Thluak sawng natna - Alzheimer enkawlna kawngah pan hnah hian beiseina lian tak a siam thar mek a, mi ngaihven a hlawh nghal hle. Lucknow University-a Biogerontology and Neurobiology Laboratory-a scientist rualte chuan pan hnah-a chemical awm hydroxychavicol chu an han zir chiang a, alzheimer natna enkawlna kawngah beiseina sang tak a siam mek thu an sawi.
Thluak sawng natna kan tih mai Alzheimer disease hi thluak mang natna- Dementia thlentu lian ber a ni mek a, he natna vei te chuan ngaihtuahna an hmang hlei thei lo va, thil an hre rei thei lo hle bawk. Tun dinhmunah chuan alzheimer natna enkawlna damdawi tha tak hi a la awm lo a, a damdawi ni-a hman mek te pawh hi hnemhnanpui tham khawpa damdawi tha tling a ni lem lo bawk. Hei vang hian scientist-te'n a damdawi tur tha dap kawngah ngawrh takin hma an la mek reng a ni.
Lucknow University-a research an beihnaa an hruaitu ber Dr. Nitish Rai chuan pan hnaha hydroxychavicol hi computer-based technique chi hrang hrang hmanga an zir chian thu thla hmasa khan a sawi a, beiseina lian tak an neih thu a tarlang bawk.
A sawi dan chuan alzheimer natna leh pan hnah nena inzawm genes 88 an zir chiang a, heng zingah hian protein chi thum - COMT, HSP90AA leh GAPDH te chuan beiseina lian tak an siam a, an hlim hle tih a tarlang. Heng protein-te hian kan thluaka thu thawn kual leh thluak timur venhim kawngah tha an thawh hlawk hle a ni awm e.
Heng protein pathum-te hi substance dang nen an thawk dun awlsam em em a, hei bakah hian alzheimer natna thlentu dang te hnathawh a tibuai thei a, taksain awlsam takin a hip ral zel thei bawk si a ni awm a, hei vang hian alzheimer natna enkawlna atan damdawi mum angin awlsam taka ei mai theih tura siam chhuah theih an inbeisei hle bawk.
Dr. Nitish Rai-a sawi zel danin zirbingna an neih mek hi a bul tan tir lam chauh a la ni a, tun aia nasa zawka laboratory leh mihringah zirchianna leh enchhinna an la kalpui phawt dawn a, chumi hnuah chuan hman theih turin an siam chhuak tawh ang. Pan hnaha chemical hi mihring tan a him em em a, awlsam taka lak chhuah theih a nih avangin a buaipuina senso pawh a sang dawn lo hle tih tarlan a ni bawk.
An zirbingna hian ram hmul hausak kawngah India hausakzia a tarlang a tih theih awm e. Mihringah enchhinna chipchiar an kalpui hnuah tha tawk hle-a hriaa siam chhuah a nih hunah chuan khawvel pumah alzheimer natna vei mek mi maktaduai tel tan malsawmna nasa tak a ni ngei dawn a, beiseina sang tak nena nghah mek a ni.
Alzheimer natnaah chuan thluak timur thenkhat chuan hna an thawk ta lo a, thluak timur te an lo thi zui ta thin a ni. He natna hi kum 60 chin chunglamah a hluar bik a, thluaka hriatna sem darhtu chemical thenkhat a lo tlem tial tial bawk. Alzheimer natna hi natna thang mek reng a nih avangin thluak timur dangte pawh an thi zui ve zel a, natna lan chhuah dan pawh a lo nasa zual zel bawk thin.
Alzheimer natna lan chhuah dan hmasate chu - thil hriat sa theihnghilh zel te, tawng chhuak tura thu chheh harsat te hi a ni. Natna a lo zual zel hnuah damlo chu a buai ru tlat a, a laichin hnaite hming te, hmun hming leh thil thleng pawimawh a hriat fo thin te a theihnghil zui ta zel thin. An rilru an thlak thut thut a, thil an hriat rei theih loh avangin lungngaihnain a tlak buak zui thin a, an thinchhe em em a, an chawmawlh bawk thin. Hei vang hian mahni inrintawkna an hloh a, mi kara awm tam lohah an tlak zui thuai thin.
Switzerland-a Davos hmunah World Economic Forum inhmuh khawm neih mek a ni a, hei hian ngaihven a hlawhin thu thehdarhtute bengkhawn a hlawh hle. A chhan chu US President Donald Trump-a'n engti kawng zawng pawha Greenland chu Denmark atanga chhuh a tum thu a sawi avang leh inpuahchahna a kalpui mek avangin Europe ram te leh US inkar chhiat zual mek lai a ni a, chumai bakah vawiin nilainiah hian Donald Trump-a hian he inhmuhkhawmnaah hian thu a sawi dawn bawk si a ni.
