Monday, 8 December 2025

Arngeng tih reh dan awlsam, hautak lo bawk si chu

 - Joel Lairemsanga

     Arngeng hian mi tam tak nunphung a tibuai a, a chanchin hian bengkhawn a hlawh hle reng mai chu a nih hi. Vaivut lêng vel avang te, boruak lum lutuk avang te, boruak balh avang te, ei tur tha ei loh vang te leh ngaihtuahna sen nasat avang tein arngeng hi a lo zual thei a, hmel a tih mawi loh bakah mahni inrintawkna thlengin a tichhe thei a ni. 

     Medical Sciene atanga thlir chuan arngeng hi chhan hrang hrang avangin a awm thei a, a enkawl dan pawh a lo awm chhan azirin a inang vek lem lo. Tun tumah erawh chuan mi nawlpui tana hman mai theih arngeng enkawl dan awlsam leh tha si kan sawi dawn a, a that zia finfiah tawh a nih hlawm avangin a vanneihpui zinga tel ve ngei turin duhsakna kan inhlan e. 

1. Aieng leh bawnghnute khal chawhpawlh: 

     Aieng leh bawnghnute khal chawhpawlha hmai hnawih hi arngeng tih rehna tha tak a ni. Aieng hian arngenga natna hrik bacteria a tihlum thei a, bawnghnute khal hian vun a tinung thain vuna kua te reuh te te inhnawhphui a thuah fai thei bawk. 

     Aieng thirfian khat leh bawnghnute khal thirfian hnih chawhpawlh tur a ni a, hei hi arngeng awmna laiah minute 15 chhung bel mai tur a ni. Chumi hnuah chuan hmai phih tur a ni a, hei hian arngeng a tih reh theih bakah vun a tingo thei a ni. 

2. Zankhuaa Aloe Vera Gel bel tur: 

     Aloe Vera Gel hi arngeng leh hmaibawl enkawlna tha tak a ni. Pún tihdam theihna a neih avangin arngeng thang zel tur a veng a, a thip sen na hlur tur a veng thei a, a hmet ral thei bawk. 

     Aloe Vera Gel hmangin arngeng awmna lai chu minute 5 chhung nuai tur a ni a, chumi hnuah chuan zankhuain mutpui tawh mai tur a ni. Hei hian arngeng a tikhawro thei a, arngeng vanga ser awm a tireh thei a, vun a tingo thei bawk. 

3. Neem hnah densawm: 

     Neem hnah den sawm hi doctor awm lohnaah chuan arngeng enkawlna tha tak pakhat a ni a, antiseptic leh antibacterial property a neih avangin vun natna hrang hrang a tidam thei a, vuna kua a thuah fai thei bawk. 

     Neem hnah 10 atanga 12 vel chhum tur a ni a, tawk fang chhum hnuah den sawm mai tur a ni. Hetia neem hnah densawm hi arngeng awmna hmaiah minute 10 vel bel a, chumi hnuah chuan hmai phih tur a ni. 

4. Khawizu leh thakthing chawhpawlh: 

     Khawizu leh thakthing hian bacteria tihhlum theihna a nei a, hei vang hian arngeng enkawlna tha tak a ni. 

     Thakthing nuai dip thirfian chanve leh khawizu thirfian khat chawh pawlh a, chawh kawih tur a ni. Tha taka chawh pawlh hnuah minute 10 chhung hmaiah hnawih tur a ni a, chumi hnuah chuan hmai phih tawh mai tur a ni. Hetiang hian tih fo a tha a, arngeng a tih reh theih bakah vun a tinung dawn a ni.

5. Vur nena deh: 

     Vur hian arngeng sen bawk tul leh na em em chu a tiziaawm nghal thuai thei. Vuna kua te reuh te te a tizim a, hmai a tilang naupang sawt thei bawk. 

     Puan thianghlim takin vur tlang pahnih emaw pathum emaw tuam hnan tur a ni a, tichuan he puan thianghlim hian minute 3 chhung tal hmai chu a bial zawngin nuai tawh mai tur a ni. Hetianga ni khatah vawi 1 emaw vawi 2 emaw ni tin kan tih chuan arngeng thanglai a lo tawp a, vun a pawt nêm thei bawk. 

     Awle, mahni in lamah hmanraw mawl te te hmanga arngeng enkawl dan kan sawi tak te hi regular taka kan ti peih a nih chuan ni rei lo te chhungin vun hrisel leh mam, nung leh ngo kan lo nei mai dawn a ni. 




Sunday, 7 December 2025

E heu! China-in Robot sipai a siam chhuak bik tlat mai

 - Joel Lairemsanga



     Thla liam ta November 2025-ah khan International Army Cadet Week vawi 12-na neih a ni a, ram hrang hrang 13 zetin ral do thei robot sipai an siam an pho chhuak a, China robot sipai siamte chuan khawvel a barakhaihin sawi zui a hlawh hle. China-in robot sipai a siam te hi Artificial Intelligence nena thlunzawm niin thil a ti thei bik hle a ni.


     Kum 2011-a American movie- "Real Steel"-a mihring ang maia remhria leh chet la thiam tak robot ang mai kha a ni ber e tiin an sawi zui nasa mai. 


     China chuan a sipai - China's People Liberation Army (PLA)-te thuam changkan kawngah hma a la nasa hle a, an tha-chhang-dawltu atan mai pawh ni lovin an aia ding tlak hial tur robot a siam pawh hi thil mak vak a ni lo ve tih a ni hial mai. China vêk hian ral tu thei robot ui a lo siam chhuak tawh nghe nghe bawk. 


     China robot sipai thiltihtheih dan en fiahtu Morocco aiawhin Science and Technology Daily a hrilh danin robot sipai a lo enchhin tawh tam tak te chuan hmun hla tak tak an veng phak lo a, hmun hnai te te-ah bak an thiltihtheihna a chhawrtlak ngai loh. China siam robot meuh erawh chu a dan a dang zar mai. Artificial Intelligence nena awmze nei thama thlunzawm a nih avangin hmelma beihna atan a hman theih bakah hmun hla taka hmelmate che vel a enthla thei a, a tul dan azirin chet a la thei bawk niin a sawi. 


     SCMP chuan he robot hi bomb phumruk hmu chhuak tur leh sut tur atan pawh a rintlak bawk dawn niin a tarlang. 


     Robot entir siaknaah hian robot te hi group hrang hrangah then an ni a, silai zangkhai inkah siak te, awmze neia silai inhmeh siak te, team ang-a thawhho te neihtir chhin an ni hlawm. China siam robot hi chu mihring aw-ka hmanga thunun theih niin bomb sûtna atan a chhawr theih hial niin an sawi. Hei hian modern robotics lamah pawh China duai lohzia a nemnghet chiang hle. 


     China robot hi thunun tur chuan a hranpaa hak tur bik thawmhnaw- motion-sensing suit siam a ni a, he thawmhnaw hi kan inbel chuan robot hi awlsam takin kan thunun thei dawn a, mi va hnek bur tur tein thu kan pe thei a, mahni inveng turin chet a laktir theih bawk a, mi dang a bum thei bawk. Heng zawng zawng hi rang takin a tihtir theih vek bawk niin report a ni. 


     Kan sawi lan tawh angin "Real Steel" film-a "shadow-boxing" robot- te ang khan mihring ang maiin chet a la thei a ni. 


