hmaihnawih te hi tun laia hman lar ber pawl a ni a, hmeichhia leh mipa tan a tha v eve a ni. Heng damdawi awmna hming thenkhatte lo tarlang ila- Panoxyl, Quinoderm leh Acne Cream te an ni.

2. Antibiotic:        Antibiotic dose hniam te te-a ei hi a tangkai hle, a bik takin a hnawih chi ngeih lo te tan a tha zual em em. Antibiotic hian natna hrik thanglian zel tur a veng a, natna dang lo awm tur venna  lakah a tanpui bawk. Antibiotics zingah chuan Tetracycline a tha ber a, a rei lo berah  thla 3 chhung ta lei tur a ni. 250 mg dose a tannin ni khatah vawi 4 ei tur a ni a, kar 1-2 hnuah chuan ni khatah vawi 2 chauh an ei thung a, kawruak laia ei thin tur a ni. Chaw ei hma 30-60 minutes vela ei hi a tha ber. Tetracycline leh Iron hi eikawp miah loh tur a nit hung. 

3. Ultra Violet Light:        Arngeng nei thenkhatte hi chuan nisaa pho hi an ngeih hle a ni awm e. Hei hi a chhan chu nizung hian vun pawnlang tlem a khawih thin vang a ni. Ni zung ang bawk hian U-V light hi a hman theih a;nimahsela mithiamte kaihhruaina hnuaia tih a ngai thung.