Tuesday, 6 January 2026

China siam 'Radar System' rintlak lohzia a lang chhuak zel

- Joel Lairemsanga


     Venezuela ram hian a van boruak thlithlaina atan China siam air defence radar system a hmang a, a siamtu ram dinhmun ngaihtuahin a ring ngam hle bawk niin a lang. Nimahsela he China thil siamah hian rinna a nghat sual ta tlat mai.  Tun hnai January 3, 2026-ah khan America indo thlawhnate leh helicopter-te chu ngaihngam takin Venezuela van boruakah an thlawk lut a, lut satliah mai pawh ni lovin an duhthalin chet an la a, Venezuela ram President meuh pawh a chenna in atangin awlsam takin an man ta hial mai a nih kha. Heti taka ngampaa an chet theihna chhan chu Venezuela innghahna China siam - Radar System rintlak loh vang a ni ber awm e.


     Report hrang hrang atanga a lan danin Venezuela hian China siam JYL-1 long-range 3D surveillance radar leh JY-27A anti-stealth radar chu a van boruak thlithlai tur te, hmelma ralthuam che hlek a hmuh te rang lutuka lo nuai chhe tura inralrinna dar khawng tur te-in ngaihngam takin a hmang a; nimahsela heng radar-te hian US indo thlawhna leh helicopter pakhatmah a lo hmu chhuak lo a ni awm e. Kan sawi tak radar pahnih hi a awlsam zawngin "stealth hunters" tiin koh a ni a, mizo tawng chuan"Hmuh theih loh zawng hmutu" tihna a ni a, a hming put a ropui ang ai hian a tak takah chuan a lo nep hle a ni tiin mi nuihzat a hlawh thar hle. 


     A chhan chu hmelma ralthuam hnathawh chhaih buaitu thlawhna - U.S. Electronic Warfare Aircraft chuan heng radar chhuanvawr ni-a ngaihte hi hna thawk thei lo turin a chhaih buai der mai a lo ni. Hei vang hian South America-a van boruak thlithlaina khawl tha ber ti-a chhal te chu America lakah chuan hna thawk thei lo khawl inzawm khawm satliah mai mai a lo ni ta a nih chu. 


     Kan sawi tawh angin Venezuela air defence system ber a rintlak si loh avangin US special force-te chuan an duhtawkin Venezuela-ah chet an la a, he an chet lakna hi 'Operation Absolute Resolve' tiin an ko a, an hlawhtlinzia tichiangtu ber chu - Venezuela President Nicolas Maduro-te nupa an chenna atanga awlsam taka an rek chhuak thei leh ngenmu hlauhawm tawng hauh lova US-a an let fel leh diam thei hi a ni. Hetiang zawng zawng a thlen theihna chhan ber chu Venezuela-in China siam radar system a hman mek te rintlak loh vang a ni. 


     Heti taka rintlak loh leh mualpho mek China siam radar hi kan sawi tawh angin JYL-1 Radar leh JY-27A Radar a ni. JYL-1 Radar hi fiah fai taka Km.470-a hla hmu phak tura duan a ni a, JY-27A Radar hi hmuh chhuah theih loh an tih Stealth aircraft F-35 te meuh pawh hmu chhuak thei tur khawpa thaa ngaih a ni a, Km.500-a hlaa hmelma indo thlawhnate hmu thei tura ngaih a ni. Air defence system him leh tha sawi rik apiangin heng radar-te hi S-300 leh Buk-M2 missile sytem-te nen hian tlar khatah dah an ni ve nghe nghe. 


     China pawh hian a chhuang ve hle ni ngei tur a ni a, China chanchinbu mite chuan an radar siam hian US indo thlawhna changkang F-35 meuh pawh Km.75-a hla atangin a hmuin a chhui char char thei tih te an lo puangzar nasa thin hle. Nimahsela tun hnaia US chet laknaah khan an sawi ang a lo nih lohzia a lang chiang hle a nih kha. China chhuan em em radar system hi hna thawk thei lova chhaih buaitu atan hian EA-18G Growler an hman thu US hian a rawn puang chiang ve bawk. EA-18G tha thawh avang hian US indo thlawhna dangte chu lungmuang takin an chet zui theih phah ta a nih chu.


     Tun tuma thil thleng kha indona tualzawlah China siam radar system a chet chhiat vawi khatna a ni lo va, nikum 2025-a India-in Pakistan laka Operation Sindoor a kalpui lai khan Pakistan-in China siam air defence system - HQ-9 leh LY-80 radar-te a hmang a, heng radar-te hian India missile leh drone-te a lo hmu thei hauh lo a nih kha. Hei vang hian India sipaite'n Lahore bula Pakistan radar hmunpui tam tak an kah chhiat theih phah a ni. Pakistan leh Venezuela-a thil thleng atangin China siam radar system -te modern electronic warfare lakah tui ang an nem duai duai thei a, an lo rintlak tak tak lo tih a chiang hle kan ti thei ang.


     Ralthuam lama mithiamte chuan heti taka China siam radar-te a lo rin duap a, a mualpho ta hian chhan a nei ngeiin an ring a, an rin dan i lo tarlang teh ang:


• US leh India hian hmelma ralthuam chhaih buai thei khawl an nei tha em em a, heng an khawlte hian radar signal an dang thei a, an tibuai hneh hle a ni an ti.

• China siam radar system hmangtu ram tam tak hian training mumal tak an nei tawk lo niin an ngai. 

• China chanchinbu mite hian an hna an tlin em em a, chuvangin an ram ralthuam siamte hi a nihna bakin an fak ta vak thin a, hei hian a timualpho ta a ni an ti bawk.


     Kum 2026 bul kan tan chauh laia awlsam taka US laka Venezuela air defence a tlusawp ta mai hian titi a titam hle a, China siam ralthuam te reng reng hi a lo rintlak loh tawp a ni mai lo maw tiin China techology rinhlelhna a piang mek bawk. A awm lo hran lo ve, a chhan chu South America khawmualpuiah chuan Venezuela hian Air Defence System a nei tha ber a, a changkang ber bawk tih a lo ni thin a, hetiang khawpa thaa ngaih ni si hi America lakah chuan engmah lo mai a lo ni tlat si hi thil mak ve tak chu a ni. 


     Pakistan hian China siam defence equipment a lo mualphopui tawh a, tunah Venezuela-ah China ralthuam a mualpho leh ta bawk a, hei hi thil awmdan a nih avangin ram tam tak chu China siam ralthuam chi hrang hrang lei kawngah an tim phah ngeiin a rinawm a, China pawhin ngaihtuahna thar a hman ngei a tul dawn niin a lang.




Monday, 5 January 2026

US-in ram dang President a man hi dan kalh a ni em?