Inhmuhkhawmna neih mekah a ni hnihna nimin thawhlehniah khan Europe ram hruaitu hrang hrangin thu an sawi na hlawm hle a, European Commission President Ursula von der Leyen chuan Europe-a ram hrang hrang intelkhawmte chu United States atanga kawng engkima inla hrang a, a kuta innghat lo tura chet lak a rawt a, French President Emmanuel Macron pawhin kan tunlai dinhmun han thlirin dan leh thupek pawisak lohna khawvelah kan lut mai ang tih a hlauhthawn thu a sawi ve bawk.
Ursula Von der Leyen chuan ''Tunhmaa US leh Europe ram te lo inkungkaih thatzia sawia lunglen thu chhak chhuah fo hian awmzia a nei lo a, koh kir theih a ni bawk hek lo. Chuvangin hun kal taah rilru nghat lovin tun hun zel kan ngaihtuah zawk tur a ni'' tih a sawi lai phei chuan a thusawi lawm avanga kutbeng thawm a ring hle. Hun kal tawh atanga thil a lo danglam ta hle a nih hi chuan Europe pawhin kan hawiher kan thlak ve mai tur a ni ang tiin sum peipun dan tura ruahmanna lian tak tak a sawi chhuak bawk. Heng sum dah khawl leh peipunte hi Greenland-ah kawngpui sialna atan te, in sak nan leh hmasawnna ruhrel lian tak tak dinna atana hman tur a nih thu a tarlang. Hei mai bakah hian Arctic region venhimna atan sum hi hman tur a nih thu te, eng ram pawhin an hma hun atan duhthlanna zalen an neih thu te a chhakchhuak bawk.
Greenland ram neitu Denmark chuan Donald Trump-a'n an ram chhuhsak a tum duh lohna leh dodalna lantirna atan World Economic Forum inhmuh khawmnaah hian palai a tir ve duh lo a, Denmark ram European Affairs Minister Marie Bjerre chuan US-in a tum kalhtu ramte laka chhiah lak a tipung chu thil dik lo tak a ni a, Denmark chuan sumdawnnaa indona kalpui a duh lo a ni a ti.
January 17, 2026-ah khan Donald Trump chuan thu chhuahin Greenland neih a tum kawnga dodaltu Europe ram pariat - Denmark, Germany, Sweden, France, Britain, Netherlands, Norway leh Finland te lakah February 1, 2026 atangin 10% tariff a lak tur thu a puang a, dodalna an la kalpui zel a nih chuan June thla atangin 25%-a a tihpun tur thu a sawi a, Grenland chu engti kawng pawha neih ngei a tum thu a chhakchhuak nawn leh bawk. Trump-a'n ram pariat a tarlante hian tun hnaiah Greenland-ah sipai an tir lut a, sipaite hi nunchan zir tura an tirh thu an sawi ve thung. NATO hian Arctic region a venghim thei a ni tih lantirna atan sipai nunchan zirna hi kalpui tur tih a ni.
US President-in chhiah lak chungchang a sawi rik veleh European stock market a danglam nghal der a, European Parliament pawhin nikuma US nena insumdawntawnna kalpui tura thu an lo thlun tawhah a kut a sil nghal vek bawk.
Switzerland ram sannaa vawiin nilaini chawhnu 2:30pm-ah hian Trump-a'n inhmuhkhawm neih meknaah hian thu a sawi dawn a, amah tawiawm tur hian Treasury Secretary Scott Bessent, Secretary of State Marco Rubio, Commerce Secretary Howard Lutnick te a hruai tel bawk. Trump-a hian affordable housing chungchang te, Gaza-a remna a awm theih nana Board of Peace a din chungchang te, US ram chakzia te a sawi rin a ni. Greenland chungchangah erawh a dinna ngaiah a la ding ruh hle a ni awm a, nimin piahah pawh khan AI hmanga thlalak siam a tarlang a, chutah chuan Greenland ram chunga US flag intar leh kum 2026 thlalak tih lan a ni. Hei bakah hian Trump-a'n France President Emmanuel Macron-a hnen atanga thu thawn a dawn- ''Greenland laka i chet dan hi ka hrethiam thei lo'' tih te a tarlang bawk.
Niminah khan Russia chuan ''Denmark-in Greenland a neih dan hi thil felhlel tak a ni'' a rawn ti ve khauh bawk.
Mi chhungkaw chanchin mah ni sela anmahni ngaisanga an chanchin ngaihventu mi tam tak an awm avangin an chet phung hian ngaihven a hlawh zel reng a, chuvangin inthlahrung lutuk lovin kan sawi ve mai dawn nia.