     Hetiang taka robot sipai tha tak pholan a lo ni ta hian a sipaite pui tur leh an tha tichak tura China-in robot hi hman a tumzia a lantir chiang hle. Ralthuam lama mithiamte chuan heng robot-te hian indona khirh leh harsa em emah pawh China sipaite hi an tanpui thei hle dawn a ni an ti. 


     Robot entir siakna hmunah hian sipai ralthuam siam kawnga AI tangkaizia a lang chiang hle tih an sawi. SCMP-in a tarlan dan chuan robot-te hi a dera indotir chhin an ni a, AI hmang robot-te chuan an hmelma robot-te chak lohna lai an hmu chhuak zung zung thei bik a, a tul dan azirin mahni thuin chet an la thiam bik thlap bawk.


     Xia Yunfeng chuan - "Tunlai thiamnate hi ralthuam siamna atan chauha hman tur a ni lo a, remna leh muanna thlentirtu atan kan hmang zawk tur a ni" a ti. 


     Tunah hian China Civilian Robotics Industry chuan mihringte puitu tur robot chhawrnahawm tak siam kawngah chak takin hma a la mek reng a, mihring ang maia intha zo, chet vel zeihawi leh mit tlung taka hna thawk thei tur robot siam chhuah ngei a tum ruh hle. 


     Hetiang robot a siam mek hi humanoid robot tih niin tunah hian enchhin mek a ni a, mihringte tih ngam loh hna rothap thawk thei tur khawpa thaa siam tum niin sipaite chet lak ngam lohnaah pawh che thei vek tura din chhuah tum a ni. 


     Robot sipai tha tak sawi rik a lo nih takah chuan rilruah zawhna tam tak a lo lut ve nghal a, robot sipaite hian indona tualzawlah mihring ai an la awh thuai mai dawn ni te pawhin a lang. Chumi ti thei tur chuan ralthuam siam kawngah pawh khawvel hawiher hi lo danglamin, robot tha elkhen siam chhuah kawngah an inel zawk lo ang tih pawh sawi theih a ni ta lo ve.  








Mi tam tak mittui kotu ui lainatawm LAIKA chanchin lungchhiatthlak tak chu

- Joel Lairemsanga

 

     Ui zaidam leh nunnem, thlah pawlh duhawm tak niin kg.6 leka zang a ni a, a nungchang zawiawi leh thu awih, tê fel ât mai a nih avangin uinû duhawm tak Laika chu van boruak thengrenga kah chhuah tur Sputnik-2 capsule chhung zim takah kir leh tawh lo tura zin tur atan thlan a ni.


     Kum 68 liam ta November 3, 1957-ah khan Moscow kawtthlera nunkhua zawh mek uite duhawm tak chuan history a siam a, a siam dan chanchin erawh a lungchhiatthlak hle thung. He ui lainatawm tak leh hriatreng ni tawh tur hi a hming chu Laika a ni a, Soviet van boruak lawng Sputnik-2 hmangin van thengrengah thawn chhoh a ni a, nunna nei zingah khawvel heltu hmasa ber a ni ta a ni. 


     Khawvel pawnlam zirna tarmit atanga thlir chuan Laika zinkawng hi chanchin ropui tak chu a ni ngei mai; chutih rual erawh chuan chanchin lungchhiatthlak ber pakhat a ni ve bawk. A hna ber leh kah chuah a nih chhan ber pakhat chu khawvela lo let tawh loh a ni tawp mai. 


     Heng hunlai hian khawvel pawnlam chanchin zir leh luhchilh tumna kawngah United States leh Soviet hi an inel nasa em em a, tan pawh an khawh nasain hemi huangah hian hmasawnna pawh a zuanin a zuang a ni ber. Kan chenna khawvel pawnlama Laika kah chhuah a ni hian Science huanga hlawhtlinna sang tak a entir tihna a ni. 


     Kah chhuah a nih hma hian Soviet scientist-te'n Laika hi an thunun nasa em em a, hmun zim leh tawt em em-ah rei tak tak an khung a, hei hi van boruak lawng pindan zim taka an la dah dawn vang a ni. Boruak lawng kah chhuah huna a tal buai mai lohna atan bawm chi khatah dahin bawm hi an virtir nghek nghek bawk. Lei hipna awm tawh lohna hmuna a ei tur a ei duhna atan jelly ang chi ei tur an lo pe lawk thin bawk. 


     Hlawhtling taka van boruak lawng Sputnik-1 kah chhuah a nih hnu thla 1 lekah a aia changkang leh tha leh him zawk Sputnik-2 chu kah chhuah a ni zui ve ta a, Laika thawn tel a nihna chhan ber chu van thengrengah nunna nei a han awmin nunna hian engtiang chiahin nge a tuar phah dawn tih an hriat duh vang a ni. 


     Van thengrengin Laika nunnaa nghawng a neih dan chipchiar hi scientist te'n uluk takin an zir a, hei vang hian kum 4 hnu lekah chuan nunna nei azawnga hlu leh chungnung ber mihring meuh pawh khawvel pawnlamah kah chhuah a lo nih theih phah ta a, chu mi chu Yuri Gagarin a ni. Laika mission pawimawh zia chu kan hrethiam mai awm e.


     Khatia van boruak lawnga kah chhuah a nih khan Telemetry system-in ui khawhar leh mal tak Laika lungphu, a thawk dan leh a chet vel dan zawng zawng a lo chhinchhiah vek a, thlalaknain a la vek bawk. Hetia Laika awm dan  zawng zawng hi Soviet  scientist-te'n uluk takin an zir zui ta a, chumi hnuah chuan mihring meuh pawh van thengreng-ah kah chhuah an lo nih theih phah ta a ni.


     Soviet report-a a lan danah chuan khatia van thengrenga boruak lawng hmanga kah chhuah a nih khan ni engemaw zat chhung chu Laika kha a dam a; nimahsela a awmna pindan vawng daitu khawl a chhiat tak avangin a chhiat atanga rei lo te chhungin boruak lum lutuk leh a rilru mangan luat avangin a thi zui ta thuai a ni. 


     Laika hian a nunna chan mah se a mission chu a hlawhtling hle tho a, mihring tan pawh van thengrengah hian inkahchhuah ngam a ni e tih a han finfiah tlat a ni. Hei hian a hnu zelah van lama zin mite tan kawng zau tak a sat kaw ta a ni.


     Vawiin thlengin ui lainatawm Laika hming hi huaisenna leh inhlanralna entirna atan hman a ni zui ta reng a, Moscow khawpuiah chuan amah zahna leh hriatrengna lungphun ropui tak siam a ni a, van thengreng zirna leh tlawhpawh kawngah chuan a chanchin hi theihnghilh a thiang lo a ni. 


     Laika chanchin leh a zinkawng kan han sawi tak atang hian science-a thiamna hi lo sang zelin hlawhtlinna lian tak tak pawh lo awm thin mah se, a phenah hian a man petu, a tawp thlenga inhlanral thak an awm zel thin tih a lang chiang hle.




Friday, 5 December 2025

India kawngpui lo awp thintu ro hlu - Ambassador Car

- Joel Lairemsanga


     Hindustan Motors Limited lirthei siam Ambassador Car hi India lirthei siamah chuan mi tam tak fak hlawh leh an lung tileng bertu zinga pakhat chu a ni chiang hle. Kum 1957-a siam tan niin kum 2014-ah khan vui liam lo ni tawh mah se India kawngpuia lal lo hrawt tawhtu - "The King of Indian Roads" tiin hriat reng a ni tawh ang. Lirthei a ni satliah ngawt lo va, lalna leh thuneihna, politics-a chungnunna, India ram hmasawnna leh mi tam tak hneh theihna a entir a ni. Ambassador car-in India ram hruaitute leh mipui vantlangah dinhmun sang leh thuk a chan ang hian lirthei dang hian chawisan an hlawh ve hauh lo tiin sawi ila kan sawi sual awm lo ve. 

