Showing posts with label Mizo History. Show all posts
Showing posts with label Mizo History. Show all posts

Tuesday, 30 June 2026

๐‘๐ž๐ฆ๐ง๐š ๐๐ข: ๐Š๐ฎ๐ฆ ๐Ÿ๐ŸŽ ๐‚๐ก๐ก๐ฎ๐ง๐  ๐๐ฎ๐š๐ข๐ง๐š ๐“๐ข๐ญ๐š๐ฐ๐ฉ๐ญ๐ฎ ๐‘๐ž๐ฆ๐ง๐š ๐“๐ก๐ฎ๐ญ๐ก๐ฅ๐ฎ๐ง๐ 

- Joel Lairemsanga


June ni 30 hi Mizoram chanchina ni pawimawh berte zinga mi a ni a, "Remna Ni" tia hriat leh lawm thin a ni. June 30, 1986-ah khan New Delhi-ah "Mizoram Remna Thuthlung" chu India sorkar, Mizoram sorkar leh Mizo National Front (MNF) aiawhte’n an ziak a. Kum 20 chhung zet ram buai ni a, silaia inbeih leh nunna tam tak chรขn hnuah remna a lo thlen theih phah ta a, he inremna hi Mizoram chanchina thil thleng ropui leh chhinchhiahtlak berte zinga mi a nih avangin a hlu hle a ni.

Buaina intan dan

India-in zalenna a hmuh hnu khan Mizoramah hian hmasawnna leh sorkar kalpui dan chungchangah ngaihdan hrang hrang a lo piang chho va. Kum 1959-a Mautam tam a lo thlen khan mipuite’n harsatna nasa tak an tawk a. Chutih laia sorkar laipuiin a puihna a tlem lutuk tih ngaihdan a len avangin Mizo National Famine Front (MNFF) din a ni ta a. He pawl hi a hnuah Mizo National Front (MNF) tiin an thlak a, Mizoram tana zalenna sual an tum ta a ni.

Kum 1966-atanga buaina

March 1, 1966 atang khan MNF-in a tak taka India sorkar dodalna a แนญan a, Police Station, Treasury leh sorkar office hrang hrang chu an bei a. India sorkar chuan sipai a rawn tir a, khaw tam takah harsatna a thleng zui bawk. Mizoram chu van lam atangin bomb leh machine gun hmangin an bei a, India chanchinah a ram mipuite chunga air strike hman hmasak ber a ni tih historian tam takin an sawi.

Buaina hian kum tam tak a awh a, mi tam tak an thi a, sang tam tak an tlanchhe bawk. Khaw hrang hrangte chu Grouping of Villages tih hmangin khaw khata khawsa tura sawi khawm an ni a, hei hian mipuite nunphungah harsatna nasa tak a thlen.

Inremna Kawng Zawh

Kum 1970 leh 1980 inkar chhung khan India sorkar leh MNF inkara remna siam tumna vawi tam a awm a. A hmasa lamte chu hlawhtling lo mah se a hnuah Prime Minister Rajiv Gandhi leh MNF hruaitu Pu Laldenga ten inbiakna an chhunzawm zel a. Anni pahnih leh an thawhpui ten remna chu ralthuam che-lek aiin inbiakremna hmanga siam theih a ni tih an hria a, thuthlung siam turin an bei ngawrh hle.

Mizoram Remna Thuthlung – June 30, 1986

June 30, 1986-ah khan New Delhi-ah Remna Thuthlung ziah a ni ta a, India sorkar aiawh R. D. Pradhan- a, MNF aiawh Pu Laldenga leh Mizoram sorkar aiawh Pu Lalkhama ten hming an ziak.

He Remna Thuthlung-a thil pawimawh zualte chu:-
1. Ralthuam hlan: MNF hian an ralthuam zawng zawng India kutah an hlan vek ang.
2. Khawtlang nuna kir lehna: MNF member-te chu vantlang nun pangngaia an nun leh theih nan remchang siam a ni.
3. Political prisoner chhuah: Politics avanga tan ina tangte chu zalenna pek an ni.
4. State famkim nihna: Mizoram chu state puitling ni tura pawm a ni.
5. Remna leh democracy: Ralthuam aiin inremna leh democracy hmanga harsatna ching fel turin an inrem.

State famkim nihna

Remna Thuthlung ziah atanga thla riat hnu February 20, 1987-ah khan Mizoram chu India ram state 23-na a lo ni ta. Chumi hnuah inthlanna neih a ni a, MNF-in inthlanah hnehna an chang a, Pu Laldenga chu Mizoram State Chief Minister hmasa ber a lo ni ta a ni.

