Tuesday, 24 February 2026

Vun ngo leh hrisel neih i duh em?

- Joel Lairemsanga


Vun hrisel leh ngo hi skin cream hman avang chauha neih theih a ni hran lo a, ni tina kan ei leh in hian kawng ro thui tak a su a ni tih kan hriat a tha. Tui in tam te, chaw paitawih that leh ei tur hrisel ei te hi vun hrisel leh ngoin a rawn rah chhuak thin tihna a nih ber chu. Kan hrisel chuan kan vun pawh a lo hrisel ve mai a ni.  


Thil pawimawh chu thil harsa leh man to tih leh hman ngai lovin nunphung nghet neih a ni zawk a, ni tin taima taka vun tana thil tha in a, a hnuaia kan sawi tur in tur tha te taima taka in a ni ber mai. A pawimawh ber chu regular taka in tur tha kan sawi tur te lo in hi a ni. Kan vun a lo hrisel a, a lan mawi theih nan hun kan pe tur a ni a; taima taka nunphung tha leh hrisel kan neih chuan zawi muangin kan vun pawh a hriselin a rawn mawi zual zel mai dawn a ni.

 

Chumi tur atana in tur tha chi nga i lo sawi teh ang:


1. Ser tui leh khawizu chawhpawlh:


Hei hi a awlsam ber zînga pakhat a ni. Ser tui leh khawizu chawhpawlh hian taksa a tiharh tha a, zing thawh veleh taksa a tiphur nghal surh thei. Ser tuiah vitamin C a awm a, chu chuan collagen insiam tur a pui a, collagen hi  vun mam leh ngo neih nan a pawimawh hle. Khawizu hian bacteria do theihna a nei a, chu chuan ril lam ṭhat loh avanga vun lama harsatna hrang hrang thleng tur a veng thin a ni. Chaw pai tawih a ṭhat chuan vun  pawh a lo hrisel nge nge thin.


A siam dan:


Tui lum no khatah ser pum chanve sawr tui telh tur a ni a, chumi hnuah chuan khawizu thirfiante khat thlak ve leh tur a ni. Hetianga buatsaih hi zingkar kaw ruah laia in mai tur a ni. Kan hriat tur erawh chu tui lum hi a sa lutuk tur a ni lo va, a sat lutuk chuan chakna a paite a chhe vek thei a, chuvangin a lum tawk chauh tui lum hman tur a ni. Ha ziau nasa chi leh thur ngam lo tan chuan ser tui hi pawlh dal a, hman tlem mai bawk tur a ni. 


2. Beetroot leh Carrot den-sawm:


Hei hi vun nung lo leh vun dang tan a tha hle a, mi thiamte fak tling a ni. Antam bulbawk (beetroot) hian thisen kal a tichak a, chu chuan oxygen leh chaw thate vun cell-ah a thlen zung zung a, vun a lo hrisel ta thin a, a lo ngo bawk thin. Carrot hian beta-carotene a pai hnem hle a, hei hi kan taksa hian vitamin A-ah a lo let zung zung thin a, chu chu vun timur thi tawh thlak thar zelna atan leh vun mam leh nel tak neih nana thil pawimawh tak a ni. 


Beetroot leh carrot densawm tui in-a ei thinte chuan he thil hi a thatzia an sawi nasa hle a, ni tin an in chuan kar reilote hnuah an vun a en thu an sawi uar hle a, an thin a tihrisel a, chu chuan thil dangah pawh hriselna tha a pe niin an sawi uar hle.


A siam dan:
 

Antam bulbawk (beetroot) leh carrot hi a inpawlha hersawm emaw den sawm emaw mai tur a ni a, a tam zawngah chuan mahni duh dan a ni mai. Densawmah hian tui tlem thlak tur a ni a, chaw paitawih pui tur leh ei tinuam turin sawhthing zailep pawh a thlak theih tho bawk. Duh hun hunah in theih a ni nain zingkar pum ruah laia in hi a tha ber ni-a ngaih a ni. 


3. Coconut tui:


Vun nung leh ngo nei turin thil tuiril in tam a tha hle a, tuiril kan sawi hian zu a huam lo tih erawh hria ila. Coconut hian electrolytes a pai tam hle a, chuvangin in uar hle tur a ni. 


Taksain tui a tlakchham hian vun te hi a lo chuar a, a ro a, a zawi nun thin. Coconut tui hian taksain tui a tlakchham a phuhru rang hle a, in fo tur a ni. Electrolytes bakah potassium leh antioxidants tlem azawng a pai tel bawk a, vun tan a tha hle zel a ni. 


Coconut tui in tam te chuan taksa vung leh hmai puam an neih ngai loh thu leh an vun a nalh em em thu an sawi fo a, chuvangin coconut tui hi an nghei ngai meuh lo. 


Nitin coconut tui hi no khat in tur a ni a, a bik takin ni sa do hnuah ni thei sela, ni sa do lo tan erawh taksa hman rim ber hnuah in mai tur a ni. Hetia kan in hian kan taksain tuiril a hloh zawng zawng chu coconut tui hian a rawn phuhru zel dawn a, vun a nung surh reng mai dawn a ni. Dah vawh leh tihthlum chawp erawh chu in hauh loh tur a ni.  


4. Sunhlu tui: 


Vun hrisel nana ei leh in tur tha sawi apianga sawi hmaih ni ngai lo chu sunhlu hi a ni. Vitamin C a pai hnem hle a, chu chuanbawlhhlawh leh rilru hah avanga vun chhe tur a venghim thin.


Vitamin C hian collagen insiam tur a pui bawk a, collagen hi a lo hrisel chuan vun a lo lang hrisel a, a lo lang naupang hial thin. Sunhlu hian rilru hah luah tuk a veng thei bawk a, rilru hah vanga vun khaw lo tur a veng nghal tihna a nih chu. Vun a tihhrisel bakah sam tan a tha bawk tih hriat a ni. 