     India rama lirthei than chhoh dan kan chhui let chuan Ambassador Car hian dinhmun sang a luah tih kan hre ngei ang. Mahnia ro inrel ram zalen a lo nih khan Ambassador car hi India rama lirthei siam chhuah hnem hmasa ber a ni nghal chat a, sorkar hnathawk lian tak tak te, politician te, police te, taxi service-a ei zawng te leh chhungkaw tam takin duh leh duat takin an hmang nasa nghal hle. A pianhmang hi British lirthei siam Morris Oxford Series III entawna siam a ni a; nimahsela India kawngpui mil tur leh mipuite duhzawng tak ni turin Hindustan Motors hian a siam danglam hlek thung. 

     Kum 60 chhung vel zet chu thiltihtheihna entirna atan ambassador car hi hman a ni. Ambassador car var fai tha zet leh a chunga VIP light awm chu mi tam takin sorkar thuneihzia entirna ang riakah an ngai nghe nghe thin a nih kha. Chutiang bawkin Ambassador Car rawng eng chu Calcutta-a Taxi ni turah ngaih a ni nghal zel bawk. 

     Film tam takah te, thlalakah te, thu leh hlaah te leh khualzin hip tura programme buatsaihah te Ambassador Car lan lohna chu a awm meuh lo ti ila thu kan uar lutuk lo ang. Rinawmna, zahawmna, lung tilengtu leh lungdum taka a neitu siamtu nihna te hi ram mipuite thinlungah nghet takin a hnutchhiah ta zel chu a nih hi. 

     Kan sawi tawh angin Ambassador car hmasa ber chu kum 1957-ah khan kum 1942-a din Hindustan Motors-in Uttarpara, West Bengal-ah a siam chhuak a, a hun lai chuan Asia khawmualpuia lirthei siam chhuah hnem ber a ni nghal nghe nghe. Ram zalen leh naupang takin kha tiang taka lirthei siam kawnga hlawhtlinna a chang khan sawi zui a hlawh hle bawk. 

     A pianhmang hi a mum deuh pap mai a, a engine khuhtu bonnet pawh kual kawm mawi tak-a duan niin mawlmang tak ni chung si-a lirthei pian nalh tak a ni. Kum rei tak chhung chu a tira a pianhmang hi tihdanglam a ni lem lo bawk. 

     A ruh-rel siamna atan thir khawng tha tak hman a ni a, hei vang hian a tlo a, a hmelhem mai mai lo bawk. A awmkhauhzia an hriat chian avangin Raltuthei thir awmkhauh lirthei - "A tank in wheels" tiin an ko fiam hial thin nghe nghe. 

     Tunlaia lirthei changkang te ang lo takin vanduai thil thua lirthei dang nena insut palh pawhin a chhiatpui ve mai mai ngai lo. India rama kawng chhe tak tak leh khawkrawkah pawh nuam taka chuan a nih theihna atan a suspension system hi a bik taka duan a ni leh zel bawk. 

     Mi tam takin Ambassador Car an duh chhan lian tak pakhat chu pawnlama a lan dan ang aia a chhunglam a zau tha phian mai hi a ni. A hnunglam seat hi a zau thain a dup nuam em em a, chuan a nuam hle. Mi pawimawh ber atanga mi hnuaihnung ber tan pawh hahdam taka thluang duai pawhin a thut theih a, hla taka zinna atan te, mi pawimawh zuina atan te, chhungkuaa zinna atan te a iaiawm hauh loh a ni. 

     Tlo tur leh rintlak tura siam a nih miau avangin a engine pawh hian belhchian a dawl hle. Siam chhuah hmasak te kha chuan petrol engine an hmang a, 1.5-liter petrol engine a nih avangin a chak nep deuh. Taxi-a hman atana ngenna a nasat em avangin kum 1970 atang khan diesel engine hmang chi siam chhuah a ni ve ta bawk a, a chak zawkin tuialhthei pawh a heh lo zawk. 

     Kum 1990 atang khan 1.8 liter Isuzu engine hman a ni ve ta thung a, hei zet chu a chak tha hle a, fuat a ngah bakah a tuanrang em em bawk. A engine chak dan hi heti hian khaikhawm ta mai ila. A chak lo ber chuan 55 HP a nei a, a, a chak ber chi chuan 75 HP a nei thung.

     Hun rei tak chhung chu Ambassador Car hi India sorkar lirthei atan hman a ni a, Prime Minister Jawaharlal Nehru, Indira Gandhi, Rajiv Gandhi, Atal Bihari Vajpayee leh Manmohan Singh-te khan official takin an lirthei atan an hmang a, IAS leh IPS officer tam takin an lo hmang ve tawh bawk. Hei vang hian Ambassador Car a lo lan chuan a chhungah lal tak leh thiltithei tak a chuang ngei tura ngaihna India mipuite rilruah a bet ta tlat a nih kha.

     India film tam takah a lang tam em em bawk a, political meeting-ah te, police-in misual an umnaah te, inneih programme hmannaah te, chhungkaw hausa inhmuhkhawmnaah te a lang fo thin. Taxi atana Ambassador Car rawng eng hman kha a lar viau a, ram dang te hriat pawh a hlawh hle. Lirthei chuan nuam leh a chhung zau a nih avangin khawvela Taxi chuan nuam ber pawlah ngaih a nih phah nghe nghe.

     Hetiang khawpa lirthei hlawhtling leh tha ni mahse khawvel huap pawha lirthei siamtu company lar leh tha a lo chhuak zel a, heng company-te hi Indiaah an lo lut zui ve zel bawk. India-in ram dang company laka inkharkhipna a hlih hnuah chuan kum 1991 atangin company lar tak tak - Maruti Suzuki, Hyundai, Tata, Honda leh Toyota te an rawn lut ve ta a, lirthei changkang leh tunlai, tuialhthei heh lo, zangkhai leh thiamna tha ber ber hmang chi te India-ah a lo piang ta sup sup mai a, heng lirthei te hian - chhunglam changkang lo zawk, tuialhthei heh zawk, air condition awm lo, power steering nei ve lo, infotainment awm lo, enkawl hautak zawk Ambassador Car chu an luahlan zui ta a ni. 

     Ambassador car hian leitu a nei tlem ta tial tial a, kum 2014, May 24-ah chuan Hindustan Motors-in a siam hna hi official takin an titawp a, Uttarpara-a an factory pawh an khar zui nghal bawk. Tichuan India ram kawngpuia ro lo rel tawh thin Ambassador Car zinkawng chu a lo tawp zui ta a ni. 

     Siam chhuah ni tawh lo mah se india mi tam tak thinlungah Ambassador car hi a la nung reng a, a tuichilh thenkhat chuan a hlui an chei bawlin an tuaihnum a, tun thlengin an la hmang hial. Inneihna leh hun pawimawh bikah te chuan lung tileng tur hrim hrim atan hman a la hlawh hle.

     Kum 2017-ah khan French Company - PSA Groupe, tun hnua Stellantis tih tak chuan Ambassdor brand hi a lei a, hei hian lirthei nalh leh chhuanawm a nihzia a lantir chiang hle kan ti thei ang. 