- Joel Lairemsanga


U.S. sipai tha leh chhuanvawr te chuan Venezuela-ah beihpui lian tham tak an kalpui a, President Nicolas Maduro leh a nupui an man. Report tam takin an tarlan danin he beihpui thlak hi Caracas leh a chhehvelah January 3, 2026 zinglam hma takah khan kalpui a ni. Maduro leh Cilia Flores te hi U.S.-ah hruai niin ruihhlo hmanga ralthuam lei leh ruihhlova sumdawnna kalpui thubuai siamsak an ni a, an chungchang hi US-ah ngaihtuah a ni dawn. US President Donald Trump chuan beihpui an thlak hi a hlawhtling hle tih sawiin hun engemaw chhung chu Venezuela inrelbawlna hi an kutken tur thu a sawi tel bawk. 


Venezuelan President Nicolas Maduro thlalak rawn lar thar mek-a a mit tuam a ni leh kutkawl buntir a ni lai han hmuh hian politics tarmit ringawta thil thlir piah lamah international law thlengin ngaihtuahna min hmantir hlawm chu a nih hi.


Ram pakhatin sipai chakna hmanga ram dang hruaitu lu ber ni mek a va man hian a man chhan chu thu tling a ni chiah em tih ai mahnin international law hian hetianga chet hi a remti reng em tih hi rilrua zawhna rawn lut lian zawk chu a ni. 


Khawvel ram zawng zawng inkaihhruaina tura dan zam international law-ah hian dan leh dun hi chiang taka ziah lan a ni a, heng dan leh dun zam te hi United Nations Charter-in chipchiar takin a sawifiah zui bawk. Article 2(4)-ah chuan ram pakhatin sipai chakna hmanga ram dang a beih ngawt leh a hnehchhuh phal a nih loh thu chiang taka ziah a ni. Ram dang sorkar va paih thlak emaw a ram pum va beih thawr hi phal a ni lo. 


Sipai chakna hi hengah te chauh hian hman phal a ni:- Article 51-nain a sawi angin mahni ram venhimna atan sipai tha chakna hman phal a ni a, UN Security Council-in remtihna a pekin sipai chakna hi hman theih a ni bawk. Venezuela chunga US chet dan erawh heta point pahnih kan tarlan nen hian a inhne rem hauh lo thung. Venezuela hian sipai chaknain a bei lo hrim hrim a, US hian UN Security Council atangin phalna a hmu hek lo. Hei hi thil awmdan a nih avangin US chet dan hian International Law a kalh chiang hle tihna a ni. 


Dan chi khat - "head-of-state immunity" tih hi a awm a, international law hnuaiah hun rei tak chhung hman a ni tawh nghe nghe. He dan hian ram khat President tang lai tawh phawt chu ram dangin a man a remti lo a, a humhalh tlat a ni. He dan hnuaiah hi chuan President khan thil sual lian tham tak pawh lo ti mahse ram dangin an man ngawt a remti lo a, ram leh ram inlaichinna tha nei tura inhumhalhna dan tihna a nih ber chu. Hetiang taka ram khat President humhalhna dan hi International Criminal Court (ICC) chauhin a thiat thei tih hi hria ila. Thiat tur pawhin ICC hian chhuanlam tur tha tak leh chiang tak a neih ve ngei erawh a ngai ve tho bawk. Vawiin thleng hian Venezuela President Maduro hi man turin ICC hian  thupek a la chhuah hauh lo tih hria ila. 


US chet dan thlawptute chuan Maduro khan sawrkar rintlak loh leh pawmpui theih loh Criminal Sorkar a kalpui avangin dan hmanga humhalhna kha a chan tawh a ni tiin an sawi a, US pawhin mahni inthiam chawpna atan Universal Jurisdiction a sawi lang a, ruihhlo do-a chet a lakna a nih thu te a sawi lang bawk. Nimahsela mi tam takin US thiam thu sawi hi ram dang President ni lai mek bei-a an ram ngei atanga ruk chhuahna chhan atan meuh chuan an pawmpui thei tlat lo. 


Dan palzut hi thil hlauhawm tak a ni. Ram thiltithei leh chak apiangin an chakna hmachhuana dan an palzut bawrh bawrh a nih chuan international law hian a hlutna a chan tihna a ni a, chutiang bawkin a kengkawhtu tura tihte'n an pawimawhna leh zahawmna an chan zui ve nghal bawk tihna a lo ni. Ram te zawk te hi rikrap leh neksawr an tawh theihna laka venghimtu ber chu international law hi a ni a, ram chak zawkin dan a palzut a, a che bawrh bawrh fo dawn a nih chuan thu dik leh thil dik tehna ber tur chu ram sum leh pai hausakna a lo ni dawn ta a, hei hi ram te zawk leh rethei zawk tan chuan thil hlauhawm tak a ni dawn a ni.


History hian chiang takin min lo vaukhan tawh tih kan hria em aw. Kum 1989-ah khan US-in Panama leader Manuel Noriega a lo man tawh a, hetianga US chetna hi thil dik a ni em tih hi vawiin thlenga titi titamtu a la ni ta reng a ni. Hetiang zawnga chet lakna a awm hian ram pahnih inkar thui zawmtu ber chu dan leh dun zawm that a ni e tih thu hi pawm a har phah tlat thin. 


Awle, kan sawi ta nual a, kan thu sawi atang hian US hi kan dem ngawr ngawr a, Maduro hi kan tan bur a, mawhphurhna a nei miah lo kan tihna a ni lo tih hria ila, dan leh dun zawm hi a pawimawh e tih kan sawina a ni ber zawk. Maduro puh a nihna hlemhletna a kalpui nasa a, inawpbehna a kalpuiin ruihhlo tawlh kawngah a inrawlh nasa tih te hi dan hnuaiah uluk taka zir chian ni ngei sela a duhawm hle. Thu dik hai chhuah a, dan leh dun zam ang ngeia hna hlen hi thil pawimawh tak a ni. International law hnuaiah hian zirchianna te, sum leh paia hrekna te, ram pahnih inkar zirchianna leh international court-a inpuhna rel fel thlengin kalpui vek theih a ni tih hi kan hriat a tha ang. Hetiang ang-a thil kalpui dan fel tak duansa a awm thlap hi zawm ni sela chuan ram pakhatin ama sipai chakna hmanga ram dang chunga chet a la buan buan tur hi pumpelh theih vek a ni. 


Tuna a chet danah hi chuan US hian international court leh legal system a palzut tih a chiang hle. Hetia a chetna hian hlawhtlinna lian tak a thlen pawh a ni thei e; amaherawhchu dan palzut zawnga chetna hian hun rei tak awh tur nghawng lian tak a nei ngeiin a rinawm. Amah ngei pawhin a pawmin a humhalh dawn tih a tiam khawvela ram zawng zawngte chet vel dan phuar khawmtu dan leh hrai (global legal system) hian tunah hian a hlutna leh zahawmna a chan ta mek tih hi dawt a ni hauh lo. 