Remna Thuthlung Hlawhtlinna

Mizoram Remna Thuthlung hi khawvel pum huapah pawh remna hlawhtling ber zinga pakhat ni-a sawi thin a ni. Kum tam tak a liam tawh hnu pawhin remna chu a la nghet reng a, Mizoram chu India rama state ralmuang leh dan leh thupek kenkawhna tha ber zinga pakhat a ni mek. Hei hian inbiakremna, inngaihdam tawnna leh inhriatthiamna hmangin buaina lian tak tak pawh sawi fel theih a ni tih a tilang chiang hle.

Remna Ni kan lawm chhan

Remna Ni hi Holiday satliah mai a ni lo. Kan mi hmasate tawrhna kan theihnghilh tawh loh nan te, remna man a hlut zia kan hriat reng nan leh khawtlang inpumkhatna kan vawn nun reng nan lawm thin a ni. He ni-ah hian Remna Thuthlung pawimawhna inzirtir thin a ni.

Tlangkawmna

Mizoram Remna Thuthlung hi Mizo hnam chanchina thil thleng ropui ber zinga pakhat a ni. Kum 20 chuang ralthuam chelek-a buaina a titawp a, Mizoram chu remna, hmasawnna leh democracy kawngah a hruai lut ta a ni. Chuvangin June 30 Remna Ni hi kan mi hmasate thawhrimna leh inpekna kan hriat rengna ni a nih bakah, tun hnuah pawh remna kan vawn him zel tur thu kan intiam tharna ni pawimawh tak a ni.







Monday, 5 August 2013

MUALKAWI RAM CHUANIN RAWN LENG VE TA CHE


Mualkawi rama Hringlang Tlang hi rawn tlawh ve mawlh teh aw. I lungleng hi i kur nghiai ang a, Rih Lipui lang paw nghulh mai leh sa tin kaina Buannel ram dai, Lentlang panga romei zam kara lang riai pawh khian i lung a len zual ngei ang. He Tlang hi sorkarin a la chei mek zel a; tunah chuan motor lian pawh a tlang tawh nghe nghe asin. Khaw thian val val ni chuan khaw 40 vel a lang thei a ni.  Mualkawi hi Champhai atanga km10 vel a ni a, Motor kawngpuiin tha takin a tan tlang a, Chhim lam leh khawchhak lam inkalpawhna atan "zero point" pawimawh tak a ni. A khua a nuam a, ram tha tak leh pi leh pu sulhnu hmun hlui pawimawh tak tak- Lungrahbuk, Tuichhin Tlang, Hringlang Tlang, Lungleihlawn, LUnglohtui, Hawilopar, Hruaikawn, adt. a tam hle. Pi leh pu sulhnu hmun hluia lungleng tan chuan tlawh ngei chi a ni e.

"Thuin ka hril thiam lo kan tlang ram mawi hi,
I chhingmit ngeiin hmu ve la ka ti;
Pi leh pu sulhnu parmawitin vulna,
I fan ngai loh ram lungchimte'n ka fanpui nang che."


TUICHHIN TLANG

Fam rauthla leng lamtluang han zawh meuh chuan,
Chun leh zua lenrual unau dairial chang hnu;
Min ngaihtir e thinlaiah pialtlep lungphei duai zawlah,
Suang leihlawn zawha nau ang an kaih lai te,
Min dawntir e in rauthla lamtluang sulhnu fan changin.

Chau leh rumin lungrahbuk an thleng a,
An hraileng thinlaia cham ngaihna annem;
Chham chhuakin hring chang mek tan,
Thang leh tharte hriatreng nan,
Thawm leh sulhnute min lo hnutchhiah ta a;
Chutin Hruaikawnah liamin Hringlang tlang sang an pan ta.

Tuichhin Tlang Aw Hringlang Tlang,
I mawi hluan e tlang dang zawng ai pawhin;
Rauthla kaina Rih lipui chiangten a lang e Tuichhin Tlang sanga'n,
A tlang chhip dila leng ngha leng del del han thlir phei chuan,
Suangtuahna mai chuan a mawina leh hlutna reng a chhuiphak lo.

Vangkhaw ngai luaithli nula in thlirna,
Hringlang Tlanga'n kan thlir ve in sulhnute;
Hawilopar tawna hnutiang in chhawnna vangkhua zawngte,
Zarva lenna ram dai an chang zo ta e,
Hawilopar tawn ve mah ila thlir zai reng kan bang lo.