     Tunlai thiamna hmanga siam electric chakna hmang Ambassador Car siam chhuah a ni dawn tih thu thang a awm mek a, hei hi tak tak a nih a, tihpuitlin a nih chuan India kawngpuiah Ambassador hian tha tharin ro a rawn rel leh ngei dawn niin mi tam takin an ring a, lo kir leh ngei tur hian an beisei hle bawk. 

     Ambassador hi lirthei a nih piah lamah ram khat anga India puangzartu pawimawh tak a ni. Tlo leh belhchiandawl te, mawlmang leh tha si te, hnamzia lantir te, lunglenna te a keng tel vek kan ti thei ang. Sorkar-a a lu ber atanga chhungkaw pangngai te, kawng chhe ber atanga kawng tha ber te pal tlang vek a nih avangin ani tluka lirthei zah kai leh dah san hi lirthei dang a awm lo. 

     Siam chhuah ni tawh lo mah se mi te thinlungah a la nung reng a, thlalakah te, film leh cinema-ah te hmuh tur a awm reng tawh bawk ang. India rama lirthei lar ber a lo ni tawh thin a ni satliah ngawt lova, India-in chhuang taka a pho chhuah hnam rohlu a ni.

     Dam reng a, hriatreng ni zui zel tur chu India kawngpuia ro lo reltu chhuanawm - Ambassador Car hi a ni. 






Thursday, 4 December 2025

Kum 12 hnuah Malaysia thlawhna bo an zawng nawn leh dawn

- Joel Lairemsanga


     Kum 12 zet liam tawh mah se Malaysia thlawhna bo MH370 zawn hna chu December 30, 2025 hian thar thawh leh a ni dawn. US-a inkhuar Marine Robotics Company Ocean Infinity chuan a tlakna nia an rin bial chhunga tuifinrian mawng thuk takah a zawn hna hi an thawk dawn a, a zawn rei zawng atan ni 55 bi tuk a ni bawk. 

     Malaysia Airlines MH370 chu March 8, 2014-ah khan Beijing panin Kuala Lumpur atangin a thlawk a, chhui zui harsa khawpin a bo zui ta daih a, ngawrh taka zawn a ni chung pawhin a chin hi hriat zui tur a awm chuang lo. Hei hi Aviation History-ah chuan thlawhna bo zawn nasat ber pakhat niin ngaihdan hrang hrang a pian phah nasa hle bawk. 

     Chhan theih loh ngaihdan leh pawm dan hrang hrang awm reng karah Malaysia chuan tun thla chhungin thlawhna zawn hna hi tan thar leh a nih tur thu hi nilaini khan a puang. American marine robotics company Ocean Infinity chuan a zawn hna hi an thawk dawn a, theihtawp an chhuah tur thu leh a awmna nia rin kai bial chhung tuipui mawng an dâp chhuah tur thu an sawi

     Kan sawi tawh angin Flight MH370 hi Kuala Lumpur International Airport (KLIA) atangin Beijing panin a thlawk chhuak a, passenger 227 leh thlawhnaa thawk mi 12 te chu chin hriat lohin a bopui hmak a, Aviation History-ah chuan thil mak ber pakhat a ni ta a ni. 

     Kumin March 25, 2025-ah khan Malaysia sorkar leh Ocean Infinity hian ni 55 chhung awh tur thlawhna zawn hna thawk tur hian inremna an lo ziak tawh. Khati khawpa nasaa beidawng hnâpa zawn a nih hnu leh kum 12 zet liam tawh hnuah eng vangin nge Malaysia hian a thlawhna zawn hna hi thar thawh leh a tum tih hian zawhna a siam hnem hle a, chutiang karah chuan a chhan lian tak pathum i lo tarlang teh ang.

1. Thlawhnain a bopui tak chhungkua te ngaihthatna atan: 

   Thlawhnain a bopui mi 239 chhungte'n tun aia nuam deuh zawka an chhungte chhiat tawhna an pawm thiam theihna atan Malaysia sorkar hian a zawn hna hi thar thawh leh a remti a ni. Kum 2014 leh 2017 chhung khan Malaysia, Australia leh China-te chuan a tlakna nia an rin ber Indian Ocean chhimlam-a Sq.Km. 1,20,000 bial chhung chu ngawrh takin an lo dap tawh a, engmah hmuh chhuah an nei lo. Kum 2018-ah khan Ocean Infinity-in bial zim zawk Sq.Km. 25,000 bial chhung an dap ve leh a, anni pawh an hlawhchham. 

     He thlawhna bo-ah hian China khua leh tui mi 153 an tel a, heng mite chhung leh kuate hian a zawn hna hi beidawnsan mai lo turin Malaysia sorkar hi an kar reng bawk. Thlawhna them tal pawh hmuh a nih chuan heng mite hian an pawm dam deuh theih tur thuin an nawr reng a ni.

2. Hlawhchham pawhin Malaysia tan sum leh pai sen belh tur a awm phah dawn lo: 

   A zawn hna thar thawh turah hian thlawhna hi hmuh a nih loh chuan Malaysia sorkar hian sum a seng dawn lo. Pawimawh tham thlawhna them hmuh a nih erawh chuan Malaysia sorkar hian sum a seng dawn thung a, a zawngtu Ocean Infinity hi Dollar maktaduai 70 a pe thung dawn a ni. 

3. A tlakna ni-a rin em em an neih thar vang: 

   Malaysia Transport Ministry chuan tun tumah chuan a hma zawng aia zawn hmuh theihna hmun beiseiawm zawk an hriat thar thu leh chutah chuan a zawn hna an thawk dawn a, beiseina sang tak an neih thu a puang. Kum 2018 atang khan satellite thil hmuh atang te, tuifinrian tui fawn dan atang leh drift modelling atangin thlawhna tlakna ni ngei tur an zir char char a, tun tumah hian a hma zawng aia hmun zim zawkah hneh taka a zawn hna phur takin an kalpui dawn ta a ni. Km. 6 aia thukah hnehsawh taka lut thei leh hna thawk thei autonomous underwater vehicle (AUV) tam tak chu thlawhna zawnna atan hian an hmang bawk ang. 

     Hetia a zawn hna thar thawh a lo ni tur hian thil mak ti-a khawvelin a lo sawi tawh hi a chhanna a rawn pe dawn em tih hi sawilawk theih chu a ni hauh lo; amaherawhchu chin hriat loha an chhungte chan ta te tan chuan MH370 zawn hna hi a la tawp hauh lo a, thawnthu anga sawi pawh an rilru tina zualtu mai a la ni. Hetia tha thara a zawn hna thawh a lo ni dawn ta hian a tihlim em em a, thil thar hriat chhuah tur a awm ringin beiseina an nei sang hle bawk.  



Wednesday, 3 December 2025

I haihawt thin em? || Engtia tih chi nge maw ni le?

- Joel Lairemsanga


     Haihawt hi kum bithliah bik awm lova eng kumah pawh neih theih a ni. "Haihawt" kan tih hian hun rei lo te chhung emaw, zing tak-a hriatrengna hloh emaw hi a ni ber a, mi haihawt chuan thil hming a theihnghilh thut a, thil thleng a hre rei lo a, a tih tum a mangnghilh a, hriat tur pawimawh a theihnghilh hmin der thei bawk. 


     Taksa leh rilru lama hah rimtawng avang te, kum upat avang te-a haihawt hi chu a nasa ngai lo tlangpui a; nimahsela  zing taka haihawt fo te chu an ni tin hnathawh a buaiphah thei a, mahni inrintawkna an hloh phah thei hial bawk. Chuvangin haihawt hi nuih liampui mai lova fimkhurpui hle tur a lo ni a, inenkawl dan thlenga hriat tum tur a lo ni hial zawk.