Dan leh dun pawmpuina tel lova thu dik leh thil dik zawnga chet lakna reng reng hi dikna zawnna aiin intihluihna leh innekchepna a ang tawh zawk thin. Indiriamna nge dan thupek tih pawh thliar hran harsa khawpin ngaihtuahna a chawk buai thei bawk. Maduro hian eng thil sual nge a tih tih ai mahin kan chenna khawvel hi eng dinhmunah nge a din tak tih hi zawhna lian tak a lo nih tak ber hi. 


Ram lian leh hausa zawkin ram rethei leh chak lo zawk hruaitute chungah tharum hmanga dikna a che lekna khawvela chen nge kan duh, dan leh dun fel leh chipchiar tak hmanga international court-in ram hruaitu dik tawk lo te chunga rorelna a che lekna khawvel, tih hi mahni theuh i han inzawt teh ang u. Ram dang daih sipaite'n ram pakhat ve meuh President an va man ta mai hian a chhe zawng leh a tha lo zawnga inentawnna a thlen mai ang tih a hlauhawm ta hle.


A chhan chu ram chak zawk dang tam takin an aia chak lo leh ram rethei zawk chungah an duhthalin chet an la zui ve sup sup lo ang tih hi sawi theih a ni ta ngawt lo. Kan khawvel kalphung leh chanchin hrang hrang han thlir kual hian Venezuela ram chunga thil thleng ang hi ram dang chungah pawh a thleng thei ta vek mai a nih hi.




Monday, 29 December 2025

​Russia-in President John F. Kennedy thah a nih dan US a hrilh

 Joel Lairemsanga


     US President John F. Kennedy thah a nih dan chungchang inziahna lehkha thuruk hlui chu kumin October 2025-ah khan Russia-in USA hnenah a hlan a, hei hian Cold War hun lai ang mai khan Russia leh US inkar a tihsat thar leh hle rin a ni.


     He lehkha thuruk (File) hi phek 350 chuang laia chhah niin US expert-te'n uluk leh chik takin an letling mek a, thu thinthawng tak tak a tam hle tih an sawi. Mi thiamte nghawr dawt tling phak chu lei (bridge) dawh tum mek thlalak inziak chu a ni. 


     He lei hi a hun laia US leh Soviet Union (USSR) dawh zawmna tura ruahman a ni a, a hmingah pawh - ''Kennedy-Khrushchev World Peace Bridge'' tih a ni nghe nghe. Russia-in US hnena lehkha a pek hi Soviet Intelligence Agency (KGB)-te ziah a ni a, kum 1963-a thah tak JF. Kennedy-a thih dan chungchanga Soviet-in a thil hmuh dan leh lo thlir ve dan a ni a, he lehkha avang hian khawvelin John F. Kennedy-a thih dan chungchang a pawm dan hi a dang hlawk maithei niin an sawi. 


     He lehkha pawimawhah hian kut ngeia ziah ram thlalak lem a chuang a, chutah chuan Alaska (USA) leh Russia inzawmna tura lei dawh kai theih a nih zia te pawh tarlan a ni a, he lei hian ram pahnih dawh zawmna atan hian tuipui zimte chauh a paltlang a ngaih tur thu te, ram pahnih inkara remna leh muanna bakah inkawmngeihna siamtu tur atana ruahman a nih thu te chiang taka ziah lan a ni bawk. 


     Lei hi Bering sea paltlang tura ruahman a ni a, ram thlalakah hian kutziak ngeiin - ''Alaska leh Russia inkarah he lei hi a dawh theih a, chuvangin rang taka dawh zawh thuai bawk tur a ni'' tih a inziak nghe nghe. Kan sawi tawh angin he ruahmanna hi ''Kennedy-Khrushchev World Peace Bridge'' ti-a vuah a ni. 


     Soviet hun lai daih tawha ruahmanna siam ni tawh mah se he thil hian khawvel eng a rawn hmu tak tak dawn ta emni a tih theih; a chhan chu tunlai hian politician thenkhat zingah ram pahnih inkarah lei changkang tak emaw lei verh rintlak tak siam ni se ti-a rawt an awm ta zauh zauh mai. An ngaihdanah chuan lei emaw lei verh emaw siam a nih chuan kum 1960 chho-a mi thenkhat ngaihdan ang chiah khan ram pahnihte inkarah remna leh muanna a awm ang a, US leh Russia hi ram inkawmngeih tak an ni thei dawn a ni an ti. 


     Russia-in US hnena lehkha hlu tak a thawn chungchang hi vantlang hriat tura puangzar hmasa ber chu US politician Anna Paulina Luna a ni a, kan sawi tawh angin President Kennedy thih dan chungchanga Soviet Union ngaihdan tarlanna a ni. A tirah chuan Soviet ram hruaitute khan he lehkhaa an thil ziah hi khawvelin a hriat hunah chuan khawvel pumah buaina lian tak a chhuah an hlauh em avangin an thup char char a lo ni awm a, US-in an President duh lai thah a nih dan chungchang a chhuina chu pawmpui a har an ti bawk si a, rilru laklawh deuhin an lo awm ve reng a ni awm e.


     US hian President John F. Kennedy hi tuma puihna tel hauh lovin Lee Harvey Oswald-a'n a that niin a chhui a, Soviet sorkar erawh kha chuan hei hi a pawmpui thei hauh lo thung. A hun laia Soviet ram hruaitute hian John F. Kennedy hi tlang tak leh inpawh taka rorelpui theih US President niin an hmu a, an lo ngaina ve viau bawk niin an sawi. A thihna avang hian ram pahnih inkara remna siam tuma thui tak ke lo pen tawh chu a tlawlh ta vek a ni e an ti. 


     Soviet official tam tak chuan America sorkar khan thu dik tak a thup tlat niin an ngai a, President Kennedy-a thah a nih dan pawh hi a lang changin an chhui tha duh lo bawk niin an puh.


     Soviet official-te lehkha ziahah hian President Kennedy-a thattu ni-a sawi  Lee Harvey Oswald chu Jack Ruby-a'n a thah ve tak dan te pawh tarlan a ni a, rinhlelhawm taka Texas thuneitute chet dan tehkhinna atan an ziak lang ve a ni. 


     Tun hnaia Russia atanga lehkha pawimawh an dawn hi lehkha thuruk dik tak a nih thu US dan siamtute zinga mi Anna Paulina Luna chuan a sawi a, X-ah pawh a then a zar a tarlang nghe nghe. A sawi dan chuan he lehkha hi Russia Ambassador-in ama kutah ngei a hlan a ni awm e. Tunah hian US intelligence expert-te'n lehkha hi uluk takin kawng hrang hrangin an zir chiang mek a, an ngai thu tak hle a ti bawk. Anna Paulina Luna hi US House Foreign Affairs Committee-a member ni lai mek a ni.