Footballer lar em em David Beckham leh fashion designer lar Victoria Beckham te fapa upa ber Brooklyn Beckham chuan tun hnaiah hian Court kaltlangin a nu leh pa hnenah thupek a chhuah rup mai.
He a thupek chhuahah hian a nu leh pa te nena hmaichhana inbiak a duh loh thu te, loh theih loha a nu leh pa hian an be duh a nih pawhin ukil kaltlang chauha amah dawr tur tein a hrilh. Hetiang thu a lo awm ta mai hian mi tam tak a thawng a, an chanchin ngaihven rengtute titi tuipui ber a ni mek a ni.
International media hrang hrangin an tarlan danin Brooklyn Beckham hian a nu leh pate chu phone hmang pawha amah be tawh lo tur te, thu thawn lo tur tein a hrilh a, social media-ah pawh be pawp lo tur te, a hming pawh lam chhuak lova, a chanchin pawh tarlang lo turin a hrilh bawk. Loh theih loh thil a awm a nih chuan ukil kaltlang chauha be turin a ti. Hetiang taka chet a lak chhan chu hun rei tak an chhungkuaa buaina lo inmun tawh irh chhuak ni-a sawi a ni.
Court leh ukil hming lam rik a nih avang hian criminal case a awm tihna erawh a ni kher lo. Miin midang nena inlaichinna zawng zawng chhut chah an duhin hetiang hian legal boundary notice an inpe thin a lo ni awm a, hei hi an rilru nat belh tur venna atana an chet lak thin dan a ni.
Beckham-a te chhungkaw laichin hnai tak pakhatin a sawi danin an chhungkaw buaina hi a rukin hun rei tawh tak atang khan a lo inmun tawh a ni awm e. Brooklyn-a'n American actress Nicola Peltz a neih khan a zual thar hle tih a sawi bawk. An inneih atang hian mimal zalenna kalpui duh danah te, chhungkuain an beisei danah te, chanchinbu mite hmachhawn dan chintawkah te an ngaihdan a inmil thei tlat lo ni-a sawi a ni a, Brooklyn hian a mimal nun dan phung chu mipui vantlang hmaah pho chhuah leh sawi lan a ni nasa hle-a hriain, a chhungte pawh an ka ang tam tawh lo turin a hrilh a, chumi hnuah pawh a duh aia an ka an ang nasa zui zel ni-a hriain a lungawi lo nasa hle tih a ni.
An chhungkaw inlaichinna chhiat zel kawngah social media hian mawhphurhna lian tak a nei phak chiang hle bawk. Brooklyn hian a nu leh pate chu a chanchin leh ama lam hawi social media-a tarlang lo turin a ngen a; nimahsela a ngennain awmzia a nei lo ni-a hriain a nu leh paah rinna a hloh takzet thu a sawi a, hei vang hian a nu leh pa bakah a unau thenkhatte chu social media platform-ah pawh a block vek niin an sawi.
Mahni hringtu nu leh pate lakah Court thupek em em chhuah hial te chu a va zia lo ve ti-a sawiselna pawh a tam hle. Dan lam hre mite chuan mimal zalenna humhalh nan te, rilru lama lungmuanna neih nan te, a ruka hun zalen hman nan te, rilru thlaphan leh lungngaih pumpelh nan te miin legal notice hi an la thin a, thil tha tak a ni e an lo ti ve mek bawk.
An chhungkaw hnaivai mi pakhatin a sawi danin hetianga an fapa ngeiin Court meuh ruaia an laka thupek a rawn chhuah ta mai hian David leh Victoria a barakhaih hle a, an tliak hnawp a ni awm e. An chhungkaw buai tirh atang khan pa ber a nih angin David Beckham hian an boruak chhia tuam dam tumin hma a la reng a, a fapa pawh inla hrang lo turin a dawr reng a; nimahsela hetiang thu a lo thleng ta hial hian a barakhaih takzet a ni.
An chhungkuaah buainain thla zar mekin, an fapa pawh Court-in biak phalsak rih lo mahse David leh Victoria chuan beiseina sang tak neiin eng tikah emaw chuan chhungkaw inpawh leh inlungrual tak an nih leh ngei an beisei a, mi nawlpui hriat kher lohva an inrem leh thuai an rin tlat thu an sawi. Chutih rual erawh chuan tuna an dinhmunah chuan an fapa thutlukna hi an zahsak a, zawmsak ngei pawh an tum thu an chhak chhuak bawk.
Khawvel puma an fans thahnem tak chu hetiang thu hian a thawng em em a, an lungngai a, an chawmawlh a, a thenin Brooklyn an dem a, a thenin an tan ve bawk a, a ruka rang taka inrem leh thuai turin duhsakna an hlan mawlh mawlh bawk.