 

A siam dan:


Sunhlu den sawm thifiante hnih chu tui no khatah thlak tur a ni. Chumi hnuah a thur lutuk a nih chuan khawizu tlem zawng a thlak theih bawk. Zing karah emaw tukthuan ei hmain emaw in mai thin tur a ni. A tirah chuan pumpui ulcer nei tan harsatna a thlen ve maithei a, tam lutuka in tan nghal mai loh tur a ni. 


5. Aieng leh bawnghnute chawhpawlh:


Hritlang damdawi atan mai bakah vun hrisel nan pawh aieng hi a lo tha khawp mai. Aieng hian curcumin a pai a, hei hian taksa pun tur a vengin a tidam thei. Taksaah vung leh pun (inflammation) a awmin arngeng leh vun pun leh pan a lo awm thei thin.


Aieng leh bawnghnute chawhpawlh in ngun hian inflammation a veng thei a, bawnghnute hian vun tana tha protein leh chaw tha a pai bawk si a, vun tan a tha em em vek mai a ni.


A siam dan:


Bawnghnute chhuan lum tui no khatah aieng sawk khat thlak tur a ni a, a inchawhpawlh that nan thin vak vak tur a ni. Zan mut dawn apiangin mahni duh dana tama in tawh mai tur a ni. 


Aieng hi telh tam a nih lohna chhan chu a tam lutuk chuan pumpui hnathawh a tibuai thei a, lem a tui loh phah theih bawk vang a ni. Vun tihrisel tur atan chuan sawk khat lek pawh hi a tawk em em a ni.  


Eng tikah nge a result kan hmuh ang?


Awle, vun hrisel neih nana in tur tha tlem azawng kan han sawi ta a, zawhna pawimawh tak lo awm ta chu eng tikah nge  a rah chhuah kan hmuh ang tih hi.


Tuna kan han sawi tak te hi ti vek pawh ni ila zan hnih khat lekah a rah chhuah a hmuh mai theih loh tih hria ila. Mi thenkhat chuan regular taka an in hnu kar hnihna hnu lawkah a rah chhuah an hmu mai bawk. Kan vun chak zawng leh a nunphung - skin cycle hi a inang vek lo va, chuvang chuan dawhtheih a pawimawh hle a ni. A rah chhuah hmuh tuma rilru put ngar ngar ai chuan vun a ti tha dawn a ni tih rilru pua taima taka lo in tluk tluk kha a pawimawh zawk chu a ni. 

 

Tunah chuan kan sawi tak chungchanga zawhna awm theite i lo chhang teh ang:



Vun tana tha kan sawi zawng zawng hi ni tin in vek a ngai em?

Chhanna: A ngai lo. Pakhat emaw pahnih emaw chauh thlan a, in a tawk. A ruala chi nga in vek ai chuan kar hnih khat danah chi hnih zela thlak erawh a pawi lo thung.


Kan sawite hi arngeng leh hmai bawl nei tan a him em?

Chhanna: Aw him e. Kan sawi tak in tur chi ngate hian chaw paitawih an pui a, rilru hah an tinep thei a, chuvangin indirect takin arngeng leh hmaibawl an veng thei a ni. Kan sawi zinga bawnghnute hian i hmaibawl a tizual a nih chuan aieng-a bawnghnute thlak lovin aieng hlang chauh i hmang mai dawn nia. 


Eng hunah nge in ṭha ber?

Chhanna: Zingah a tha ber. Zing thawh hlimah taksain in tura chakna awm a hip chak theih em avangin zinga in a tha ber a; amaherawhchu coconut tui erawh chhuna in a tha ber a, aieng leh bawnghnute chawhpawlh chu zana in a tha ber ve thung.

 

In tur kan sawite hi skincare products thlak nan hman tur tihna a ni em?

Chhanna: Ni lo ve. Heng kan sawite hi thil dang thlakna atan a ni lo a, puitu atan a ni zawk. Skincare product tha tak tak te, ni sa lutuk laka inven te, muthilh tam te leh rilru tihhah lutuk loh te hi thil tangkai ber ber an la ni reng tih hriat tur a ni. Kan han sawite hi chu vun hrisel neih kawnga chet lakna puitu tha tak an ni zawk.   

Side effects a awm em?

Chhanna: Kan  han sawite hi a luat tuka in a nih lem loh chuan side effect an nei lo. Sertui  in tam lutuk chuan pumpui lawng a tizual thei a, beetroot tui in tam lutuk chuan zun rawng a tidanglam thei a, aieng in lutuk lahin chaw paitawih a tibuai thei bawk a, chuvangin a tawk chauha in tur a ni.



Tuesday, 17 February 2026

India 'Meerut Plan" kalpui mekin Pakistan a tithlamuang lo hle

- Joel Lairemsanga

 

Nikum 2025-a India-in Pakistan laka Operation Sindoor a kalpuiah khan sipai chakna lamah pawh Pakistan chuan India chu a lo la khan lo khawp mai tih a chiang hle a nih kha. Khati khawp khan chungnung zawk mahse India chuan a dinhmun mek atangin a ke pen a tithui leh zel a, a sipaite tha tichak zual turin hmalakna lian tak a kalpui thar a, hei hian indona leh inrikrapna lo thleng leh thei lakah pawh India thiltihtheihna a tipung hle dawn a ni. 


A taka che chhuaka Operation Sindoor a kalpui hnu lawkah khan India hian ram venhimna kawngah hmasawnna ruhrel tihchak leh tihchangtlun hna a thawk zui ta mawlh mawlh a, a hmasa ber atan drone leh remotely piloted aircraft (RPA)-te tan bika hman tur thlawhna tumhmun siam pawh a tel a, hei hi ram chhung venhim leh ramri thlithlaina kawngah sipaite tha tihchakna tura ruahman a ni. 


Report hrang hrangin an tarlan danin Ministry of Defence hnuaiah Border Roads Organisation (BRO)-in Meerut, Uttar Pradesh-ah hmun hla tak tak thlawk thei ral-khat atanga thunun theih thlawhna -  High Altitude Long Endurance (HALE) remotely piloted aircraft-te tumna atan tin 900 zeta zau thlawhna tumhmun siam hna an thawk mek a, project management consultancy service ti turin tender pawh an ko tawh a ni awm e.