     Chhan hrang hrang avangin mi hi a lo haihawt thei a, taksa leh rilru lama hah rimtawng avang te, mut hilh tlem avang te, ngaihtuahna hman tawk loh avang te leh tum khatah hna tam tak thawh avang te-in a lo awm thei. Thluak hi kan hman rim nasat lutuk chuan hriat tur pawimawh a lo khawl khawm tha thei lo a ni awm e. 


     Kum upaah te chuan an thluak hnathawh a lo muang ta deuh a, hei vang hian an haihawt duh deuh. Rilru nguina (depression) avang te, vitamin tlakchham avang te, thyroid lama harsatna avang te, thluak mang natna (dementia) te hian haihawt hi an tizual hle thei bawk. Kum naupangah chuan rilru chi-aina (anxiety) te, digital hmanrua khawih leh en nasat lutuk avang leh mut tlem avang te-in haihawt hi awlsam taka neih theih a ni ve thung. 


     Haihawt enkawlna kawnga pawimawh ber chu a chhan hriat chhuah hi a ni a, kan sawi tawh angin nunphung vanga neih theih a ni tlangpui a, chuvangin nunphung thlak danglam hian kawng ro a su em em a ni. 


• Ni tin darkar 7 atanga darkar 8 mut-hilh ngei ngei tum tur. Hei hian thluak hnathawh a pui dawn a, thluak a lo chak sawt dawn a ni.


• Omega-3 fatty acids, antioxidant leh vitamin pai tam - sangha,  thei leh thlai hnahte hi thluak chakna atan ei tam tur a ni. 


• Taksa sawizawi hian thuaka thisen lut a tipung thei a, thluak a chak sawt bawk a, chuvangin ni tin taksa sawizawi thin tur a ni. 


• Lehkha chhiar te, thluak hman ngai infiamna khelh te, thil thar zir te, ni tin thil hriat belh te hian thluak chau mai tur a veng a, chuvangin thluak chak nei turin hetiang thil hi tih zel tur a ni. 


     Thil chin dawk lak tha tak tak heng - tih tur ziah lawk te, phone-a thil chhinchhiah te, a hmunah chat chat thil dah thin te hian haihawt zual zel tur a veng thei. Tawngtaina hman te, fianrial hun hman te, muangchanga thawk lak fo te hian rilru leh taksa hah rimtawng lutuk tur a tinep thei a, haihawt nei tan chuan hei hi zawm tlat tur a ni bawk. 


     Ni tin nunphung tibuai khawpa haihawt hi a nasat tawh chuan doctor pan vat tur a ni a, doctor chuan a chhan ni thei zawngin vitamin B12 tlakchham vang a ni em, thyroid lamah dik lo a awm em tih te a lo dap ang. Kum upate zingah chuan rang taka enkawl leh rilru sawizawi hian hriatrengna hloh natna neih tur lakah a veng thei bawk a, kum upa haihawt te ngat hi chu en liam mai mai loh tur a ni. Rilru hah avang leh rilru nguai avanga haihawt te chu counselling hmanga enkawl dam theih an ni. 


     Haihawt hi mihring nunphunga bet a ni ve a; amaherawhchu a nasat chuan thil tha lo lian zawk a thlen thei tih hriain nuih liampui mai lova nunphung hrisel leh inkaihhruaina tha hnuaiah enkawl vat tur a ni. 


     Nunphung hrisel neih te, taksa hahdam hun siam te, chaw tha leh hrisel ei te, rilru leh ngaihtuahna hrisel put te hian ngaihtuahna hriam a thlen thei a, heng hi zawm hram tum tur a ni. A pawimawh ber chu dawhtheihna leh ngaihtuahna dik put hi a ni a, hei hian mahni inrintawkna leh muang dam dapa hringnun hmachhawn turin min pui thei a, hriatrengna tha min neihtir thei bawk. Haihawt hi awmze nei taka enkawl a nih chuan nun ralmuang leh nun duhawm zawk a thlen thei a ni. 






Tuesday, 2 December 2025

Ngen mu sur tir thei ralthuam tangkai - Pantsir-S1M

- Joel Lairemsanga


     Tunlai indonaah chuan raltuthei thir awmkhauh chauh a lo tawk zo ta lo a, drone pakhat lek pawhin tuialhthei hmunpui a kap chhe thei a, bomb mit nei pakhat lek pawhin hmelma thlawhtheihna tum hmun a bomb chhe thei bawk. Chuvangin van boruak thunun thei apiang an ding chang zel dawn a nih tak ber hi. 


     Hetiang taka ralthuam thlawk thei hlauhawm lo dang a, lo nuai chimit thei neih hi thil pawimawh a lo ni zui ve ta bawk a, hetiang ralthuam neih kawngah ram tam tak chu an inel leh ta suau suau bawk. Hemi kawngah hian Russia hi lam chhuah loh theih a ni lo ang; a chhan chu van boruak thlithlaia venghim thei tur, bomb keng thei camera thlawk chi te, indo thlawhna te, virmep thlawk thei leh bomb mit nei lo kap thla chat chat thei ralthuam tha em em - Panstsir-S1M a siam chhuah vang hi a ni. 


     Pantsir-S1M hi van boruak hniam tak atanga sang thawkhat tak thleng thlithlaia venhimna hmanrua a ni a, a siam hna hi Soviet hunlai atang daih tawha thawh tan a ni. Russia hian kum 2000 tir lamah khan a hmasa ber atan Pantsir-S1 a hmang tan a, hei hi thuam changkang zelin Pantsir-S1M hi a lo piang chhuak ta a, hei hi chuan hniam taka thlawk te, rang taka leu ziai ziai thei hmelma ralthuam te a nuai chimit thei a, tum khatah tam tak a kap thla thei bawk. 


     Pantsir-S1M hi ke pariat nei sipai lirtheiah bun a ni a, rang tak leh awlsam takin mamawhna hmun apiangah a insawn thei a, enkawl a hautak lo hle bawk. 


     Hmelma ralthuam lo thlawk a awm em ti-a zawng tur leh chhui char char turin Radar System tha tak a nei a, a tum tak thelh hauh lova a kah fuh theihna atan Optical tracking system changkang tak a nei bawk. Rang taka kah chhuah mai theih bomb mit nei 12 a pai reng bawk a, a laipui pai dawt len zawng hi 2x30mm a ni a, rang lutukin ama thuin ngenmu a surtir char char thei bawk. A thununtu tana thunun a awlsamna atan encrypted digital fire-control leh networking hman a ni nghe nghe. Hybrid system a nih ang ngeiin hla tak tak thleng phak bomb mit nei a kap chhuak thei a, laipui hmangin ngenmu a surtir char char thei bawk.     


     Km.30-a hlaa hmelma ralthuam a nuai chhe phak a, van boruak Km.18-a sanga awm a hawl thla phak bawk. Rang lutuka a kah tum kap thei tura insiam rem zung zung thei turin radio-command and guidance leh hit-to-kill fragmentation warhead a nei bawk.


     Km.4-a hlaa hmelma ralthuam kap chhe turin 30mm-a zau laipuiphir a awm bawk a, minute khat chhungin laipui mu 5000 a kap chhuak hman a, a lakah chuan drone leh missile chu an che hman lo a ni ber e.