     Russia chuan US hnena lehkha an pekah hian President Kennedy-a thih dan chngchanga Kremlin thil hmuh dan tarlan a ni a, a rintlak em em a ni a ti. 


     President John F. Kennedy kha November 22, 1963-ah khan thah a ni a, he tualthahna hi Dallas, Texas-a thleng niin US history-ah chuan inthahna thleng-a sawi zui leh rinhlelhna neuh neuh awm tamna ber a la ni. Lirtheia a chuan laiin Kennedy-a hi thah a ni a, he thil hi Dealey Plaza hmuna thleng a ni.


     Kum 1964-a din Warren Commission-in he inthahna thleng hi a chhui a, tuma puihna tel lovin Lee Harvey Oswald-a'n President Kennedy-a hi a that a ni tiin thutlukna an siam. A thattu-a an chhui chhuah Lee Oswald hi US sipai (US Marine)-a lo tang tawh a ni a, hun rei vak lo chhung chu Soviet Union-ah a khawsa hman bawk. 


     Warren Commission thil chhui chhuah hi mi tam takin an pawm thei lo a, President Kennedy-a thihnaah hian mi tam tak a rukin an inrawlh ngeiin an ring. CIA hial a inrawlh ring an awm a, misual rual tu te emaw ber rawih an nih ring an awm bawk a, US sorkar-a mi pawimawh tling pha chin zingah inrawlh an awm ve hial ring pawh mi thahnem tak an awm ve tho bawk. 




Saturday, 27 December 2025

Bermuda Triangle hnuaiah thil mak tak an hmu chhuak

- Joel Lairemsanga


Bermuda Triangle kan sawi apiangin kan rilruah thil mak chhui chhuah loh a lo lang zui ve zat zel chu a nih hi. Chhui zui tur awm miah lovin lawng an bo a, thlawhna an bo hmak bawk a, mi tam takin khawvel pawna chengte thiltih ni-a ngaiin Bermuda Triangle hi thil mak thlenna hmunah an ngai nghet hle.

 

Tun hnaiah hian scientist-te'n he hmunah ngei hian thil hmuh chhuah thar an nei a, hei hian science zirna huang a nghawng na hle.


Engnge an hmuh chhuah chu?


Tun hnai maiah khan scientist-te'n Bermuda li mawngah dan pangngai anga awm ve lo lung lian lutuk an hmu chhuak. He lungpui hi kilometer 20 laia chhah a ni a, tuifinriat li mawng hnuai thuk takah a inphum rûn mai a ni awm e. Kum maktaduai 35 laia upa nia chhut a ni bawk.


Engnge a danglam bikna?


Hetiang lung hi khawvel hmun dangah hmuh a la ni lo. Scientist-te hian he lungpui lian elkhen hi lirnghingin tuifawn a siam hmangin an hmu chhuak a, X-ray ang maiin a lang fiah niin an sawi. 


An hmuh chhuah hi engnge a tangkaina?


Bemuda hi a lo mak bikna em em chu a bul hnaia tuifinriat mawng dang te aiin a li mawng awmna hi a sang zawk hle a, a mak lehzualna chu tlangkang inmungna ni si lova hetianga sanga a li mawng a awm tlat bik hi a ni. Scientist-te rin dan chuan he lungpui lian hi hmun danga lung aiin a muk lo zawkin a zang zawk ang a, chuvangin Bermuda hi hnuailam atangin a nawr kang sang ta bik hle a ni ang an ti. A awlsam zawnga kan sawi chuan tuifinriat li mawng hnuai thuk taka lungpui lian chungah Bermuda hi a lâng tihna a nih ber chu.


An thil hmuh chhuah hmang hian thil mak thleng tam tak kha a sawi fiah theih em?


A chhanna chu - ''Thil mak thleng tam tak te kha chhânna a pe ta tihna a ni kher lo tih a ni. Bermuda Triangle-a thil thleng mak tak tak te kha scientist-te chuan thlipui na tak lo thawk thut avang te, tuifawn tha chak tak avang te, mihringin khawl an thunun sual ve hrim hrim avang te-a lo thleng a ni e an ti. Khawvel pawnlama chengte thil rawn tih a ni e tih te phei chu science thiamna hmanga finfiahna awm lo a ni a, rinthu satliah mai mai a ni e an ti. 


Hetiang hian scienctist-te chuan chhânna pe mah se thil thleng chanchin tam tak te, lawng leh thlawhna bo keh chhe them tak ngial pawh hmuh tur a awm ngai lo te leh chhan dang tam tak avangin Bermuda Triangle hi hmun maksak leh tihbaiawm tak niin mi tam zawk chuan an la ngai ta reng tho chu a nih hi. 


Bermuda Triangle hnuai thuk takah scientist-te'n hmuh chhuah thar hi nei mah se kan chenna khawvel hian hringfate lakah thup tam tak a la nei ngei ang tih a rinawm. Bermuda Triangle hi  khawvel danga luhna kawngka a ni hranpa lo va; amaherawhchu leilung chanchin zirna huangah chuan thil hmuh chhuah mak ber zinga pakhat awmna hmun a ni thung. 




Tuesday, 23 December 2025

India-in Mi-35 helicopter chawlhtir a tum ve ta

- Joel Lairemsanga

     Ralthuam changkang zawk neih tuma hma a lakna kal mekah India chuan Soviet hun laia siam a Mi-35 helicopter rualte chu chawlhtir tumin hma a la mek. Heng Mi-35 te hi ram chhung ngeia siam hmun sanga che thei zawk Light Combat Helicopter (LCH) Prachand hmanga thlak tum a ni. 

     Mi-35 hi mi tam takin "Em-Ai thirty-five" tiin an lam ve bawk a; nimahsela Mil Moscow Helicopter Plant lamtawi " Mil" kaihtawi lehzualna a nih avangin "Mee thirty-five helicopter" tih hi a dik zawk a ni awm a, chuvangin "Mee thirty-five helicopter" tiin kan lam ve zel mai dawn nia. Chutiang bawkin "Apache" ti-a kan lo lam thin pawh a lam dan tur dik ni-a tarlan "Apachi" tiin kan lam ve bawk dawn a ni.

     Mi-35 attack helicopter hi kum 2030 leh 2031 inkar chhung chuan thlak fel vek hman beisei a ni a, kum 40 zet India tana rinawm taka hna lo thawk tawh Russia siam Mi-35 te chu an lo hahdam ve dawn ta a ni. 

     A awm khauh em vang te, a tangkai em avang te, him taka sipai thiar velna atana a that em avang tein Mi-25 leh Mi-35 te hi ''Flying Tanks'' tih an ni a, India sipaite hman atan kum 1980 leh 1990 chhoah khan lakluh a ni.