He thlawhna tumhmun siamna atan hian cheng vaibelchhe 406 vel sen a ni dawn a, a sei zawng hi 2,110 meter niin 45 meter-a zau a ni bawk ang. HALE aircraft-te bakah hian sipai bungraw phur chi- C-295 leh C-130 transport plane-te pawh an tum thei dawn bawk a ni. 


He thlawhna tumhmun hi lighting system leh navigation changkang ber ber-a thuam a ni dawn a, ICAO CAT-II standards tling pha tura siam tum a ni bawk. Hei vang hian khaw hmuh harsat eng ang lai pawhin him dam takin thlawhnate an thlawk chhuakin an tum thei reng dawn tihna a nih chu. Indo thlawhna leh drone-te dah thatna atan 60x50 meters-a lian pindan zau tha tak pahnih sak a ni bawk ang.


Report hrang hrangin an tarlan danin he thlawhna tum hmun hi indo thlawhna leh drone tam tak dawl zo tura ruahman a ni a, drone pawh hian ni khat chhungin mission pali a thawk thei dawn a ni awm e.


Thla 85 chhunga thawh zawh hman tum a ni a, a tir lam thla sarih chhung hi chu a sak dan tur chipchiar ruahmanna leh zirchianna -DPR siamna atan hman a ni ang. DPR hi pawm a nih veleh  thla 18 chhung chu hnathawhna atan hman a ni dawn a, thla 24 chhung chu a rintlakzia enchhinna atan hman a ni ang a, thla 36 dang erawh a nih dan tur ang takin a hmantlak dawn em tih hre tura enkawl zuina atan hman a ni thung ang. Thlawhna leh drone tumna ngau ngau bakah hian ral relna hmunpui atan hman tum a ni nghe nghe bawk.


Operation Sindoor lai khan India tana ral rel leh ralthuam lama thiamna ril tak tak nei mi thiamte chuan a taka sipaite che chhuak lova ral khat atanga thunun theih ralthuam thlawk thei tangkaizia an man chiang hle a, hei vang hian drone tha leh thlawk chak tak, theihna sang em em neih kawngah India hian tan a lak a ngai a ni tiin rawtna an thlen a, hei vang hian Meerut Plan hi a lo piang chhuak ta a ni.


Hemi atan hian hmun sang taka thlawk thei, hla tak tak thleng pha bawk si HALE Drone hi a tangkai dawn hle a, hmun zau tak tak a vil thei dawn a, a thlawk rei thei hle bawk si a, hmelmate laka India ram venhimna atan leh chet lakna hrang hrang atan a tangkai hle dawn a, ramri viltu tur hmanraw tha  tak a ni bawk ang. 


Hetiang taka drone tha hi thlawp turin India hian drone innghahna hmun tur hi a siam mek a,  he a hmalakna hi "Meerut Plan" tiin a hming a vuah a, ram taka chhenfakawm em em tur siama India-in hma a lak mekna "Meerut Plan" zet hi chuan Pakistan thla erawh a timuang lo hle thung niin an sawi ve bawk.




Wednesday, 11 February 2026

Tar har i duh chuan heng te hi ei ngei ngei ang che

- Joel Lairemsanga


     Kum upat avanga taksa chuai tial tial hi kan hriat loh kara lo thleng thut a ni hran lo. Zawimuangin kan taksaah danglamna a lo awm hret hret a, a hma zawnga kan chauhpui loh kha kan chauhpui tan ta a, thiltih phurna a tla hniam a, vun a lo mar nep a, ruh chuktuahah sawisel tur neuh neuh a lo awm thar ta bawk thin.


     Rilru hah rimtawng te, muthilh tlem leh nunphung mumal lohna hian kum phu lohin min tilang tar hma thei hle a, ei leh in hian kawngro a su hle tih hre lo erawh kan tam viau awm e.


     Natnain kan taksa a hneh awlsam danah te, cancer thlen thei chemical-in kan taksa a khawih theih danah te, taksaa chawl insiam chhuah kawngah leh taksa ralveng khawl chak dan kawngah ni tina kan ei leh in hian kawng ro a lo su hle a, kan ei leh in hian min titar chak theiin min titar har thei bawk tihna a nih chu. Chuvangin ei leh in kawnga fimkhur hi thil finthlak tak a lo ni. Thil lawmawm tak chu lang naupang reng tura ei tur tha kan sawi tur te hi kan bul hnai maia awm, awlsam taka neih theih te a lo ni lehzel hi a ni. 


     Tun tumah hian tar harna atana ei tur tha tak tak te kan sawi dawn a, kum phu loha lan naupan reng duh tan chuan a tawp thlenga ngaihthlak a, zawm zui nghal chi a ni.


1. Olive hriak: Timur insiamna atana pawimawh tak monounsaturated fats hi olive hriak hian a pai tam hle. Hriak dangte ang lo takin olive hriak (olive oil) hian taksa a tinel thei a, natna avanga rilru hah hluah hluahna a tinep thei bawk. Kum rei tak hman phei chuan lung leh thluak hnathawh a tichak tial tial a, vun a tihriselin a timar reng thei bawk.  


2. Sangha thau: Buaipui tham em em ni si lova taksaa vung leh khawsik kawl ruk hian mi a titar chak hle. Sanghaa thau awm hian omega-3 fatty acids a pai hnem hle a, hei hian buaipui tham loh leh hriat tham loh taksaa vung leh natna hrik hnathawh a tidam thei a, a bik takin ruhchuktuah leh thisen zam natna te, ri hriatna lama harsatna awm te enkawlna atan a tha em em a ni.


3. Theihmu: Theihmu hian polyphenols a pai hnem hle a, chu chu cancer leh tisa mur chak lohna laka taksa veng thei chemical a ni. Theihmu hi kan ei fo a nih chuan kan thluak a lo hrisel dawn a, timur thi tawh te timur tharin a thlak zung zung thei a, vun chuar leh hriatna tlahniam tulh tulh lakah min veng dawn tihna a nih chu.


