- Joel Lairemsanga
Rom historian hmingthang pahnih Tacitus leh Flavius Josephus-a te thu-ziak chuan tunlai hian ngaihven a hlawh thar hle. Tacitus hi Rom ram historian ropui tak a ni a. Flavius Josephus-a erawh chu Isua Krista thih hnu kum rei lo te dam thleng niin Juda mi hmingthang leh historian ropui tak a ni. An pahnih hian Kristian an ni lo va, Thuthlung Thar-a thuziakte dikzia finfiah an tum avang pawha thu ziak lah an ni hek lo.
Mahse an thuziakah chuan Isua chu Judai ramah a awm a, kristian sakhua lo intanna nen a inkungkaih a, Pilat-a kutah tihhlum a ni tih an ziak ve ve a. Tacitus-a chuan Emperor Tiberius-a lal laiin Christus an tih chu tihhlum a ni tih a ziak a. Josephus-a chuan Jakoba chu Messia an tih Isua unau a ni tiin a sawi.
Scholar tam tak tan chuan heng thuziakte hi Kristian ni lote’n Isua chu thawnthu mai mai ni lovin mihring tak tak a ni tih an ziah finfiahna chiang ber pawl a ni awm e. He finfiahna hi June 18, 2026-ah khan Bible zirnaa mi thiam chungchuang Lawrence Mykytiuk-a chuan Biblical Archaeology Society-ah chik zawkin a zir nawn leh a, "Rom thuziak hluite'n Isua chanchin chu a tak tak tih an nemnghet e" a ti.
Historian tam zawk chuan Isua chu mi awm tak tak a ni tih an pawm sa a, zawhna lian tak ni zawk chu a awm leh awm loh lam ni lovin, a nun leh a zirtirna kimchang chungchang zawk a ni. Chuvangin Tacitus leh Josephus te thuziak hlui hi a pawimawh ta em em a ni.
Thuthlung Thar hi Isua Krista nun leh rawngbâwlna hriatna hnar lian ber a ni. Mahse rinhlelhna nei thenkhat chuan Thuthlung Thar hi Kristiante'n an ziah a nih avangin Isua awm zia finfiahna atan a tling lo an ti thin.
Chuvangin historian tam tak chuan Kristian ni lo, Isua chungchâng ziaktute thu hi an ngai pawimawh hle. A chhan chu, anni chu kristian zirtirna leh rinna tihchak tum an ni hran lo a, an thuziakte hian Isua Krista chu mihring tak tak, khawvela lo awm ngei a ni tih finfiahna pawmtlak zawk a pe thei a ni.
Tacitus-a hi Roman senator leh historian a ni a. Kum 116 AD vel-a a ziah -"Annals"tih lehkhabuah khan Emperor Nero-a’n 64 AD-a Rom khawpui a kan chhanah Kristian-te a puh thu a ziak a. Nero-a chuan Kristian an tihte chu a tiduhdah a, kristian tih hming an putna chhan chu Christus an tih vang a ni tih te a ziak.
Tacitus chuan Isua Krista chu Emperor Tiberius lal lai khan Judai rama Roman Governor Pontius Pilat-a'n a tihlum a ni tih a ziak. He thu hi a pawimawh hle a, a chhan chu Tacitus hian Kristiante a haw hle a, kristiante zirtirna leh rinna chu a pawm lo va, an sakhua pawh thil ṭha lo leh hlauhawm tak niin a ngai. Historian tam tak sawi dan chuan kristiante duh lo tak mi pakhatin Isua Krista chungchâng a ziak hi Isua chu thawnthu mai mai ni lovin mihring tak tak, khawvela lo awm ngei a ni tih finfiahna hlu tak a ni.
Kristian pawl tichak turin dawt thu phuah chhan tur a nei lo. He a thuziak hian Chanchin Tha bua thu awm thenkhat a nemnghet a, Isua chu Rom thuneihna hnuaiah tihhlum a ni a, a thih hnuah pawh a zirtirte’n a zirtirna an la thehdarh zel tih hi.
Finfiahna lian tak dang awm leh chu Josephus-a thuziah a ni. Josephus-a hi Isua an khenbeh hnua lawka lo piang, Juda historian a ni. Juda hel hmasak ber (First Jewish Revolt) laia Rom do zingah a tel a, a hnuah Rom lal humhimna hnuaiah a awm a, Juda mite chanchin a ziak ta teuh mai a ni.
A lehkhabu Jewish Antiquities tiah chuan, kohhran hruaitu hmasa Jakoba tihhlum a nih thu a ziak. Tu Jakoba ber nge a sawi tih hriat theih nan amah chu Messia an tih Isua unau tiin a sawifiah. A thuziakah hian chipchiar lo takin a lang thuak na-a, historian te chuan "hemi avang tak hian a pawimawh zual a ni" an ti.
Isua hi a thuziakin a tum ber a ni lo a, mi dang sawifiah nan chauh a hmang. Scholar-te chuan Isua chu mi tak tak a ni tih hriat chian a nih loh chuan hetiang sawifiahna hi awmze nei lo a ni an ti. Josephus hian Isua chu zirtirtu fing tak, mi tam tak hiptu leh thil mak tak titu a nih thu a ziak tel bawk a, he lai thu hian sawihona tam tak a hrim phah nghe nghe. Scholar tam tak chuan a hnua Kristian ziaktu ten thu an belh nual an ring. Mahse a tam zawk chuan Josephus-a ngeiin Isua chungchang a ziah chu thu hnar atan vek an hman an ring.
A vaia han chhiar khawm chuan Tacitus-a leh Josephus-a te thuziak hian Isua hringnun chungchanga thil pawimawh thenkhat a nemnghet a ni. Isua chu mihring tak tak niin khawvelah nunkhua a hmang a, Isua tia koh a ni a, Juda ramah zirtir a nei a, Pontius Pilat-a lal laiin tihhlum a ni.
Heng thuziak te hian a thih hnuah pawh a zuitute'n a zirtirna an thehdarh zel a, kum reilote chhungin Kristian zirtirna chuan Rom a thleng hman tih a lantir bawk. Historian te sawi dan atanga thil mak tak chu Isua zirtirna dodaltu hmasa ber te khan kawng engkima Isua an bei kha a ni.
Jewish leh Pathian ring lo ziaktu thenkhatte'n zirtirna dik lo, inbumna leh dawithiamna thiltih a ni e ti tein han puh viau mahse history ziah dan dik taka thil chhui leh ziak zingah Isua leh a chanchin chu thawnthu phuah chawp mai mai a ni e han ti an awm lem lo.
No comments:
Post a Comment