Vangkhaw ngai bang lo chunnu an hruai e,
Rauthla leng kaina Rih Lipui lam panin;
Chunnu hraileng ngai lungleng a bang thei lo luaithli nul,
An dawntir e lunglohtui a lungdam nan;
An kaina Rih lipui kan thlir ning lo Tuichhin Tlanga'n.

(Joel-05.8.2013-Guwahati)



Saturday, 3 August 2013

BUANNEL RAM DAIAH VA TUAN ILA

Mizo pi leh pute chuan, “Sa hi Buannel-ah an piang a, Chawngtinleri’n a siam a ni,” tih thute an sawi thin. Chuvangin Buannel hian hman atanga vawiin ni thlengin mizote ngaihtuahna thinlung a luah ve tlat a ni. A la hmu lo ten hmuh an chak a, a hmu tawh te erawh chuan a mawizia leh a nawmzia chu hahipin an sawi thin. Tin, he hmun mawi leh nuam danglam tak, chanchin ngah zet mai hi a hmu tawh inchhir tawh reng reng an awm lo ve.

Buannel hi Myanmar (Burma) ram Hmunluah atanga chhim chhak dep, Hmunluah khawlu tlang liam, mel sarih vela hla, Luangdam lui bul lawka awm a ni. Buannel hi chhuah lam leh tlak lam dawng tha tak a ni a, a tlang inkhawh cham durh mai te chu an mawi em em a ni. Rih Dil awmna Rihkhawdar atang hian Motor keng lo tan pawh Bike a hire theih a, inphurhtir man hi pakhatah Burma pawisain Kyat (Chiat tia lam tur) 8000/- zel a ni. Khawmawi tlanpelin, Lianhna khawthar leh khawhlui tlanpel leh zelin, Chawhte thlen hnuah Hmunluah a thleng a. Hmunluah thleng chauh hi Motor-in a thleng thei rih a ni. Hmunluah atang hi chuan ke-a fehkawng tum ang tiat velah kal a ngai tawh a, kein a thlen theih tawh a ni.

Buannel-ah hian a nu tlang leh a pa tlang an awm a, chung tlang cham durh mai te chu an mawi em em a ni. Tin, a nu tlang leh a pa tlang inkarah chuan phai ruam zau tak a awm a, phai lo atan a itawm hle. Tin, a nu leh a pa inrina phaizawla lui luang hi ngil taka luang lovin a luang kawi nghiat mai a, hetianga lui te a zik zaka a han luang kawi ngiai mai hi a makin a mawi dangdai hle a ni. Chumai ni lovin a nu tlanga lui te luang pawh hi a kawi nghiat tho a ni. Hetianga Buannela lui te pahnih luang kawi nghiat maia an luang hi thil mak tak leh sawi hlawh tak chu a tling a ni.

Tin, Buannela a nu tlang leh a tlang dung inkhawh zur mai te chu a rai nuam hle a. Hmun thenkhat laiah chuan tlang dung sahmul thenna takah hian phul mawi tak leh ngaw dur pui, hring nghulh mai chu mawi leh mak danglam takin a inri zur mai a; an inrina laia chhawkhlei kung a intlar zui mai chuan a tlang mawina chu a belhchhah lehzual a ni. A phul phai tual hlo hnimte chu a hring nghulh mai a, a thianghlim em em mai a. Han thuin han mu vel mahila thutphah tha tak leh awngphah tha tak an tling a, thawmhnaw pawh a bal chuang lo.

A pa tlang lama tlang sang lai ber, Chawngtinleri puantahna tlang an tih phei chu a mawi leh zual a ni. Tlang dung sahmul then lai phul leh ngawpui inrina laiah chuan Chhawkhlei kung leh raw te chi, mi thenkhatten Thothek an tih thin, mihring aia sang deuh chauh a inthuahthipa an han ding tlar zur mai chu Khuanu’n mawi tur renga a duan a ni ang e tih loh theih a ni lo a ni. A pa tlang lam lui mawng lama tlang phul mawi tak lui hnar lam epah chuan tlang pawng mawi tak, lung chhawrdawh mawi zet mai, Adama thlan an tih chu a awm a, a tlang mawina fanga kal te chawlhhahdam nana hmun nuam tak a tling a ni.