4. Green Tea: Mizo tawnga hming hran vuah loin green tea tih hian kan hre nghal mai awm e. Boruak bawlhhlawh te, ei tur hmuihmer avang te leh ni tin hna thawh avang tein kan taksa hi a lo awngrawp tial tial thin. Hetiang laka invenna tha tak chu green tea in hi a ni a, nitin no khat emaw no hnih emaw in hian vun tar tur a venghim tha hle.


5. Mim chi reng reng: Mim chi reng reng hian thau tha chi te, minerals leh protein an pai tam hle. A tawk chauha taksaa thlum awm tur zat a thunun a, thau awm tawk tur chin a bithliah bawk a, hei vang hian chhungrila taksa rimtawng tur a veng a, taksa a chak tha reng ta thin a ni. 


6. Ei tur um tawih: Ei tur um tawih kan tih "fermented food", entir nan bawnghnute thur khal te, zufang te hian kan pumpuiin a mamawh tak bateria an pai a, hengte hian kan taksa ralveng khawl an tichak a, taksaa vung leh khawsik ruk awm an hmet mit thei. Bacteria tangkai chi hian chaw paitawih kawngah pumpui a pui a, chaw pai tawih that hian taksa rimtawngna a titlem thei a, taksa a lo hrisel sawt thin.


7. Thlai hnah: Thlai hnah - zikhlum, broccoli, parbawr te hian taksa atanga thil tha lo paih chhuah kawngah thin hnathawh an pui a, thin ber a lo hrisel chuan hmel pawh a tar har bik ta thin a ni. 


8. Black Coffee: A khat tawka black coffee in hian thih thutna lakah min veng thei an ti. Antioxidant a nih avangin cancer lakah taksa a veng a, zunthlum nei tan pawh a him hle. Lung a vawng hrisel em em bawk.

 

     Awle, tar harna atana ei leh in tur tha kan han sawi ta nual a, heng te hian kum a tam zel avanga tarna hrang hrang lakah min veng reng thei dawn e tihna ni lovin kum upat avanga taksa chak loh zual zel tur a timuang thei tihna a ni ber. Pathianin min siam dan a nih miau avangin tar leh upat hi chu pumpelh hlen theih a ni lo tih chu thil chiang sa a ni.




An chhungkaw buaina thuah David Beckham a tawng chuuak ve ta

- Joel lairemsanga


     Kan sawi tawh angin tun kar tirah khan David Beckham leh Victoria Beckham te fapa kum 26-a upa Brooklyn Peltz Beckham chuan khawvel nghawr dawt tham thu chhuah a rawn nei a nih kha. 


     Instagram-ah thu sei tak a ziak a, he tah hian Brooklyn hian a mimal nunah a nu leh pa te an inrawlh nasa mah mah a, a nun a hlim loh thu sawiin a nu leh pa hi a puh chhe hle. 


     A sawi dan chuan a duhthlanna te a nu leh pa hian an pawmpui ngai lo a ni mai lo va, kawng engkimah thunun vek an tum tiin a puh a, a nupui duhtak Nicola Peltz nena an inkar thu thlenga tih chhiat hreh lohah a puh. Chhungkaw inkawmngeih tak nia hriat an lo nih thin laia hetiang thu a lo awm ta hian mi tam tak a thawng hle a ni.


     Beckham-a te chhungkuaa neuh neuh awm hi tun hnai maia intan a ni lo a, a inmunna a rei tawh ni-a sawi a ni. An chungkaw chanchin ngaihventu mi tam tak chuan rinhlelhna mita an melhna a lo rei tawh hle a, tun hnaia Brooklyn-a thu rawn tarlan hian an rinhlelhna lo dik zia a rawn nemnghet ta a tih theih ang. A chhan chu an fapa thu rawn post hi a dengkhawng hle a, hun rei thawkhat tak liam ta atanga an chhungkuaa buaina lo inmun tawh chu a rawn alh chhuak ta nge nge tihna a ni ber awm e.


     A fapain social media-a an nupa a puh chhiatna thu a post atanga darkar 24 liam hnuah David Beckham chu vantlang hmaah a rawn inlan a, a rawn inlanna hi hmun satliah pawh ni lovin Switzerland-a World Economic Forum neih mekah a ni. 


     Sky News reporter-in David Beckham hi zawhna pahnih - "I fapa tan eng thuchah nge i neih?" tih leh "In chhungkaw buaina tlang thantir a ni ta mai hi pawi i ti em?" tih a zawt a, khawvel huapa football khelh thiam hmingthang David Beckham hian zawhna hi chhang lovin hawihhawm takin reporter hi a nuih sak a, a kal sawn zui nghal. A chet dan hian thil tam tak a hril awm e.


     Hemi hnu lawkah hian CNBC's Squawk Box hmaah David Beckham hi a inlan a, a fapa Brooklyn-a hming a lam ri lo va, a puhna a pha mar hek lo va, fimkhur takin a tawng chhuak thung. 


     Social media chungchang te, nu leh pa mawhphurhna te leh fate thil tihsual theih dan te tawi te-a sawiin a lo chhang chauh.


     "Social media chungchang hi ka sawi fo. A thatna leh a that lohna te hi ka sawi ngun hle. Kum lama la naupang zawk te tana a hlauhawm theih dan te hi ka sawi uar a, a tangkai zawnga hman dan te hi ka sawi ri zing khawp mai. 


     Ka fate pawh social media hi thinrimna siamtu atan te, intihbuaina thlentu atan te hmang lo va, a tha zawng leh sawtpui theih tur zawnga hmang turin ka fuih fo thin. Khawvel hmun hrang hranga hnuchham naupang leh naupang khawngaihthlak tak tak te tanpui turin United Nations International Children's Emergency Fund (UNICEF)-ah ka thawk a, hemi kawngah pawh hian Social Media hian min pui khawp mai a, chuvangin social media hi kan nun tichhetu atan ni lovin kan nun chawikangtu atan kan hmang tur a ni" a ti. 