     Heng helicopter tangkai tak te hi an lo upat ve tak avangin a then chu chawlhtir an lo ni tawh a, a then te erawh India thian tha ram te pek an ni thung a, Afghanistan hnenah pawh pali pek a lo ni tawh nghe nghe. A bak zawng chuan rinawm takin India rawng an la bawl mek thung.

     Hetiang taka helicopter tangkai leh chhawrnahawm hi lo ni tawh mah se tunlaia ralthuam changkang zawk lo chhuak zel karah a chet ran tawk loh avang te, stealth technology-a thuam a nih loh avang te leh hmun khawkrawk leh hmun sanga a chet that theih loh avang tein iaina a lo awm ta a, chawlhtir tumna hi a lo piang zui ta a ni. 

     Kan sawi tawh angin Soviet hun laia siam helicopter hi Hindustan Aeronautics Limited (HAL) siam Prachand-a thlak a ni dawn a, Prachand hi hna tam tak thawk thei raltuthei niin India ram leilung mila che thei tura duan a ni nghe nghe. Kum 1999-a Kargil indonaah khan raltuthei helicopter mamawhna san zia hriat chhuah a ni a, he indonaa helicopter mamawhna hriat chhuah ang zawng zawng phu hru thei tura duan a nih leh zel avang hian he helicopter that turzia hi kan man thiam pha mai awm e. 

     Prachand hi tunah hian khawvela raltuthei helicopter zawng zawng zingah 16,400 feet-a sanga tum thei awm chhun a ni nghe nghe. Hei vang hian Siachen Glacier leh Ladakh chhaklama Line of Actual Control (LAC)-a che thei tur helicopter chhuanawm tak a ni dawn tih a chiang hle. 

     Thiamna ril taka thuam a ni a, intha zo leh tuanrang taka thlawk thei turin advanced avionics a nei a, hmelmate hmuh mai theih loh turin stealth technology a hmang a, hmun sang leh boruak pan taka che vel thei turin Shakti engine a hmang bawk.  

     Mi-35-te hi lo chawl hlen ta pawh ni se an hmun hi a ruak dawn chuang lo tih hria ila. Indian Air Force hian tunah hian Boeing AH-64E Apache helicopter 22 a hmang mek a, heng hi kum 2019 leh 2021 inkara a lak luh a ni. Apache hi raltuthei helicopter tha tak niin raltu thei thirhlum pawh a nuai chhe thei a, a tum a thelh mai mai ngai lo bawk.

     Hmalam huna India helicopter-te chu America siam Apache leh India siam Prachand te a lo ni dawn ta a, helicopter lamah pawh India dinhmun chu a chhuanawm zual dawn hle niin a lang. Hemi thleng ngei tur hian Ministry of Defence chuan Prachand helicopter 156 neih phalna a pawm fel tawh a, heng zinga 66 chu Indian Air Force-te kutah a lut dawn a, a bak 90 erawh Indian Army aviation corp kutah a lut thung ang. Kum 2028-ah chuan a tam zawk chu inhlan fel hman beisei a ni bawk.

     Soviet hun laia siam Mi-35 helicopter-te an chawlh hahdam a, India siam helicopter tunlai zawkin a chhawk hunah chuan ralthuam lama India dinhmun a lo chak sawt anga, mahni kutkawih liau liaua hmasawn tuma ke a pen pawh a lo chak zual sawt ngeiin a rinawm.

Hitler-a kha a lo tuai ru reng emni? || A DNA atangin thil mak tak hriat chhuah a ni

- Joel Lairemsanga 

     Tun hnaia News18-in a tarlan danin Germany Dictator Hitler-a DNA kha tlai khaw hnuah an zir chiang a, rilru pek rei theih miah loh natna Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD) leh mipat theih loh natna (sexual disorder) a lo nei reng mai tih an hmu chhuak a ni awm e. 

     Mithiamte'n DNA sample an zir chian hi Hitler-a DNA sample ngei niin an hria a, phur taka zirin program pahnih angin an kalpui a, he an zirchianna program hi "Hitler's DNA: Blueprint of a Dictator" tih a ni. He an zirchiannah hian hmuh chhuah mak tak an neih thu leh hei hian mi tam tak a barakhaih ngei dawn ni-a an rin thu te an sawi. Kan hriat tur erawh chu DNA ringawt zirna hian mi pakhat nunphung leh rilru put-hmang a hril chhuak vek thei lo tih hi.

     An sawi zel danin DNA sample an zir chian hi bahrik-a Hitler-a thih hnu lawka a ruang an zalhnaa a thisen khal ngei kha a ni awm e. Hei hi la duhtawk mai lovin a DNA ni-a an zir chian hi a dik ngei em tih hriatna atan Hitler-a laichin hnai leh an chhungkaw thlah kal zela mite DNA nen an khaikhin a, a dik ngei niin an hria. Chutihrual erawh chuan he a DNA hian eng tiang chiahin nge Hitler-a nunphung min hrilh zau ang tih erawh an sawi thui mai thei rih lo thung.

     An hmuh chhuah lian tak pakhat chu inthlahchhawnna laimu-a thil fel hlel chi khat - Kallmann syndrome hi a ni. Kallmann syndrome natna vei te chu mipat hmeichhiat hman kawngah an chak lo hle a, mipa serh hi a te em em a, mi pangngai te serh aia a tet luat em avangin micropenis tih a ni a, 9.3cm aiin a tawi daih bawk.

     Mi thenkhatah chuan an tilmu hi tilah lut thla lovin dul chhungah a awm daih a, hei vang hian an chi a hut ngei thin a, mipat hmeichhiat hman chakna an nei tlem hle bawk. Hmeichhia ang maiin an hmai hi a mam pur thin a, an aw ki a ring fiak tha hle thin. 

     Kan sawi tak angin Kallmann syndrome hi chi hrang hrangin a lang chhuak thei a, eng tiang chiahin nge Hitler-a-ah hian a lan chhuah tih chu sawi chian theih a ni lo a; amaherawhchu a medical record atangin a tilmu dinglam chu a tilah tla thla lovin a dul chhungah a awm ngei tih erawh a chiang niin an sawi.

     Mithiamte' an han zir chiang zel a, Hitler-a hian chhaw chhuih natna (Autism) leh rilru sawrbing theih loh natna (ADHD) a nei ngei tih an finfiah bawk. Hei mai hi a la ni lo a, thluak leh ngaihtuahna lamah harsatna a nei ve bawk tih an sawi a, ama doctor ngei pawhin rilru nguina nasa tak (Depression) a nei tih a hmu chhuak tawh nghe nghe tih an sawi bawk. Hei hian tun hnua a DNA zir chianna atanga hmuh chhuah te hi a dik ngei tih a nemnghet a tih theih awm e. 