Buannelah hian sabual hmun leh puk thuk tak takte a awm bawk a; chumai a la ni lo, a tlang mawina tizualtu leh cheimawitu Bingbi, mi thenkhatten Buannel Par an tih leh ngawpui thingzarah chuan hmun danga awm ngai lo Chhawkhlei par var a awm bawk a; chhawkhlei par var hi Chawngduma sai ngho leh Bawltehamtai te anga thing nunna ringa awm chi a ni. Chhawkhlei par var hi a par sen chi aia a danglamna chu a par rim hi a tui em em a, a zung hi tanakha ai hian hmai hnawihah a tha zawk a ni. A zung rual takin an tan bung a, lungtatah tui nen an nawt a, hmaiah an hnawih mai thin a ni. Hmai vun a tinovin a tinung sarh mai a ni. Damdawiah a that avangin miten an la nasa a, a tlem phah a ni an ti.

Buannel hi upaten ram tha sawi nana chun mittlai an tih ang maia mit titlai thama mawi leh nalh a ni. Ram reh ruih mai a ni a, nungcha chai thawm han ri chiah chiahte chuan lung a tileng thei hle. Hmangaih lungduhte nen hlim tak maia a tlang mawina nena inenbel chunga se se thudi tiamdun nan chuan duhthusam a tling a ni. Tin, a nu lam tlang pang a pa lam epah hian tuma chin ni lo purun phek/Purun pheng an tlim hmur mai a. A tlawhtute pawh hian mak an tiin chawhmehah an hmang ve fo a ni awm e. A ram boruak hi a zo vah mai a, thing hmun chinah chuan Sarzuk te chi te pawh a awm ve a ni. 

Buannel hi tlang thengthaw nuam tak, a phul mawi tak chu ngawpuiin a hualpup mai ram a ni a. Hetiang hmunah hi chuan Ni leh Thla pawh a eng mawi duh bik a ni. Chuvangin phul hnim chunga zan daifim tla thla chhun en ser ser kara thla eng lawm chhawlhnawm nungcha chiarnghian leh Khuangbaite pawhin biahthudi inhlan vein an mawi a ni. Chi thlah tura Pathian siam an ni ve si a.

He hmunah hian mi tupawh inhmangaihna vawrtawp pawh lo hmang se an demawm chuang lo ve. Hmun mawi nuam, fianrial leh biru lai apiangah in ittawn hmangaihna chu a inpuang chhuak duh thin miau si a. “Ka enchimlohte, ka hmangaih chein i va han tha zim ziam tak em,” tiin lo innul dun pawh nise a mawh love. Kei ngei pawh hian Khuangchawi Chhawrthla eng hnuaia Luite kawi phul Chhawkhlei par kepchhingchheng hnuaia thlifim dawng chunga se se thudi hlan nan chuan a mawi ngei e,’ ka ti ve tho a ni. Buannel mawina fangdun tura enchimlohte nena hnaizo sa lova kiu kawn inbat chunga dar insi rial rial a han lendun chu a nuam ngawt ang le. Hahchhawl dawi ang min tur tawk chauhvin zo thli vawt, Chhemdam thlifim lah chu a thaw heuh heuh mai si nen, hei ngei hi Vanram tlafual Lei Eden tih mai chu awl tak a ni! Tunlai phei hi chuan zaithiam tak tak te’n Music Video siamna hmun atan an hmang a, kal lam leh hawng lam pawh an insul ve ta zut zut mai!

Mizo literature-a mithiam thenkhatte’n Buannel hrilhfiahna atan-a, “Ram tha tak, Ramngaw, Sa tamna, adt.” an han tingawt hi chu a dik lova, mizo pi pute ngaihdan leh thuvawn suasamna hlauhawm tak a ni zawk. Mita hmuh theih leh belh theih a awm miau avangin ram tha zawng zawng sawi nana “Buannel” tih tawngkam hman hi a rem lo a, thangthar zelte bumna leh kan cultural heritage suasamna tur chak tak a ni zawk. Ram tha leh sa tamna hi Buannel kan tih dawn te chuan Discovey Channel leh National Geographic-a ramsa tam tak awmna kan hmuh Amazon ramngaw te, Australia rama sa tamna te hi “Buannel” tih vek a ngai dawn a, chu lah chu kan rilrem zawng a ni thei kher lovang. Sa tamna leh ramngaw tha tawh phawt chu, “Tuk loh ram” tih mai hi a tawk viau a ni. Thangtharte chuan Buannel hi a takin a awm a, ramngaw tha satliah sawina tawngkam a ni lo tih hi i hre hram hram ang u.

“Buannel ram daiah va tuan i,
Chhuihthangvala hmingthan nan;
Chengrangpui lungleng a au ve,
Damsa hraileng awite tlan dial dial.”

-    Rokunga
------------------------------------------------------------

....Joel...03082013...Ghy...