     Mi tam tak rilru khawihtu chu a fapa upa ber Brooklyn hming lam chhuak ve lova David Beckham-a'n a fate - kum 23-a upa Romeo; kum 20-a upa Cruz leh kum 14-a upa Harper te hming lam ri-a "Ka fate hian tihsual palh an nei vek. Nimahsela naupang chuan thil tisualin lo che fuh lo palh pawh ni mahse thil dik zawk an zir chhuahna a ni thin a, hei vang hian ka fate pawh hi kawng dik zawk an zawh theihna a ni tih hriain chet sual palh leh nu leh pa pawi an sawi chang a awm pawha inthlahrung reng lo turin ka zirtir thin" a ti. 


     David Beckham-a tawngkauchheh hi mi tam tak chuan zahngaihna aw-ka niin an ngai a; a then te chuan a lungawi lohna a pho chhuahna tawngkam a ni zawk e an ti a; mi thenkhat ve thung chuan hmangaihnaa khat pa rilru ropui tak, fate tana kawng a la hawn zau zia lantirna niin an ngai ve thung. 


     A nu leh pain hmangaihna kawngka zau takin hawng mek mah se an fapa Brooklyn ve thung chuan a nun zawng zawng rap bet a, thunun vekah a nu leh pa hi a puh na hle a, a duh ang pawh sawi thei lo turin kum tam tak chhung a nu leh pa hian a ka an hup bet a, a nun a zalen lo hle tih a sawi. "Ka hmangaih em em ka nupui duh tak pawh hmusit a, kan inneihna pawh tihbuai hial duhtu chu ka nu leh pa hi an ni a, chhungkuaah pawh an pawm ve thei lo a ni" a ti. 


     Hetiang zawng zawng an tihna chhan chu thil dang zawng zawng aia Beckham chhungkaw hming theh lar a, chawisan an duh vang vek a ni a, kei chuan hei hi ka tuar thei tawh lo a, engti kawng maha kan inzawm that leh theih hi ka beisei tawh lo a ti hial. 


     A nu leh pa lak atanga a inlak hran chhan chu nun thlamuang leh zalen, rilru hrisel leh mimal nun kawng zawh a duh vang a nih thu a sawi tel bawk.   


     Kil khatah chuan pa insum tak, tawngkam na chhak chhuah aia tawngkam fing leh tawi fel tak, hmangaihna awka chhuah a awm a, kil lehlamah ve thung chuan rilru na taka hun hmang mek, insumna nei hauh lova tlang hriat tura tawng chhuak hmiah hmiah a awm ve thung tihna anih ber chu. 


     Khawvela chhungkaw lar ber zinga mi an ni bawk si a, an chanchin hi khawvelin a ngaihven reng a, chanchinbu hrang hrang a luah lo thei lo chu a nih tak ber hi. Hmingthanna leh neihnunna hian chhungkua hi keh chhiatna lakah a lo humhim thei bik lo tih chu mi tam tak ngaihdan a ni mek.


     Beckham chhungkaw buaina hi hunin a tuam dam ang em? 

     Tun aiin an buai zual tulh tulh zawk ang em? tih zawhna te hi chu hunin a rawn chhang mai dawn a nih tak ber hi. 




Su-57 neih dan kawngah India-in Russia thu a ngaichang mek

- Joel Lairemsanga


     Tunah hian Indian Air Force-te'n harsatna lian tak an tawk mek a, chu chu eng dang ni lovin an duh khawp indo thlawhna an nei lo a, neih thar aia chawl zat a tam zel si hi a ni. He harsatna ching fel tur hian India sorkar hian sum thahnem tak sen ral huamin hma a la ve mek zel a, Russia siam 5th generation Sukhoi-57 stealth fighter hi India tan a tha dawn em? Lei chi a ni em? tih te ngaihtuahin inrawn khawmna a buatsaih tluk tluk mai a nih hi.


     The Indian Express-in a tarlan danin Su-57 chungchanga a hriat duh zawhna hrang hrangte chhang turin Hindustan Aeronautics Limited (HAL)-in Russia chu hun a pe a, Russia chhanna chipchiar hi a ngaichang mek a ni. Russia atanga report an dawnah hian India ramah Su-57 hi siam ni ta se, sum eng zat nge sen ral ngai ang tih te, hmanraw ngai tur zawng zawng leh siam chhuah theih zat tur te a hriat vek beisei a ni. Thla khat chhung chuan Russia chhanna hi hmuh hman beisei a ni a, chumi hnuah chuan India-in Su-57 hi a lei dawn em tih thuah thu tlukna fel fai tak siam a ni tawh turah ngaih a ni. 


     Indian Air Force-te hian fighter squadron 42 an neih phalsak an ni chungin tunah hian squadron 30 tha chauh an nei a, MiG-21 te an lo chawl ta bawk si a, indo thlawhna mamawhna hi a sang ru hle a ni. India hian Tejas Mk-1A fighter jet a hmang chho tan a, Tejas Mk-2 leh AMCA stealth fighter siam hna tan a ni bawk a; nimahsela hengte erawh hi chuan a taka hman theih turin hun a la duh rei hle dawn thung. Hei hi India dinhmun mek a nih avangin indo thlawhna neih belh kawngah India hi a hmanhmawh ta ruai mai a nih hi. 


     Indian Air Force-te mamawh phuhru thei ber turah ngaiin Sukhoi-57 hi hmuh taih ber a ni mek a, a changkanna leh thiltihtheihzia tarlan atang ringawt pawhin India thlawhna sipaite tha tichaktu tur indo thlawhna tha tak tur a nih a rinawm hle a, tun hnaiah khan Russia technical team-te pawhin India hi an rawn tlawh ni-a sawi a ni nghe nghe. 


     Russia technical team-te hian India rama Indo thlawhna siamna hmun te an rawn en dik a, India official-te hnenah Su-57 siamna atana thil tul zaa 50 zet chu India hian a neih sa thu te an hrilh bawk. India-in a neih sa an sawi te chu - indo thlawhna siamna hmanrua chi hrang hrang te; composite materials te; avionics integration lines te; flight testing facilites te a ni. Hetiang thil te India-in a lo neihsa nachhan chu Su-30MKI leh Tejas siamna atana a lo hman tawh vang a ni.