Hetiang thu thangvel lo awm kara thil lang chiang tak chu hmingthanna, lar leh hausakna hian rilru natna leh hlim lohna lakah chhungkua a chhanhim thei bik chuang lo tih hi. Khawvelin a ngaihsan chhungkua pawhin chhungkaw inbakkaih leh inhmuh mawh te, chhungrila inhlatna leh inlaichinna chhia te an lo tawng ve thei vek tih hi a chiang hle.
Kan thu han tarlan tak hi mi larte thawnthu a ni ngawt lova, hringnun thawnthu a ni e tiin huapzau takin a hmawr kan bawk thei ang.
Hun engemaw chen kal ta atang khan Iran hian ram dang lak atangin hrekna a lo tawk tawh a, a la tawk mek reng bawk. Hetiang karah hian rangkachak thahnem tawk tak laih chhuah tur a hmuh chhuah thar thu a rawn puang a, a hmuh chhuahna hmun hi South Khorasan Province-a Shadon Gold Mine-ah a nih thu a sawi chiang bawk. An sawi danin ton maktaduai khat laia tam rangkachak inphumna Ore a lo awm a, hei hian ram dangte hrekna avanga ram rethei ni mek Iran ram sum leh pai dinhmun a khai chhuah ngei an beisei bawk.
Iran ram chu sum leh pai dinhmun chhe tak atangin a thang zel tih an sawi tui hle a, Iranian Central Bank pawhin phur takin rangkachak chungchang hi a rawn tuihnih ve bawk. An sawi ang hian rangkachak neih tam hi ram tan a hlu hle a, international sanction tuar mek Iran ram ang te tan phei chuan thu lawmawm leh zual tak, sum leh pai dinhmun chhe zel tur khaidingtu ni thei tur a ni mahna le.
Hetih mek lai hian Iran thusawi hi mi tam takin an ringhlel hle thung. A chhan chu Iran ram sum leh pai thununtu ber chu Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) an ni a, eng ang pawhin rangkachak chu lo tam mahse IRGC-te enkawlna hnuaiah chuan a ram pumin hma a sawn phah an ring lo hle.
Mi thenkhat ve thung erawh chuan tunlaia ram mipuite'n sorkar laka lungawi lohna nasa leh lian tham tak an kalpui mek tihnepna tura mipui rilru lak penna atan sawrkar hian dawt a sawi a nih an ring ve bawk a, Iran ramin harsatna lian tak a hmachhawn mek thupna turin ram dang laka a hmai phihna a ni thei bawk an ti.
Lehkha lamah erawh rangkachak tam tak hmuh chhuah a nih thu hi chiang tak leh chipchiar takin a inziak ngei a, rangkachak pai leilung hi chi hnih niin oxide ore hi ton maktaduai 7.95 a awm a, sulfide gold ore hi ton maktaduai 53.1 a awm bawk niin an chhut. Oxide ore atang hian rangkachak laih chhuah a awlsamin senso pawh a tlem zawk a, sulfide ore atang erawh hi chuan rangkachak hi laih chhuah a harsa zawk a, senso a sang zawk bawk. Laih chhuah tur hi a tam em avangin Shadon mine hi a pawimawh hle dawn a, rangkachak-a Iran intodelhtir thei hial tur a nih rin a ni.
Iran hian khawthlang ram te atangin hrekna lo tawk lo ni ngat phei sela chuan an ram economy hi sang takah a vawrh ngei dawn tih hi a chiang hle. A chhan chu rangkachak hian khawi ramah pawh ngaihhlut a hlawh a, SWIFT banking system hman loh chuan ram leh ram insumdawn tawnna hmanruaah pawh hman theih a ni nghe nghe. Hetiang angah chuan US leh a thurualpuite atanga hrekna tawk chung pawhin ram dang nena rangkachaka insumdawnna kalpui theih a ni tlat si a ni. Nimahsela kan sawi tawh angin Iran hian sum leh pai dinhmun tlak hniamna nasa tak a tawng mek a, a pawisa hlutna pawh a tla hniam chak hle.
Thu maia sawi chuan rangkachak a ngah hle a nih chuan a hma hun a eng tial tial dawn tiin a sawi theih mai awm e. Nimahsela rangkachak atang ngawta ram sum leh pai dinhmun sawh ngheh chu thil awlsam a ni dawn lo hle a, a chhan ni thei thil pahnih a awm a:- Pakhatnaah chuan rangkachak kha eng ang chi nge a nih tihah a innghat. Kan sawi tawh angin an hmuh chhuah tam zawk chu sulfide gold ore a ni a, hetiang atang hi chuan rangkachak fir laih chhuah a harsain senso a sang bik hle a, rangkachak paitu ore hi a chang em em a, awlsam taka rangkachak hi lak chhuah zung zung a theih loh tihna a ni. Rangkachak la chhuak tur hian thiamna sang tak hman a ngai a, kawlphetha leh mihring tha tam tak mamawh a ni a, chemical hlauhawm tak Cyanide hman a ngai bawk si a, ram rethei ni mek leh kawlphetha ngah lo tak Iran ram tan chuan tahna titam zual thlawn maitu a ni lo ang tih a sawi theih loh.