     Hetiang thu tarlan a lo ni thar hian sawi zui a hlawh hle a, mi tam takin mak tiin an sawi zui a, mi thenkhat erawh chuan an nuihzat hle thung. "Hun rei tak lo thi tawh chu nuihzat turin a chanchin thar thawh lehna mai mai a ni e" ti an awm bawk. 

     Mi thenkhat ve thung chuan - "Indopui III-na lo chhuah hmain Indopui II-naa medical record kan zir lailawk mai mai a ni maw" an ti. Kum 80 zet liam tawha mi pakhat hriselna dinhmun zir chiang tura mithiam tak tak te'n sum leh pai leh tha tam tak an seng hi a zahawm a, tangkaina nei lo tur a ni hauh lo ang ti an awm laiin thil ho mai mai buaipuia sum khawhralna a ni e ti an awm ve bawk.



Tuesday, 16 December 2025

US-in Pakistan chu F-16 a thuam thatsak dawn

- Joel Lairemsanga


     United States chuan Pakistan F-16-te thuam thatna atan Dollar maktaduai 686 hu zet ralthuam siamna hmanrua leh tul hrang hrang Pakistan hnena hralh a remti. He inremna hian dollar maktaduai 37 man ralthuam siamna hmanrua leh dollar maktaduai 649 sen ralna tur tul dang - hmelma ralthuam hmuhchhuahna hmanrua te, inbiak pawhna hmanraw changkang te, indo thlawhna vilna hmanrua te, software tihchangkanna te, ralrel puitu hmanrua te, bomb mit nei siam remna leh electronic ralthuam hrang hrang leina tur te a huam. 


     He a remtihpuina thu hi US Defence Security Cooperartion Agency (DSCA) chuan December 8, 2025-ah khan Congress hnenah a thawn a, ni 30 chhunga a ngaihdan leh thlirpuina thu thlen turin a ngen nghal.


     Official statement-a tarlan a nih danin he an inremna thuthlung hi US foreign policy leh national security goal tihhlawhtlinna kawng khat a ni a, Pakistan nena an thawhdunna tichak tur te, Pakistan-in rawlrala chetna a beih kawngah tanpuina leh hun lo awm zel turah Pakistan-in pawnlam atanga beihna laka a him theihna atana puitu tangkai a ni ngei dawn a ni an ti. 


     Congress-in a pawmpui hmaa inremna lailawk an ziah hian a tum lian ber chu tunah leh nakin hun lo awm turah pawh hmantlak lehzual ni tura Pakistan F-16 indo thlawhnate tihchangkan a ni a, hei bakah hian Pakistan Air Force-ten awlsam zawka US Air Force an thawhpui theihna tur a ni. F-16-te hi thuam changkan an nih chuan hmelma beihna atan te, US nena thawhdunna atan leh training-na atan tun aiin a tangkai lehzual dawn a ni an ti bawk. A tul dan ang apianga Pakistan F-16-te hi tihchangkan an nih a, tuaihnum an nih chuan kum 2040 thleng pawhin an hmantlak em em mai dawn a ni an ti. 


     Kan sawi tawh angin he inremna lailawk, Congress-in a la pawmpui tur ni si hi Lockheed Martin Company vilpuinain F-16 Cryptographic Mandate Compliance leh Service Life Extension Programme hnuaiah ziah a ni. Official lian tak pakhat chuan hetia US leh Pakistan-te lungrual taka an thawkdun leh thei tur hian US leh Pakistan inlaichinna kawngah a tha zawnga nghawng lian tak a neih ngei tur thu a sawi rualin US leh India inlaichinna hian hmabak lian leh ko tak, ngun taka ngaihtuahna sen ngai a neih thu a tarlang tel bawk.


     Observer Research Foundation America-a Executive Director Dhruva Jaishankar chuan India leh US hian tih tur hmabak lian tak an nei ve ve a, chu chu an inlaichinna ennawn a, tih that a ni a ti. A sawi zel danin Pakistan hian India chawk buaitu hel pawl a hum fo thin a, heti chung hian pawn lam atanga puitu lian tak a neih thin avangin Pakistan hi a huangtau em em reng mai si a ni a ti. United States hian India leh Pakistan hi inkungkaihna tha neihtir ai chuan a mala ding ve ve turin a en zawk niin a lang a, a dawr dan pawh a inang lo hle. Buaina an tawh veleh a kut a kuangkuah daih thin bawk a ti. 


     Hei hi thil awmdan mek la ni rih mah se India leh US hian tun aia thawhdunna tha zawk an la nei thei reng a, insumdawn tawnna leh Pakistan chunga an rilru put dan inang lo lutuk hi inpawh taka an sawi dun a, inremsiamna an neih theih phawt chuan India leh US hi inthian tha tak ram an ni ngei dawn a ni a ti bawk.


     Dollar maktaduai 686 khawih che tham inremna hi US leh Pakistan thawhdunna lian tham awmchhun a ni lo a, ram pahnihte hi tun hma atanga inkungkaih tha leh intan tawn tak, thil siam chhuah kawngah pawh inpui tlang zel an ni hrim hrim zawk a, hei hi khawvelin a hmuh dan tak pawh a ni. 


     Nilaini kal taah khan Pakistan-ah investment lian tak a kalpui tur thu US hian a puang bawk a, Pakistan ram chhunga Balochistan province-ah leilung hausakna laih chhuah hna lian tham tak thawh a tum vang a ni. Hemi atan hian US Export-Import Bank (EXIM) chuan dollar tluklehdingawn 1.25 zet a pawm diam tawh bawk. 


     Leilung hausakna lai chhuak tura an inrem thu hi Islamabad-a US Embassy-a US senior diplomat Natalie A. Baker chuan X-ah a tarlang a, ram pahnihte inlaichinna thatzia lantirtu chiang tak a ni a ti. US Export-Import Bank-in US dollar tluklehdingawn 1.25 lai a pawmpui avanga a lawmzia thu leh Pakistan-a leilung hausakna laih chhuahna atan pawisate hi tangkai taka hman a nih tur thu te, US-ah hna thar 6000 leh Pakistan-ah hna thar 7500 a siam phah tur thu te a tarlang tel bawk. 


     Hetiang hian US leh Pakistan chuan inlaichinna tha tak neiin inkawmngeih tulh tulh an tum mek zel a, US hian India ai chuan Pakistan hi a thlawp zawk a, a lam a hawi zel zawk tih hi a lang chiang chho zel tiin sawi ila kan sawi sual awm lo e. 


     Kan sawilan tak angin US leh Pakistan hian inlaichinna tha lehzual siam tura inremna an ziah mek karah hian India Prime Minister Narendra Modi chuan tun hnaiah US President Donald Trump nen phone hmangin kan inbia a, inpawh takin thil hrang hrang kan sawi a, inbiakna awmze nei tak a ni e tiin a rawn puang ve ngei a; amaherawhchu Pakistan laka US chet dan phung han thlir hian hetiang thu vel mai mai hi chuan Pakistan hnungchhawna India ram rawn hawi thar vut tur-a US koh eih a la beiseiawm loh hle tih a hril ti pawhin kan sawi zui thei awm e. 