     Russia team-te hian India zawhna hrang hrangte chipchiar taka an rawn chhan let tur thu an tiam a, an chhan letnaah chuan sum mamawh zat tur te, hmanraw thar mamawh belh tur te, eng tiangin nge India-ah Su-57 hi siam a nih ang tih te tarlan a ni ang. Sawi tawh angin he report hi HAL hian a lo nghak mek a, hun lo kal zel tura India leh Russia thawhdunna turah kawng ro a su hle dawn ni-a sawi a ni. 


     Kan hriat tel tur chu Su-57 chungchangah thuk taka Russia dawrtu ber ni mek chu HAL hi a ni a, India sawrkar hian 5th generation fighter hi lei tur leh lei loh tur thuah thu tlukna a la siam lo a, thu mum siam tura ngaihtuahna a hrual mek lai a ni zawk. Kawng lehlamah chuan India hian a kutkawih ngeiin AMCA fighter siam chhuah ngei a tum ve bawk a, hei erawh hun rei la nghah ngai a ni bawk si a, hei tak hi Sukhoi-57 lei chungchangah thu tlukna a siam har chhan ber pakhat niin an sawi. 


     India hian Su-57 hi lei ngat sela chuan Indian Air Force tan awlsamna nasa tak a thlen dawn tih a chiang hle. Stealth design a neih te, chak taka thlawk thei a nihna te, chhunglamah ralthuam thahnem tak a pai thei te, sensor changkang ber ber a paipawn te, network-based warfare capability a neih te hi nep phal chi a ni hauh lo. China chhuan em em J-20 stealth fighter pawh hlau hauh lovin India tan a khingpha hle dawn tihna a ni. 


     Mi fimkhur leh dilchhut tih takah India hian Su-57 hi a lo belbul nasa tawh hle a, senso a san dawn avang te, a that dan tur finfiah a la nih loh avang te, radar hmuh theih loh a ni tak tak em tih finfiahna a la awm loh avang te, source code a neih mai loh avang tein Russia nena 5th generation fighter jet siam tura inremna thuthlung FGFA an lo ziah tawh chu India hian a lo phatsan tawh a nih kha. 


     Hei vang hian Russia nena inremna an ziak thar dawn a nih chuan thiamna thuruk inbilh zawng zawng hriat vek a duh tawh a, India ramah ngei indo thlawhna hi siam chhuah a duh bawk a, tihchangtlun hna kalpui a tul hunah pawh zalenna neih a duh bawk.


     Tuna India-in Su-57 lei leh lei loh tur chungchanga a ngaihtuahna luah lian ber ber te chu - India-in indo thlawhna a tlachham hle tih te; India ram kutkawih ve liau liau tur AMCA siam hna kalpui mek a ni tih te; ralthuam siam kawngah ram dang kuta innghah loh tulh tulh tur tih te hi a ni. 


     Van boruak thunun kawnga India theihna hi tunah chuan 5th generation fighter jet lei leh lei lohah a innghat lian hle kan ti thei ang. India hian a lei dawn em tih chu a la chiang lo a, a man chungchangah te, siamna tura senso ngai zatah te a innghat lian hle a, thu tawp tak tak erawh thuneitu sang ber ber te kutah a innghat mek thung.




Israel-in Iron Beam Laser a hmang tan ta

- Joel Lairemsanga


     A van boruak vilna leh venghimtu Iron Dome Air defence system tha tichaktu atan Israel chuan laser system a hmang tan ta a, nikum-a Iran nena an inbeih tum khan a thatzia hi finfiah a ni e tih a ni. A siamtu Rafael company chuan a thatzia leh a rintlakzia finfiah a nih tak avangin tunah chuan laser system-te hman a lo ni ta a, a thlamuanthlak hle a ni tiin thu-chhuah a siam. 


     Iron Beam hian nikum 2025 kum tawp lamah khan enchhinna hnuhnung ber a paltlang a, official taka hman tan nghal a nih thu puan a ni zui bawk. 


     Iron Beam air defence system hi van boruak venna tur niin silaimu hman zawh ang chi kha a awm ve lo a, defence system dang te nena khaikhin chuan enkawl a hautak lo hle bawk.


     Tuna Israel neih ang chi êng zung chakna hmang van boruak venhimna ralthuam ang hi USA-in President Reagan-a hun lai khan intercontinental ballistic missile laka invenhimna atan siam chhuah a lo tum tawh a, "Star Wars" tih hming vuahin hmalakna a kalpui mup mup a; nimahsela a hlawhtling ta lo a nih kha. 


     Ralthuam lam thawnthu ziaktu hmingthang Tom Clancy-a chuan a thawnthu ziah lar tak- "The Cardinal and the Kremlin"-ah chuan laser weapon system tha zet mai hi Soviet Union-in an siam hlawhtling hle" angin a zeldin a, thawnthu ngaihnawm tak a ni.


     USA hian eng zung chakna (laser) hmang ralthuam hi siam chhuah ngei tumin "Star Wars" programme kalpui nasa hle mah se a tak ram a chang thei lo a, thawnthuah bak a tawp thei tlat lo; nimahsela US beidawnna hi Israel chuan a tihlawhtling ta bik a nih hi. 


     Rafael chief executive Yoav Tourgeman-a chuan "Kan ralthuam siam chhuah hian theihna turu tak a nei" tiin a sawi a, "Hla tak taka kan kah tum pawh kan ralthuam chhuanvawr hian thelh hauh lovin a kap chhe buaih buaih mai a ni" tiin chhuang takin a sawi.


     Iron Beam nunna laimu ber chu êng zung chak tak solid-state laser a ni a, hei hian a bitum a va kap chhe hneh hle a ni satliah ngawt lo a, a va kah chhiat dan kha a record nghal thei a, missile dang te ang lo takin a kah chhiat te hnuhma hi hmuh tlak awm lo khawpin a nuai sawm barh thei niin Tourgeman-a chuan a sawi. 