Tunah hian Iran hian economy-a tlakchhiatna lian tak a tawk mek a, thil man a to uchuak em em a, an nitin mamawh lei thei lo khawpin ram mipuite an harsa a, hei vang hian sawrkar laka lungawi lohna lian tak kalpui mek a ni a, nunna chan pawh mi tam tak an awm belh zel bawk. USA meuh pawhin inrawlh a hreh loh thu leh fing taka chet lak dan tur a ruahman mek thuin Iran mipuite hi a thlamuan a, engnge thleng dawn tih chu hunin a hril thuai dawn ni pawhin a lang.
Kan sawi tawh angin Iran hian hrekna a tawk mek a, nikum 2025-ah khan nasa lehzuala hrekna a tawk bawk. Iran atanga tuialhthei thawn chhuah tihtlem a ni a, khawvela ram hrang hrangte insumdawn tawnna kalpui mekah teltir ve a ni lo bawk. A thlavang hauhtu ber BRICS leh SCO atang lahin thu chauha thlawpna a dawng a, awmzia a nei lo hle.
Ram leilung hausak kawngah Iran hi ram rethei chu a ni hauh lo. Oil, gas leh minerals a ngah hle a; nimahsela hengte hi IRGC-te'n an thunun deuh vek avangin mi nawlpui chuan an ram hausakna hi an hlawkpui ve ngai lo. Tun tuma rangkachak thahnem tak hmuh chhuah ni-a sawi pawh hi lo lai chhuakin sumah chantir ta pawh ni sela IRGC-in ram dang beihna atan te, ralthuam man to tak tak leina atan te an hmang lo ang tih a sawi theih loh a, chuvangin Iran mipuite chuan rangkachak hmuh chhuah thu pawh hi an bengkhawn lem lo ni-a sawi a ni a, bengkhawn loh chu sawi loh, sawrkarin ram mipuite rilru lak pen a tumna mai mai a nih an ring zawk hial.
Shadon gold mine hi retheihna bawiha kun mek Iran mipuite khai chhuahna tur a ni ngawt lo va, rorel mek mi tlem te te nawmsakna mai mai tur ni zawkin a rinawm. Iran ram mipuite tan chuan rangkachak khur ai chuan tuna fawr taka an ram kaihruaitute nam thluk a, ram hmangaihna tak tak nena zalenna hnuaia ram mipui kaihruai thei tur ram hruaitu neih hi thil hlu ber tur chu a ni zawk.
Thlawhtheihna thununtu Pilot-te an chet hleih theih lohna hmun chhum zinna aia sang zawk fe van boruak zauah khian lungmuang leh inringtawk taka a ko-a tla tih tur thawk miah miah thin a awm a, chu chuan a mit a khap ve ngai lova, a chau ve ngai bawk hek lo a, ti tura thu pek a nih veleh thelh hauh lovin hmelmate a nuai chimit barh thin.
Heti khawpa ralthuam tangkai leh chhawrnahawm hi a hming chu - MQ-9 Reaper a ni a, America siam leh a ralthuam hman rim em em, hmelma che vel enthlakna atan leh hmelmate nuai chimihna atana hman kawp theih ralthuam hlauhawm a ni. Hetianga hna chi hnih thawk kawp thei a nih avang ringawt pawh hian ralthuam thlawk thei (Drone)-ah chuan a hlauhawm ber ni-a ngaih a ni nghe nghe.
MQ-9 Reaper hi mihring chuan hranpa ngai lova hmun hla tak tak thlenga ralthuam thlawk thei (long-range unmanned aerial vehicle) a ni a, United States Air Force-te hman atana General Atomics-in a siam chhuah a ni.
Drone dang ang lovin MQ-9 Reaper hi chu drone-ah ro ro pawh a lian zawk a, indo thlawhna thla pharh ai pawhin a lian zawk daih a, hna thawk tura tirh chhuah a nih hian chawl miah lovin van boruakah darkar 30 aia rei a thang thei hial a ni.
A hnathawh tlangpui chu:
• Hmelma thuruk hriat chhuah te; hmelmate chet vel dan lo chhinchhiah te; kah chhiat tur leh nuai chimih tur lo thlithlai lawk te; thelh hauh lova bitum te kahchhiat leh bomb chhiat te a ni. Hei vang hian MQ-9 hi enthlakna drone a nih bakah ngenmu surtir thei drone tih a ni.