     Kan sawi tawh angin hla taka hmelma ralthuam lo thlawk hmu zung zung tur leh tum khata nuai chimit barh thei turin surveillance radar leh electro-optical sensors changkang tak a nei. Electronic warfare leh jamming hnuaiah pawh a hnathawh a buai phah lo a, drone te reuh te pawh hmu turin camera tha tak a awm leh zel a, radar hnathawh a buai palh thut a nih pawhin optical mode a hman theih bawk. 


     A hnathawh dan chu hetiang hian awlsam takin a khaikhawm theih mai awm e: Hmelma ralthuam lo thlawk a hmu phawt a, chu chu eng ralthuam ber nge a  nih tih a zir chiang leh a, chumi hnuah chuan ralthuam lo thlawk tam tak zingah eng ber hi nge kah chhiat hmasak tur tih thutlukna a siam leh phawt a, tichuan ngenmu a kap chhuak ta a, a bitum a nuai chhe ta thin a ni. Hetiang hian kan sawi duah naa hetiang zawng zawng hi mitkhap kar lek chhungin a ti fel vek hman tih hria ila. Bomb mit nei (missile) kah chhuah laia drone-te'n an rawn hnaih chilh lutuk a nih chuan a hun takah laipui-in ama thuin a lo kap thla hmak hmak ve bawk. 


     Indona tualzawlah chuan Pantsir-S1M unit-te hi hmun khatah rei tak an awm ngai lo a, hmelma lamin an awmna an hriat chian hmain an insawn kual zung zung thin. 


     Awle, a thatna kan sawi ta nual a, sawisel kai lo erawh a ni bik hauh lo tih hria ila. Hmun khatah rei tak a awm chuan hmelma lamin a awmna chin an rawn hre thei a, hei vang hian sawn kual fo a ngaih phah thin. Awm hmun sawn fo thin a nih avangin missile leh laipui mu a mamawh ang pek zung zung a harsat phah hle niin an sawi. Amah phurtu ber lirthei hian kal theih lohna hmun a nei ve fo bawk. Lirthei leh Pantsir-S1M hi a hranpaa zir chhuak te chauh enkawltir an ni a, sipai nazawngin an enkawl thiam lem lo a ni awm e. 


     Drone leh hypersonic missile hmanga indona a lo hluar tak avang leh a nasa tulh tulh dawn ni-a a lan bawk avangin Pantsir-S1M hian Artificial Intelligence (AI)thiamna a hman nasat tulh tulh a pawimawh ngei ang. Pantsir-S1M hi hmuh theih loh ralthuam chu a ni bik hauh lo; amaherawhchu van boruak venghim thei ralthuam zuanzang erawh a ni chiang hle thung. Drone leh missile-te'n indonaah ro an rel chhung chuan Pantsir-S1M hian hluihlawn leh hnungchhawn a la hlawh mai mai dawn lo niin a lang.  





Nghilh Loh Tur Kawng Chhe Lalpa - SHAKTIMAN

- Joel Lairemsanga


     Lirthei thenkhat chu hun engemaw bik atana siam a ni a, a then te chu rim taka chhawr tura duan a ni. Mite thinlunga thi tawh lo tur leh cham reng tawh tur, siam chhuah a nih tawh loh hnu pawha ''Legend' ti-a koh theih tur khawpa kawng engkima tha leh tlo em em a awm bawk. Chutianga lirthei tha chungchuang, Legend tling pha hial chu eng dang ni lovin, kum tam tak India sipaite leh mi nawlpuite innghahna lo ni tawh thin - SHAKTIMAN TRUCK ngei mai kha a ni.  


     ''He truck zet hi chu kawng awm miah lohnaah pawh a kal thei zel a, lei pawh awm lo mah se lui a dai kai thei a, sipai huaisente chauh thlen phak pawh thleng ve zel thei lirthei tha a lo ni e'' ti-a sipaite'n tawngkam an lo chhak chhuah tam tak zinga pakhat lek atang pawh hian Shaktiman that zia leh lo ropui zia, kawng tluang pangngai kher lo pawha kal thei, kawng chhia ngam ber lirthei - ''Real King of Off-Road'' a nih zia a lang chiang hle. A hming 'Shaktiman Truck' tih awmzia chu ''Truck Chak Tak'' tihna a ni nghe nghe.


     Kum 1947-a India-in British awpna atanga zalenna a hmuh khan sipaite hman tur lirthei chak leh rintlak, tlo em em tur a mamawh nghal a, chumi atan chuan German Company MAN nen thawh dunna thuthlung a ziak nghal vat bawk. Germany Company MAN hi a lampum chu - ''Maschinenfabrik Augsburg-Nurnberg'' tih a ni deuh duah a, company lar leh tha em em, tun thlenga ritphur chi lirthei chak leh awm khauh siam kawnga Company lar ber pakhat a la ni reng nghe nghe.  


     MAN company remtihnain India hian kum 1958 atang khan Madhya Pradesh-a Vehicle Factory Jabalpur (VFJ)-ah sipaite hman tur lirthei awmkhauh leh hnawksak ber bur ni lo tur tawka lian - medium-duty military grade truck siam hna a thawk tan ta a, kum 45 chhung zet Shaktiman truck hi sipaite mamawh zat azir zela siam chhuah reng a ni a, kum 2005-ah khan a siam chhuah hna hi tih tawp a lo ni ta thung. He kum 45 chhung hian shaktiman truck hi 75,000 chuang zet siam chhuah a ni. 


     Chutia India-in truck tha elkhen a lo siam chhuah takah chuan beisei ang ngeiin India sipaite mamawh thiar velna lirthei tangkai ber a ni nghal chat a, kum 1965, kum 1971 leh kum 1999-a indona thlengah te khan Shaktiman hian tha a thawh hnemin a che tha hle a, sipai thiar velna atan te, ralthuam chi hrang hrang thiarna atan te, laipui hnuhna atan te, chaw leh chawhmeh, tuialhthei leh damlo enkawlna hmanrua thlenga thiar velna atan hman a ni. 


     Kawng engkimah tha an tih em avangin sipaite chuan - ''Shaktiman hi awm lo ngat sela chuan operation tam zawkah hian India hian hnehna kan chang hauh lo ang.'' tiin fakna thu an lo chhak chhuak fo tawh thin a, hetia a hmang nasa ber leh belchiang nasa ber sipaite meuh thu-kau-chheh hian lirthei tha chungchuang a nih zia a lantir chiang hle. 


     A engine hian diesel a hmang a, 6-cylinder DI diesel a ni a, a Horse Power hi 145 a ni. RPM hniam takah pawh Torque 430+Nm a nei. 5-speed manual leh 2-speed transfer case a nei a, mizote hriat thiam zawng leh ngaihsan em em special gear chak tha elkhen a nei tihna a ni. Duhthlan turin 4x4 leh 6x6 nei chi siam a ni bawk. Shaktiman hian darkar khatah Km.100 a tlan thleng hman a, hei hi a top speed a ni. A tuialhthei bawmah hian diesel Litre 70 a leng a, diesel litre 1 hian Km.13-a hla a thlen thei nia ngaih a ni bawk. Ton 10-a rit phur tura duan a ni nain a siamtute ruahman aia rit daih pawh hnehsawh takin a tlanpui vang vang thei a ni. 


     Tlo tur leh awmkhauh tura duan a nih angin multi-leaf spring suspension a nei a, extra thick ladder frame chassis a nei bawk. Sipaite'n an hman lai chuan tire bawl tha tak tak vuah a ni a, hei vang hian diak leh nal a ngam phah zual em em a, a khan a san em avangin hmun khawkrawkah a chet tlat theih phah em em bawk.