     Iron Beam hi a han changkang khawp a, a kah chhiat tur a bitumte azirin êng zung chakna a pek chhuah zàwng pawh hi a tidanglam thei lehzel a, a thununtute tan duhthlan tur tam tak siamsakin awlsamna nasa tak a thlen ta thin a ni


     Kum 2023-a Rafael company hotupa lo ni tawh Tourgeman-a chuan Iron Beam siam hlawhtling tur hian kum 30 chhung zet an lo beih tawh thu a sawi a, company-in harsatna hrang hrang a paltlang a, a bik takin hmun hla tak tak kap pha tur te, a bitum hmu chhuak zung zung tur leh a kah tum thlawk chak tak tak te rang taka umzui char char thei tura siam te chu a hautak zual hle tih a sawi.


     Thil mak ve tak chu hetiang thil harsa zual bik a sawi te hi Tom Clancy-a thawnthu ziahah khan tarlan a lo ni daih tawh a, a thawnthu ruangamah chuan Tajikistan tlangah Soviet engineer-te'n theihtawpa zirbingna an kalpui a, hmun hla tak kap pha tur te, a bitum hmu chhuak zung zung tur leh a kah tum thlawk chak tak tak te rang taka umzui char char thei tura siam te chu hautak an tih hle thu te a lo sawi lawk diam tawh a nih chu. 


     Harsain khirh hle mah se Rafael company-a scientist-te chuan thil harsa ber ber pawh an su tlang ta zel a, Tourgeman-a chuan an hlawhtlinna hian lei lam atanga van boruak venhimna ralthuam siam kawngah danglamna nasa tak a thlen ngei a rin thu a sawi. 


     Tunah hian Rafael hian Israel Defence Force-te duhkhawp pe thei turin theihtawpa chakin Iron Beam system siam chhuah hna hi a kalpui mek a, rang tak leh awlsam taka hman theih turin Truck-a phurh theih chi te a siam mek bawk a, a siam zat tur erawh a tarlang rih lo.


     Israel sipaite'n duhkhawp an neih hnuah chuan ram dangah pawh hralh chhuah a tum a, chu erawh Israel thian tha ram te hnenah chauh hralh chhuah a ni dawn a, a hralh hun tur erawh Israel sorkar atanga remtihpuina an hmuh hunah chauh a ni bawk ang.




USS Gerald R. Ford hi a lo turu rem rem khawp mai

- Joel Lairemsanga


     Ton 1,00,000 zeta rit, Feet 1,100-a sei Gerald R. Ford hi indo thlawhna phur chi lawng lianah chuan khawvela hrawl ber a ni mek. 


     Kum 2017 atang khan official-a hman tan a ni a, ralthuam phurhna hmanruaah chuan rapthlak khawpa ropui leh hlauhawm ber a ni e tih a ni hial mai. A hming hi United States President 38-na Gerald R. Ford-a hming chawia phuah a ni a, Ford-class aircraft carrier zinga siam chhuah hmasak ber  a ni a, Nimitz-class carrier-te thlakna atan siam a ni. Hun rei tak chhung chu tuipui venhim kawngah U.S. Navy-te tha a tichak hle turah ngaih a ni bawk. 


     A chanchin hi a tlangpuiin i lo sawi zawr zawr teh ang.


     1. Indo lawng siam chhuah tawhah chuan a la lian ber. A phurh len theih zawng zawng  a phurhin Ton 100,000 zeta rit a ni. 1,100 feet-a sei niin 252 feet-a zau a ni a, indo thlawhna sawmkua a phur thei a, a engine atan nuclear tha chakna a hmang. A len em avangin aircraft carrier dang zawng aiin thlawhna pawh a phur tam thei zawk em em a ni.


     2. Technology changkang ber ber leh tunlai ber ber a hmang a, aircraft carrier zingah chuan technology chi thar Electronic Aircraft Launch System (EMALS) hmang hmasa ber a ni bawk. Thlawhnate an thlawh chhuah puitu atan tuihu aiah thirhipthei hman a ni a, hei vang hian thlawhnate an thlawk chhuak rang thei bik a ni. Thirhipthei hman a nih avang hian thlawhnate'n ralthuam rit tak tak leh tuialhthei tam zawk an pai theih phah a, hei vang hian ral bei tur pawhin hmun hla zawk an thlen theih phah a, an hlauhawm zual sawt bawk a nih chu. 


     3. Gerald R. Ford hian advanced arresting gear a nei a, hei hian indo thlawhna rawn tum tur te chu him taka an lo tum theih nan a lo pui thin. AN/SPY-3 multifunction radar a nei bawk a, hei hian hmelma missile thlawk hniam tak tak te a lo hmu thei a, pawi an rawn khawih hmain hmeh mihin an awm ta zel a ni. 


     4. Hahdam leh him taka an tum theihna atan thlawhna tum tual hi aircraft carrier dang zawng zawngte aia mam zawk leh hmanraw tha zawka thuam a ni. Thlawhna tum tual bul hnaiah hian rang taka thlawhnaah ralthuam hlang zung zung turin ralthuam hlangtu 'weapon elevator' tam tak a awm thluah bawk. Indo thlawhna awm tam zawk hi F/A-18 fighter jets an ni a, hmelma ralthuam chhaih buaitu thlawhna - 'electronic warfare plane' te, bungraw rit tak tak thiartu cargo plane leh helicopter tam tak an chawl ve tho bawk. 


     October ni 7, 2023-a Hamas te'n Israel an beihna kaih hnawihah kum 2023-ah khan a hmasa ber atan USS Gerald R.Ford hi a tak takin hman a ni a, eastern mediterranean tuipuiah thla riat chhung hna a thawk .  


     5. Gerald R. Ford hian tikaltu atan nuclear reactor changkang tak pahnih a hmang a, heng reactor-te hi Bechtel A1B reactor tiin an ko a, kawlphetha chak tak an siam chhuak a, lawng hi an tikal a ni mai lo a, lawng-a advanced sytem awm zawng zawng an chawm nghal vek bawk. A tui thun belh lohin reactor-te hian kum 50 chhhung hna an thawk thei dawn a, lawng hi kum 90 chuang zet hman theih tura duan a ni bawk. Nimitz class carrier-te ai chuan a service rei zawk dawn hle tihna a nih chu. 