MQ-9 chungnun bikna em em chu thuruk pawimawh hmu chhuaktu leh kengtu a nihna hi a ni. Chhun lama hman tur bik thlalakna fiah tha tak a pai a, zan lamah pawh fiah taka a hmuh theihna atan infrared night vision sensor a nei lehzel bawk a, hei vang hian chhun leh zana a khaw hmuh theih zawng a inang reng tihna a ni. Hei mai bakah hian synthetic aperture radar a nei leh zel a, hei vang hian hmun hla tak taka hmelmate a hmu zung zung thei a, an chet vel dan a thlithlai char char thei bawk. Chhum chhah leh meikhu, zan thim leh khaw durin a mit hmuh a tibuai ve hauh lo bawk.
A kah chhiat tum a bitum chu kah a remchan hma chuan a zui ru char char a, hun remchang a hmuh veleh thelh hauh lovin a nuai chimit ta barh zel a, hei vang hian enthlatu thinnel ber a ni e tiin an koh fiam phah fo thin.
MQ-9 hi indona tualzawl atangin an se zawl chhuah ngawt lo va, United States ram chhung ngeiah in chhung lum nuam tak leh air-condition hnuaiah hahdam takin an thunun thin a ni.
A thununtu pilot-te hian satellite nena inthlunzawmna hmangin MQ-9 hi an thlawh chhuahtir thin a, khawmualpui hrang hrang thleng rawk khawpa hlaah pawh an thlawhtir thei a, a chetvel dan leh a thil hmuh te hi video-in fiah takin an lo thlir thin. Tul an tih hunah ngenmu surtir turin thu an pe mai thin a, a enkawl leh thunun hi a hahdam hle a ni awm e. In chhung lumah thingpui in chungin mel sang tam taka hlaah ral a do theih tihna a nih chu.
MQ-9 hi sang tak takah a thlawk thei a, 50,000 feet-a sang thlengin a thlawk thei a, hei vang hian lei lam atangin a thawm hi a hriat mai theih loh va, hmuh a har hle bawk. Pilot-te tih theih loh van boruak sangah darkar 30 tha zet a han thang bo vang vang thei bik bawk a, hei vang hian ramri vilna atan te, tuipui thlithlaina atan te leh rawlrala chetna te dang chat turin a chhawrnahawm zual hle.
A hminga "Reaper" tih hi mizo tawng chuan "nuai chimittu" tihna a ni. MQ-9 hian AGM-114 Hellfire missile te, laser-guided bomb te leh precision GPS bomb te a paipawn thei a, hei vang hian a bitum a hmu chhuak zung zung thei a, a zui ru char char thei bawk a, an nihna dik tak a hmu chhuakin a hmet mit nghal vek thei ta thin a ni. Tirh chhuah a nihin hna chi hnih - hmelma hmuh chhuah leh hmeh mih a ti thei a, hei hi a hlauhawmna leh a lar zualna em em chu a ni kan ti thei ang.
He drone hlauhawm leh chhawrnahawm tak hi US hian Middle East, Afghanistan, Irag, Syria leh Africa-ah te a tir chhuak nasa hle a, hei bakah hian tuipui vilna atan leh ramri thlithlaina atan rim takin a la hmang mek reng bawk. Hetiang taka ralthuam tangkai hi a ni tih hriain US thawhpui ram tam takin MQ-9 Reaper drone hi an lei ve mek zel bawk.
Ralthuam tha leh chhawrnahawm a nih zia kan sawi rualin a famkim tawk lohna han tarlang ve ila. A hmangtute'n an sawiselna lian tak chu a thlawk chak tawk lo tih a ni. Van boruak venhimna khawl changkang tak tak lakah a him tawk lo a, hei vang hian a hnathawh tum a tlawlh ve thei a, kah thlak theih loh a ni bik lo a ni an ti. Hei vang hian US-in van boruak a thununna huam chhungah deuh chauh hman a ni deuh ber.
Drone te hmuh chhuah a nih hma chuan indonaah reng reng sipai thahnem tak tirh an ni thin a, thi leh hliam tam tak an awm ngei thin bawk. Drone changkang leh thiltithei MQ-9 a lo awm chinah erawh indo dan phung pawh a danglam ta a tih theih awm e. Pilot pakhatin MQ-9 pakhat hmangin hmun zau tak tak a vil thei a, a thu hnuaiah a dah hmiah thei bawk a, hei vang hian sipai tam tak tirh chhuah a ngai lo a, thi leh hliam awm tur a lo pumpelh theih phah ta bawk.
Thiamna thar lo piang zel karah MQ-9 pawh hi thuam changkan a ni ve zel a, Artificial intelligence nena thlunzawm a ni ta zel a, sensor tha zawk vuah niin biak pawh leh thunun awlsam zawk turin siam danglam a ni ta zel bawk. Radar-in a hmuh theih loh drone changkang dang te lo piang zel mah se MQ-9 hi chu US innghahna drone langsar ber pakhat a la ni ta zel chu a nih hi.