     Kawng tha pangngaia tlanna atan Two-Wheel-Drive High (2H gear) a nei a, kawng nal leh huh, diak chhe em em leh vur hmuna tlanna atan Four-Wheel-Drive High (4H gear) a nei a, tlang khawkrawk leh hmun phi-hrit lawnna atan leh rit tak tak phurhna atan Four-Wheel-Drive Low (4L gear) a nei leh thlap bawk. 45 degree-a awihah awlsam takin a lawn kai zung zung thei  a, hmun vawt em em -20 degree-ah a che vel thei ang bawkin hmun lum leh tawrh har khawpa lum uap tak +45 degree-ah pawh a che tla thei leh zel bawk. Tui thuk tak tak pawh chhiatpui miah lovin a kal kai thei a, vur nalah te, lung hmunah te, thlalerah te leh ramhnuai dum hmunah pawh a che tla thei vek a,  hei vang hian lirthei namai lo tak, ''Lirthei te Lalpa'' ti hiala koh a nih phah ta a ni. ''A lenna tawk zawh tur lei a awm phawt chuan Shaktiman chu a kal thei zel a; kawng a awm  hauh lo a nih pawhin Shaktiman chu a kal thei tho'' tiin India sipaite'n fiamthu an thawh fo thin. 


     Kan sawi tawh angin India sipaite'n Shaktiman hi an hmang tangkaiin an hmang rim hle a, sipai leh ei tur thiarna atan te, laipui chi hrang hrang hnuhna atan te, tuialhthei phurhna atan te, inbiakpawhna hmanrua thiar sawnna atan te, bomb mit nei kah chhuahna atan te, damlo phurhna atan leh lei dawh tur thiartu atan te tangkai taka hman a ni thin. Kargil Indonaah khan Feet 18,000-a sanga awm India sipaite hman tur silaimu pe tura han lawnkaitu chu Shaktiman Truck ngei mai hi a ni. Hetih lai hian hmelma silaimu leng tawn hlauh avangin Helicopter thlawhtir ngam a ni lo a, chuvangin Shaktiman hian huaisen takin hna ropui a hlen ta bik a ni. 


     Kum 2000 a lo her chhuak a, thiamna thar a lo chhuak ve zel bawk a, sipaite'n lirthei che rang zawk leh chuan nuam zawk, tuialthei heh lo zawk, braking system tha leh chak zawk an duh thu an sawi chhuak a, hei hi hriain India chuan a sipaite hman turin Tata 4x4 leh 6x6 truck te, Ashok Leyland Stallion leh Mahindra MM550 leh Gypsy chu Shaktiman thlakna atan a hmang ta a; nimahsela lirthei azawnga ropui ber nihna a hauh - ''Legend'' dinhmun meuh chu tun thlengin an la luahlan sak ta lo a ni. 


     Sipaite'n an hman tawh loh miau avangin shaktiman thahnem tak chu mi nawlpui hman atan lilam a ni ta a, rang lutukin contractor leh thing tum thiara ei zawngte'n an inchuh zo rang hle; a chhan chu a hlutna leh a chhawrnahawmna an hriat chian em vang a ni. Lilam tirh lamah chuan shaktiman pakhat hi Rs. Nuai 1.5 atanga Nuai 3 inkarah an hralh deuh ber a, tuaihnum leh chei tharte chu Rs. Nuai 5 atanga Nuai 12 thlenga hralh te a ni thung. Thing phur tur atan liau liaua an tihdanglam te phei chu Rs.Nuai 18 atanga Nuai 30 man hial a ni pha nghe nghe.  


     Thing tum lian pui pui thiarna atan rim taka hman a ni zui ta a, hemi atana a thatna em em chu - torque chak tak a neih avangin fuat a ngah a, thing tum rit tak tak phur pawhin kawng mumal lo leh awihpang pawh a lawn thei a, kawng zimah a leng thei zel a, a enkawl a awlsamin a spare part man a tlawm em em bawk. Rit hnuhna atan te, hydraulic chakna hmanga a thil phurh bun thei tur leh lirthei hnuhna atana tihdanglam te a awlsam em em bawk a ni. 


     Mi nawlpui kuta a lo tlak takah chuan hmun hrang hrangah hman a ni zui ta a ,a bikin Mizoram, Nagaland, Manipur, Meghalaya, Arunachal Pradesh, Uttarakhand, Sikkim, Jammu & Kashmir leh Ladakh-ah te an hmang uar zual hle. India ram pawnah chuan Nepal, Bhutan, Afghanistan leh Sri Lanka-ah te an hmang uar ve hle bawk.


      Ram hnuai pikah pawh ni rawh se, Ft.60 zeta sei thing tum lian pui pui hnehsawh takin a phur a, iron rod, cement, steel leh in sakna khawl hrawl pui pui te, buhfai bag tam tak te, LPG cylinder leh kawng siamna hmanrua te hmun hrang hrang leh  thingtlang kilkhawr, kawng awm mumal lohnaah  thlengin a thiar lut thei a, hei vang hian a neitute lawmna a thlen chiang em a, a upa tawh hle chungin chawlh a hmu meuh lo a ni ber e. Hetiang khawpa lirthei tangkai leh rintlak a nih avang hian amah thununa khalhtu tualchhung mi te chuan zah leh chhuang takin - ''Shaktiman meuh tlan theih tawh lohnaah chuan eng lirthei mah an tlan thei lo tih a chiang hle'' tiin an sawi hial thin. 


     Mi nawlpuiin tangkai takin hmang mah se harsatna an tawk ve tho a - Lirthei chak leh awmkhauh a nih avangin a chet velna leh a talna lamah thingtlang kawng tam tak chu a tihchhiat phah niin an sawi.  A chak em a, a phur zo tho alawm tih vangin thingzai tur thing lian pui pui an phurhtir thin avangin chet sualna a thleng fo bawk. An chhawr rim em avang leh an enkawl uluk tawk loh avangin a brake-in a zawh loh avanga chet sualna a thleng zauh zauh bawk. Hei hi mi nawlpui atanga sawiselna awm chu a ni deuh ber a, han ngaihtuah chian chuan amah ngawr ngawr sawiselna ai mahin a chak lutuk avang zawka a neitute duhamna zawk sawiselna a ni ber awm e. Chhiatna thlen chang awm mahse Shaktiman hian a ropuina leh hmingthanna a chan phah hauh lo a, ngaihnep a hlawh phah chuang reng reng lo bawk.


     Shaktiman hi lirthei satliah a ni ngawt lo a, thawnthu leh hriatrengna hlu tak takin a phuar khawm mihring siam thil nung a ni ber zawk. Indona hmunah te, hmun kilkhawr leh damdawi inah te sipai a thiar kual a, tlang sang takah pawh an ei tur a thlen a, chhanchhuah ngaia awm te him takin a chhan chhuak thin bawk. Vawiin thlengin sipaite chuan - ''Kawng a tawp chiah hian Shaktiman chu a tlan tan dawn chauh tihna a ni. Raltuthei thir awmkhauh ang maiin a tlo a, huaisen takin a hawi pir vah bawk thin'' tiin an lo fak chiam tawh thin nghe nghe. 