Sunday, 14 December 2025

Tlawm ve ngai lo F-15 chu China J-15 lakah a duap ta mai emni?

- Joel Lairemsanga


     F-15 fighter jet hian indo thlawhna hman ngai indonaah tum 104 zet hnehna a lo chang tawh a, vawi khatmah kah thlak a la ni bawk hek lo. Nimahsela tunhnai mai khan China J-15 jet-in F-15 hi a lock ve tlat mai a, hei hian mi tam tak mak tih a hlawh hle a, record a neih that em avanga indo thlawhna la tlawm ve ngai lo tih hiala koh F-15 aiin China indo thlawhna J-15 hian thil a tithei zawk em ni tih zawhna a lo piang chhuak rang hle. 


     "A lock" han tih hian mi zo tawnga sawi fiah a har hle a, mawlmang taka kan sawi dawn chuan China J-15-a radar hian Japan F-15 hi hla tak atangin chiang takin a lo hmu lawk a, ralthuam a pai zawng zawngte chuan thelh hauh lova kap fuh turin Japan F-15 hi an tin vek a, Japan indo thlawhna hi China pilot hian a duh hun hunah a kap thei a, a cheng a hmeh per duh leh duh lohah Japan indo thlawhna hma hun chu a innghat ta lek mai tihna a ni ber awm e. 


     Kum 1976 atang khan F-15 indo thlawhnate hi an thlawk tan a, hmelma indo thlawhna 104 a kap thla tawh a, pakhatmah kah thlak a la ni ve lo thung a, indo thlawhna chhuanawm leh record nei tha ber pakhat a ni. 


     Hetiang taka chhuanawm ni mahse tun hnai mai December 6, 2025-ah khan China J-15-in Okinawa bulah F-15 hi tum khat aia tam a lock a, sawi zui a hlawhin mi tam tak mak tih a ni a, ralthuam lama tui mite titi tui ber pakhat a ni mek. 

     Tualchhung sana-a tlai dar 4:32 atanga 4:35pm chhung khan a vawi khatna atan minute 3 chhung a lock a, a vawi hnihna atan zan dar 6:37 atanga 7:08pm chhung khan minute 31 chung zet a lock leh a, F-15 chhuanzawmzia hre tan chuan thil mak tih loh rual chu a ni lo rêng a ni. 


    China aircraft carrier Liaoning chet vel dan thlithlai turin Japan hian a F-15 hi a van boruak huam chhungah a tir a, hetiang thil hi a lo thleng ta a ni. Tun hma atang tawhin Japan tana ngeiawm tak takin China fighter jet-te hi lo che tawh thin mah se an thlawhnain Japan thlawhna a lock tak hi chu a thlen vawi khatna a ni. 


     China J-15 pilot hian ralthuam thlawh chhuahtir turin a cheng hmet per lo mahse Japan chuan hetianga kan thlawhna lock a ni hi thil hlauhawm tawpkhawk a ni a, ralthuam hmanga inkah ang tluk hiala thil lawmawm loh niin safe flying rules kalh a ni e tiin a thinrim thu a au chhuahpui nasa mai.


     Indo thlawhnaa radar te reng reng hian hna thawh dan phung chi hnih an nei a, chu chu - Search mode leh Fire-control mode a ni. Search node-ah chuan radar hian hmun zau takah a mit a len a, target tam tak a hmu chhuak thin bawk. Fire-control mode-ah ve thung chuan target tam tak a hmuh zingah a kah duh leh a tum ber chu a bingin a en chiang leh zual a, a kah thelh hauh lohna turin target kha a thlurbing ta thin a ni.


     A tul dan azirin radar hi search mode atangin fire-control-ah rang lutukin a thlak nghal theih bawk. 


     Ralthuam lama mi thiamte chuan hetia China thlawhnain Japan thlawhna a lock thei hi J-15 hian F-15 aiin sensor leh awareness a nei tha zawk a ni ngei ang an ti. Mita hmuh phak loha hla atangin missile hmanga inbei tur ni ta se China J-15 hi a ding chang zawk ngei turah an ruat bawk.


     Tunah mai chuan Japan F-15 lock-tu J-15 hi eng version ber nge sawi lan a la ni lo a; nimahsela J-15 pangngai leh J-15A aiin J-15B a changkang zawk a, technology thar bera thuam a ni a, cockoit pawh a changkang zawk a, AESA radar a nei bawk tih hi hre ve reng reng ila. Thil mak ve tak chu AESA radar pawh nei lo J-15 pangngaite hi China hian a aircraft carrier Liaoning-ah te a hmang zawk tlat si hi a ni.


     AESA radar system hian tum khatah radar beams te leh tam tak a thunun thei a, hmun zau tak a thlithlai mek rualin thelh hauh lova kap fuh turin a target a mal khalh thei tho bawk. 


     AESA hian hmelmate bum nan trick a hai thei bawk a, chu a trick hai chu Low Probability of Intercept (LPI) tih a ni. Hemi awmzia chu:- 


* Signal tlem zawk a thawn chhuak.

* Beam te reuh te a hmang a, a kal chak hle bawk.

* Rang takin a kal chak zawng hi a thunun thei leh zel bawk.


     Heng  method hmang hian radar signal a thup thei a, chuvangin radar warning device (RWR) hlui tawh leh chak lo zawk tan chuan hmuh mai mai theih a ni ta lo thin a ni. 


     AESA radar hian missile-te thlawh dan tur hi a kaihruai vek a, chuvangin missile te hian an tum an thelh ngai lo a ni ber a. hmelma tan hmuh a har hle bawk.


     AESA hi hmuh chuah a harsat em avangin hmelma radar-warning receiver-te a bum hneh hle a, chuvangin AESA-in a hmu a ni tih pawh in-hre lo khawpin a bum let der ta mai thin a ni. 


     Mi thenkhat chuan Japan radar-warning syatem te hi an hlui ve ta deuh a, engkim dik takin an hmu thei tawh bik lo ang-a, chuvangin radar-in dan pangngaia a rawn scan kha lock angah a inngai a ni zawk niin an ngai ve bawk. Nimahsela EusAsian Times chuan hei hi ngaihdan satliah mai mai a ni e. Japan hian a F-15J jet-te hi a update ve reng a, sensor leh awarwness a thuam thar zel a, chuvangin a changkang tawk tawh lo e tihsak ngawt theih a ni lo a ti. 