Indo thlawhnate angin rum thawm a chhuah ve lo va, amah thunun turin pilot a phurh tel a ngai ve lo bawk. Van boruakah MQ-9 Reaper a thlawh chuan tute emaw, khawi hmun emaw chu chpchiar takin a lo enthla fel vek tawh thin a ni an ti. Chutiang hunah meuh chuan dan rual lohin Reaper hian a tih tur a ti zui chat thin.
India ramah hian dan-in bengchheng lakah damdawi in hi a lo humhalh na khawp mai a, a chhan chu ri bengchheng hian damlo taksa dam chak tur a tikhawtlai thei a, India danpui (Constitution) hnuaia damloin hahdam taka damdawi in-a mu tura dikna chanvo a pek bawhchhiatna a nih bawk vang a ni. Lungmuang leh zalen taka damloin damdawi inah hun a hman theih nan India hian a hranpain dan a duang hial tih hi kan hriat a tha ang.
Environment (Protection) Act, 1986 hnuaia siam Noise Pollution (Regulation and Control) Rules, 2000 chuan damdawi in te hi hmun bengchheng awm lohna hmun (Silence Zone)-ah a puang a, he dan hnuaia Rule 3(5) chuan damdawi in te, zirna in leh Court te, sakhaw hmun pawimawh te awmna atanga meter 100 bial chhung chu bengchheng siam phal lohna hmunah a puang.
Hetiang hmunah te hi chuan ring tak taka zai ngaihthlak te, thusawi te, tlangauna hmanrua hman te, bengchheng siam thei intihhlimna chi reng reng buatsaih te hi khap tlat a ni a; amaherawhchu thuneitu sang atanga phalna bik hmu emaw, a bik taka thil pawimawh lutuk tih ngai avanga ngaihhnathiamna pek te erawh a huam lo ang tih a ni.
Dan zam hian thawm chhuah rin theih zawngah pawh bithliah chin a nei thlap a, chumi tehna chu decibels (dB) tih a ni. Bengchheng siam phal lohna hmun kan sawi tak damdawi in leh a velah te chuan zing dar 6:00am atanga zan dar 10:00pm inkar chhung chuan thawm hi dB 50 aia ring chhuah phal a ni lo a, zan dar 10:00pm atanga zinglam dar 6:00am inkar chhung chuan dB 40 aia ring thawm chhuah phal a ni bawk hek lo. Hetiang aia ringa thawm siam chu dan kalha bengchheng siamah ngaih niin thiam thu sawi tur awm hauh lova dan kalha chetna a ni a, hetiang ti te chu thubuai awrhtir ngei tur a ni.
Noise Pollution Rules-a Rule 5-nain damdawi in te, zirna in te, court leh sakhaw thil tihna hmunah aurinna hmanrua hrim hrim te hi zan dar 10:00pm atanga zing dar 6:00am inkara hman hi a khap bur a, a titu chu tupawh niin, eng chhuanlam pawh nei mah sela chhuanlam tling a awm lo ti hialin a sawi. Chuvangin damdawi in-a tum reng vanga bengchheng siam hi pawi nasa tak khawihna a lo ni.
Central Motor Vehicles Rules, 1989 pawhin damdawi in bula motor horn hmeh rik pawh a khap a, hetiang ti te chu dan hnuaiah hrem theih an ni.
Code of Criminal Procedure, 1973 hnuaia Section 133-in thuneihna a pek angin damdawi in leh a bula bengchheng siamtute lakah Executive Magistrate-in a thuneihna a lek kawh thei. Police-te pawhin an bengchheng siam lai an tihtawpsak thei a, an hmanrua an mansak theih bakah bengchheng siamtute lakah thubuai an ziak lut nghal thei bawk.
Indian Penal Code-a section 268-na chuan damdawi in bula bengchheng siam hi vantlang pawisawina a ni a ti a, Section 290-ah pawisa chawitir dan a chuang thlap bawk. Thawm bengchheng siamin damloah a chhe zawnga nghawng a neih ngat phei chuan hrem dan tur hi section dangah pawh chipchiar taka ziah lan vek a ni nghe nghe.
India danpui Constitution Article 21-naah 'The Right to Life' a awm a, hei hian mi tin te chu hriselna tha tak nei tura hmun reh raiha khawsa turin dikna chanvo min pe a, hemi dan tlawh chhana damloin a hriselna khawih pawi khawpa bengchheng a tuar a ni ti-a thu buai a theh lut a nih ngat chuan thubuai nep tak a ni thei lo tih kan hriat a tha awm e.