     Hmun tam takah chuan shaktiman nei phate kha mi nawlpui chunglama ngaih an lo ni hial thin  a, sakhaw thenkhat betute chuan an sakhaw thiltihnaah an la lut a, pawl thenkhatin an pawl chhinchhiahna atan leh au hlaah te hial an seng lut bawk. Amah ngaisangtu mi tam tak chuan hming hrang hrang an phuahsak hial bawk a- ''Tlangram Lalpa' tih te; ''Tlangrama Truck Ropui Ber'' tih te; ''Thing phurtu Sakei' tih te; ''Kawng chhhia te lek lek nuih mai mai lirthei'' tih te; ''Off-road Lalpa'' tih te a ni nawk hlawm. Tun thlengin Shaktiman che vel chu hmuhnawm tiin thlirtu pawh an la tam thin hle. 



     Kum 2005-ah khan a thar siam chhuah hna tih tawp a lo ni tawh a, Sorkar-in lirthei upa tawh tak te hman zui a phal tawh lo bawk a; nimahsela kum 50 chuang zeta upa tawh Shaktiman thahnem tak chuan hmun hrang hrangah an pute tan rim tak leh tha tho takin hna an la thawk mek reng chu a nih si hi. A hunlaia lo khalh thin sipai driver pension tawh tam tak chuan - ''Keini chu kan lo upat ve hnuah kan tha a lo zuai ta a; nimahsela Shaktiman erawh zawng a tar ve thei lo a nih ber hi'' tiin an sawi.


     Shaktiman hi lirthei satliah a ni ngawt lo a, indona leh inremna inkar dawh zawmtu, sipai leh mi nawlpui inkar zar zawmtu, hun liam tawh leh hun lo la awm tur thui zawmtu pawimawh a ni. Indona tualzawl leh tlang chhengchhe em em, ralthuam leh thingtum suihzawm tlattu lirthei hlu a ni tak zet. Mi nawlpui kutah hian lirthei hluihlawn tawh angin a tlu lut ngawt lo va, lirthei lo piang nawn leh angin a rawn inlar a ni ber zawk e. 


     Hetiang khawpa lirthei tha leh tlo, chhawrnahawm leh hlu, ngaihsanawm chanchin hi heti hian a hmawr han bawk ta ila, min hnial an tam lo hle turah i ngai ang. 


     ''Lirthei tha chungchuang, ''Kawng chhe Lalpa'' chu SHAKTIMAN ngei hi a lo ni. 





     




Thursday, 27 November 2025

Covid-19 Vaccine khan thih thutna a thlen tak tak em?

- Joel Lairemsanga


     Covid-19 hripuiin kum 2019 atanga khawvel a han chawh buai tak tak kha chuan mi thiamte'n vaccine dang ang lo takin Covid-19 laka invenna vaccine chu hun rei lo tê chhungin an siam chhuak der mai a, hei hian sawi zui a hlawhin mi thiam dang tam tak khel pawh a hlawh hle. Chutia vaccine ber a lo awm tak si-ah chuan vaccine la tur hian chak tak leh rang taka hma lak nghal char char a ni a, hmun thenkhatah phei chuan la ngei ngei tura invauna rawngkai te pawh hriat tur a awm nghe nghe a nih kha.


     Covid-19 vaccine lak beihpui thlak pawh ngawrh taka kalpui a nih zui takah chuan mi tam takin vaccine hi an la a, hmun tam zawkah phei chuan a la lo an tlem zawk hial awm e. Hetiang taka hri danna la an tam takah chuan sawi neuh neuh pawh a lo awm thar ve zel bawk. Tun hnaiah a chhan pawh hriat si loha muhil kaih thawh zawh loh leh thih thut thut a tam hle a, covid vaccine lak vang a nih rinna leh sawisepna a lo inlar chho ta a, Covid-19 hripui len hma aiin a len hnuah thih thut thutna pawh a hluar zawk nia sawi pawh mi nawlpui bakah mi thiam tam tak zingah pawh an lo awm ta zel a.


     Platform hrang hranga mi thiam tak takin an rin dan leh hmuh dan kaihkawpin tunlaia thi thut thut an tam ta em em hi hun reilote chhunga siam chhuah Covid vaccine lak vang kha ni theia an hriat dan an tarlang a, hei hian mi nawlpui a tiphawklek ta a ni ber.


     Hetiang thu lengvel hi thil ni thei leh pawmawm tak a ni em tih zawhna hi chhan tumin i lo bih chiang teh ang.


     Indian Council of Medical Research (ICMR) leh National Centre for Disease Control (NCDC) te'n ngawrh taka an zir hnuah India ram chhunga thih thutna lo thleng ta mawlh mawlh mai hian Covid vaccine lak nen inzawmna a nei lo tih an zir chhuak. 


     Union Ministry of Health and Family Welfare chuan ''Ram chhunga a chhan pawh hriat loha thih thut thutna lo thleng tam ta em em hi Agencies tam takin ngawrh takin an zir chiang a, thih thutna leh Covid-19 vaccine lak hian inzawmna a nei reng reng lo tih hi an thil zir chhuah chu a ni'' tiih thuchhuah a siam. 


     Indian Council of Medical Research (ICMR) leh National Centre for Disease Control (NCDC) zirchiannain a tarlan danin Covid-19 vaccine kha mihring tan a him em em a, Covid hri laka invenna tha tak a ni bawk. ''Thih thut thutna lo thleng hi lung natna avang a ni deuh ber a, inthlahchhawn thil avang te, nunphung hrisel tawk loh avang te, natna kawl sa neih avang te leh Covid-19 vei hnua natna dang vei vang te a ni e'' tiin an tarlang.


     An thil zirchian kawngah hian ICMR leh NCDC hi an thawkdun a, kum 18 leh kum 45 inkara upa mi tam takah zirchianna hi an kalpui a, zir chiang tur hian reasearch beih dan kawng hnih - past data investigation leh real-time investigation an hmang. ICMR hian tih tak thlaka zirchianna hi May atanga August 2023 chhung khan State leh Union Territories 19-a damdawi in lian 47-ah a kalpui. Hrisel tha em em thin; nimahsela October 2021 leh March 2023 inkara thi ta thut te kha chipchiar takin an zir chiang a, Covid-19 vaccine hian thih thutna a thlen lo e tih hi an thutlukna chu a lo ni ta a ni. 


     ICMR-in sum hmanga a puihna hnuaiah All India Institute of Medical Sciences (AIIMS), New Delhi chuan a zir chiang ve bawk a, thih thut lo tamna chhan ber chu lung natna lar tak - Myocardial Infarction vang a ni a, hetiang natna avanga thi zat hi Covid-19 vaccine hmuh chhuah hma aiin a pung hluai chuang lo e tiin an tarlang. Vaccine lak vang kher ni lovin khawvel changkang zela nunphung hrisel loh avang te, natna vei ruk neih avang te-in thih thutna hi a lo tam ta hrim hrim zawk a ni e an ti bawk. 


     Scientist tam tak pawhin covid-19 vaccine-in thih thutna a thlen tih hi chu thu puarpawleng leh belhchian dawl lo em em, science thiamna hmang pawha fiahna awm lo, rin dan satliah mai mai a ni a, mi nawlpui a tiphawk lek a, mi tam takin tun hnu zelah natna hrang hrang laka invenna vaccine lak pawh an hreh phah mai ang tih a hlauhawm. Chuvangin hetiang rin dan vawrh darh hi ram hmasawnna tithuanawp hial thei thil tha lo tak a ni e an ti. 


     ''India hian a ram mipuite himna leh hriselna atan zir chianna paltlang thiamna leh inenkawlna him leh rintlak chauh a kalpui zel dawn a, ram mipuite pawh ngaih tha taka awm zel turin kan ngen e'' tiin sorkar laipui chuan thuchhuah a siam ve bawk.