     6. Thiamna changkang ber ber-a thuam a nih avangin mihring thawh ai thawk thei hmanrua a paipawn hnem hle a, hei vang hian lawng hnathawk pawh a mamawh tlem zawk a, thlawhna khalhtute chhiar telin thawktu mi 4,600 vel chauh an awm a, aircraft carrier dangte ngaihtuah chuan an tlem hle. Nimitz-class carrier aiin zaa sawmhnih zetin thawktu an tlem zawk daih. Thawktu an tlem avangin senso a hautak nep a, lawng pawhin hna a thawk sawt zawk bawk si a, hei ringawt pawh hi hnemhnanpuiawm tak chu a ni. 


     7. Ford-class carrier-te hi khawvel changkang zelah pawh hmantlak ni zel tura duan a ni a, ralthuam chhuak thar leh sensor changkang zel te pawh hmang thei tura siam a ni. Heng bakah hian eng zung chakna hmang directed-energy weapon te pawh a hmang thei bawk. Kan sawi tawh angin electric power chak tha tak a nei a, digital system tunlai ber ber-a thuam a ni bawk si a, hei vang hian tuipui chungah hun rei tak chhung chu ro a rel ngeiin a rinawm.




Dam reina thuruk an hriat thar chu rin loh lam daih zu ni a!

- Joel Lairemsanga


     Kan dam rei zawng hi chu Pathian thu ni mahse lung hrisel neih te, thluak hrisel leh ngaihtuahna thianghlim put te, nunphung hrisel neihte hian mihring lam atang chuan kawngro an su hle reng ni-a ngaih a ni. Nimahsela zirchianna an neih atanga tun hnaia an tarlanah chuan ha leh ka chhung hrisel leh hrisel loh hian kan dam rei zawng a lo hril hle an ti tlat mai. 


     Japan leh ram dang tam takah zirbingna hi an kalpui a, dam reina atana kan lo inzirtir thin ngaihdan nghet em em te aiin ka chhung hriselna hian kan dam rei zawng a lo hril ber zawk tih an hmu chhuak.  


     Zirbingtute chuan ha sawmhnih aia tlem neih te, thil thial leh thil lem harsat te, ka chhung ro em em leh tawng fiah loh te hi 'Oral Frailty' tiin an sawi a, 'ka chhung awngrawp' tihna  a nih ber chu. 


     Japan Gerontological Evaluation Study (JAGES)-in a tarlan danin hetianga ka chhung awngrawpte hi chuan ka chhung hrisel neite aiin a let 1.34 laiin thihna kotlang an hnaih zawk a, an dam rei lo zawk daih tih an hmu chhuak. 


     Kan sawi tak ka awngrawp huanga point pali- 


Ha sawmhnih aia tlem neih, thil thial leh thil lem harsa, ka chhung ro em em leh tawng fiah loh zingah hian point pahnih nei chin hrim hrimte chu ha leh ka chhung hrisel neite aiin an dam rei lo zawk zel tih an sawi a, hei hian kan naupan lai atanga kan tar thlengin ha leh ka chhung enkawl fai pawimawizia a lantir chiang hle. 


     Kum 65 chin chunglam mi 11,000 aia tam an zir chiannaah chuan zir chianna an neih hma thla 6 chhunga ha daktawr  hnena ha enkawlna dawngte chu ha entir ve ngai lo te aiin an dam rei zawk a, an nun a hlim zawk bawk tih an hmu chhuak a, hei hian ha fai neih pawimawhzia a tifiah viau mai. Lan mawina tur ringawt bakah hian ha enkawl that hian tangkaina lian leh hlu em em a lo nei tihna a nih chu. 


     Ha neih tam aiin ha hrisel neih a pawimawh zawk. Kum 75 chin chunglam mi 200,000 zet hmangin OHSAKA study kalpui a ni a, an hmuh chhuah chu - ha fai leh hrisel neite'n dam reina hun tha an nei bik tih a ni. Ha nei mang tawh lo putar te chuan zaa 74-in thihna kotlang an hnaih a, pitar ha bal te chuan zaa 69-in thihna kotlanga dinna chance an nei. Zawm ngei atana an sawi uar em em chu ha nget hi ngaihthah loh tur a ni. Ha nget ngaihthah hian natna lian leh khirh zawk a thlen thei a, chaw thial thlengin harsatna a thlen thei bawk si a, ha daktawr hnenah inentir zung zung tur a ni an ti.


     Japan mite hi ram dang zawng aiin an dam rei zawk deuh zel a, anni chuan ka chhung hriselna an ngaihpawimawhna hi a lo rei tawh hle. Chuvangin ram dangte pawhin tun atang chuan ka chhung hriselna hi kan ngaih pawimawh thar a hun khawp mai. Sawrkar anga hmalakna a awm rih lo a nih pawhin mahni tana chakai khawrhna a ni tih hriaa mimala ka chhung enkawl leh vawnfai kan uar thar a hun hle. Mizote pawh hian tun aiin ha hrisel leh fai neih tum ila, tar ha bal chu nih danphung ang hiala kan ngai hi a dik lo a ni tih hriain ka chhung vawnfai kawngah hma sawn ila, tun ai hian dam rei hnam kan ni ngei pawhin a rinawm. 


     Ha fai neih hi nuih mawina a nih phenah hian hnuk khawih pha khawpa thil pawimawh a lo ni reng mai. Ka chhung bal leh rimchhe em em te, ha nget leh ha bal nasa te hian kan nun a lo pawt tawi thei tih mithiamte zirna atangin kan lo hre ta a, chuvangin dam rei kan duh a, a hnam anga dam rei nih te kan duh a, nun duhawm leh rah chhuah rei zawk neih kan duh chuan tun aia nasa zawkin ha daktawr te i pan suau suau mai teh ang u.