     Indian Aire Force veteran, Group Captain Johnson Chacko chuan Japan F-15J aia China J-15 a that zawkna tur bik a awm reng reng lo a, radar-in indo thlawhna dang a lock theih hi indo thlawhna tha zawk a ni e ti-a tehna tling a ni lo e a ti. 


    A sawi zel dan chuan Japan hian an thlawhna hi China thlawhnain a lock ngei tih chu an pawm thlap a, China thlawhna pilot chuan a cheng hmet per vaih sela chuan an  thlawhna hi an chan dawn a ni reng mai tih pawh an pawm a, an thinrim hle. Nimahsela Japan hian missile lo thlawk lo danga lo chhaih buai thei Electronic Counter Measures (ECM) a nei tih hi kan hriat hmaih tur a ni lo a ti bawk.


     A sawi zel dan chuan he thil hi international water chung zawna thleng ni mahse China hian he lai hi in rawn dai thleng leh a nih chuan kan kap thla tawh ang che u ti-a Japan a tihthaihna a ni ber e tiin a sawi. 


     Report thenkhatin an sawi danin jet fighter pakhatin jet fighter dang a lock leh lock loh sawina atan Radar Warning Receiver (RWR) hi thil rintlak ber a ni lo e an ti. 


     Hla tak tak thlawk thleng phak bomb mit nei missile te, stealth aircraft te, AESA radar leh electronic warfare system changkang leh tha zawk a lo chhuah tak zel avangin tihpalh thil-thua thlawhna in-lock sak te, warning inpek that tawk loh avang leh dawhtheihna ngah tawk lohna te avanga chet sualna leh inrumthaihna a thleng tam tulh tulh dawn niin a lang an ti bawk. 


     Tun hnua Boeing tih lo ni ta hi McDonnell Douglas tih a nih lai khan pilot pakhatin a thunun, engine pahnih nei, eng sik leh saah pawh chet la thei tura duan F-15 hi McDonnell Douglas-in a siam a ni a, an siam chhan ber pawh Cold War laia USSR siam indo thlawhna tha zet mai MiG series-te el tura tih a ni. 


     Siam a nih atang chuan kum 50 zet a lo tling ta der mai; nimahsela heti khawp hian upa tawh mahse F-15 hi indo thlahwna chak leh rintlak, duh ang anga insiamrema, a tul dan azira chet la thei indo thlawhna tha em em a la ni ta reng nghe nghe. 


     Lei lamah na zawka che thei tur te, khawmualah mahni lam sipaite pui thei tur te-in Strike Eagle variant siam chhuah a ni a, hei hian electronic warfare changkang lehzual a hmang ta bawk.


     A hma zumah radar system dah a ni a, bomb mit nei changkang tak a paipawn thei bawk a, hei vang hian F-15 hian hlauhawm a lo thlen thui hmain hlauhawm hi a hmet mit hman thin a, hei vang hian F-15 a lo pian chhuah atangin thlawhna changkang neih kawngah khawvelin bung thar a kai ta a ni an ti thin. Cold war hun lai khan Soviet indo thlawhna leh bomb thlak chi thlawhnate lo dang chat a, lo lambun turin America-in a tir chhuak zing hle a ni.


     F-15 hi thuam changkan a ni ve zel a, F110 engine an hman hnuah phei chuan kum tam tak chhung chu jet fighter tha ber nihna a hauh hial. Version thar ber F-15EX phei chuan ralthuam a phur tam thei lehzual a, thunun dan a awlsam zawk a, cockpit pawh digital-a thuam niin sesor-te pawh tihchangkan a ni a, radar tha zawk hmantir a ni a, electronic warfare syatem chak tha tak a hmang bawk. Hei vang hian Boeing pawhin a chhuang ve hle a, ram dangte pawhin lei ve se tiin a duhsak thu a tlangaupui nasa thin hle.


     A taksa ruhrel hi a lo upa ve tawh hle a, stealt technology changkang nei lovin 5th and 6th generation fighter jet dang te el phak lo mah se America hian hna hrang hrang thawk turin F-15 hi a hmang rei tawh hle a, hei hian a rintlakzia a tarlang kan ti thei ang. America bakah hian Saudi Arabia, Israel, Sourh Korea leh Japan te'n an hmang ve bawk. 


     Japan hian F-15J variant a hmang a, hei hi F-15C/D nen a inanga ngaih a ni a; amaherawhchu Japan hian a thuam xhangkang zel a, a thiltihtheihna a tipung zel a ni.


      U.S. McDonnell Douglas phalnaa kum 1980-a siam F-15J Eagle hi Japan innghahna ber fighter jet a tling phak ta a ni. A indo thlawhna D-104J starfighter leh F-4EJ thlakna atan kum 1975-ah khan Japan hian F-15 hi a thlang a, tifuh a inti hle nghe nghe.


     Kum 1978-ah khan Mitsubishi Heavy Induatries-in a siam chhawn phalna an hmu a; nimahsela US-in advanced electronic defense system ber hi US pawnah thawn chhuah an phal mai loh avangin F-15 siam chhawn hna hi Japan hian a thawk tan thei mai lo thung. Hei vang hian Japan hian ama kutkawih liau liauin electronic parts thenkhat a lo siam ve thung a, chung zinga pakhat chu J/APR-4 radar warning receiver hi a ni. 


     US-a siam F-15J variant hmasa ber hi kum 1980-ah a thlawk tan a, kum 1981 atangin Japan kutah a lut ve ta bawk. US-in a bung hrang a thawn luh hmangin Mitsubishi hian Japan ram chhung ngeiah a siam zui ve ta a, kum 1997 thleng khan a siam. Pilot pakhatin a thunun ngai F-15J 203 leh pilot pahnih ngai F-15DJ 20 zet Japan hian a nei ta a, heng thlawhna zawng zawng hi new mission computer hmanga upgrade vek an ni a, AESA radar an nei vek bawk. 


     Awlsam taka thunun theih an ni bawk a, hmelma thlawhna hmu zung zung thei turin IRST pod an nei vek bawk. Helmet-mounted display a awm a, ralthuam changkang tak tak an pai thei bawk. 


     Tun hnai chhoah khan Japan Super Interceptor (JSI) programme hnuaiah F-15J hi upgrade a ni leh bawk a, hla tak tak kap phak ralthuam pai theiin siam a ni a, electronic system changkang lehzual hman niin a engine pawh thuam that a ni leh zel bawk. 


     Network inthlunzawm theihna a neih avangin Japan indo thlawhna dang F-35 nen pawh hna an thawkdun thei nghe nghe. Hei mai bakah hian Japan future 6th generation fighter pawh an thlawp thei hial dawn niin an sawi. 


     Japan hian F-15J a thuam changkan te chu kum 2035 hnu lamah pawh hman zel a la tum ni-a sawi a ni a, hei hian F-15 lo thatzia leh a la rintlakzia a nemnghet chiang hle.