Bengchheng (noise pollution) chungchanga Supreme Court-in "In the matter of Noise Pollution (V), (2005) 5 SCC 733 " hmanga thu a lo rem tawh dan hi i han tarlang teh ang:-
• Mahni ngaihdan sawi chhuak tur leh duh duh sakhua pawm tura danpuiin zalenna min pekah hian midang tibuai khawpa bengchheng siam turin zalenna pek kan ni lo.
• Damdawi in bul hnai reng reng hi thawm ring siam phal lohna - silence zone a ni.
• Ri bengchheng aiin hriselna leh nun ralmuang hi dah pawimawh hmasak ber tur a ni.
Tuna Supreme Court thu vuak thlak dan kan han tarlan atang ringawt pawh hian damdawi in atanga Meter 100 bial chhunga bengchheng siam hi dan palzutna lian tak a nih zia a lang chiang hle kan ti thei ang.
Environment (Protection) Act, 1986 hnuaiah dan kalha ri bengchheng siam te hrem dan tarlan a ni. Rs. 1,00,000 thleng pawisa chawitir te, kum 5 thleng jail-a tantir hmanga hremna pek theih a ni a, a pahniha hremna pek kawp theih a ni bawk. Tualchhung thuneitute'n pawisa chawia hremna leh permit an neih te ti-tawpa hremna an lek ve thei bawk.
India ramah hian midang rilru, taksa leh ngaihtuahna thlenga tibuai thei bengchheng siam hian ngaih thu tak a hlawh hle a, dan kalh a nihna tilang turin environmental law, criminal law, traffic regulations, constitutional protection leh judicial decisions thlengin a awm kim hle.
A bik takin damdawi in te hi ngaih pawimawh leh humhalh an ni a, damdawi in ngeia thawktu, a lian ber atanga a te ber thlengin hremna lek kawh tur lakah ngaihhnathiamna a awm hek lo a, hremna lek kawh tur pawh fel taka duan vek a ni bawk.
Hetiang taka India ram dan te'n damdawi in an humhalh nachhan chu damlote himna, an inenkawlna leh an dikna chanvo te nasa taka ngaih pawimawh a nih vang a ni.
Greenland hi hmun vawt leh vur hmun, ram reh leh khuarelin ro a relna hmun, hringfate chu a khual zawk nih an channa hmun a ni. Khawvelah thliarkar lian ber a ni a, mihring cheng tlemna ber pakhat niin tunah hian mihring 56,000 vel an cheng mek a, a mi cheng te hi Inuit hnam an ni. Mi tam tak chuan Greenland hi vur sawina tawngkam khat ni hialin an ngai bawk. Kan tunlai khawvelah chuan hmun pawimawh ber pakhat a lo chang ta.
Greenland hi engnge a nih chiah? Eng vangin nge a pawimawh em em? Eng vangin nge khawvel ram hausate hian an awh em em? tih zawhnate hi tun tumah hian chhan kan tum dawn a ni.
Greenland hi Arctic region-ah a awm a, North America leh Europe-in an kar cheh. Leilung pianhmang atanga thlir chuan Canada ram nen a inhnaih zawk a; nimahsela ram rorelna huang atanga thlir chuan Denmark ramin a awp thung.
Kan sawi tawh angin khawvela thliarkar lian ber a ni a, Square Kilometer maktaduai hnih laia zau a ni hem mai. A ram chhung zaa 80 hi vurin a khuh a, hmun thenkhatah phei chuan vur hi Kilometer 3 laia chhah a ni hawllh mai. Vur khal tuiral atanga lui lian tak tak insiam a tam hle a, lui ruam thuk leh sei tak tak te, tlang sang tak tak te, vurin a khuh nasat avanga engmah to theih lohna hmun zau tam tak a awm.
Thlasikah chuan polar night a awm thin a, hetih hun chhung hi chuan thla khat dawn awhin ni a hmu ngai lo. Nipuiah ve thung chuan ni hi a tla ve ngai lo a, zan lai hunah pawh ni a sa vur reng mai a ni. He tianga sik leh sa danglam tak a neih avang hian Khawvela hmun mak leh danglam ber pakhat a nih phah ta a ni.
Kan sawi lan tawh angin Greenland hi Denmark awpna hnuaia awm a ni a, amahin rorelna hranpa a kalpui ve thung. Hemi awmzia chu Denmark awpna hnuaia awm chung siin amah bik inenkawlna atan Parliament a nei hrang a, Prime Minister pawh a nei thlap bawk.
Denmark hian Greenland venhimna leh ram dang nena an inkar thuah mawhphurhna a la thung a, Denmark Lal Ram chhungah a awm tihna a nih chu.
Hetiang hi thil awm dan a nih deuh nuaih avang hian Greenland mipui zingah mahnia ro inrel hran ram - independent nation nih duh an tam sawt hle a; nimahsela mahnia ro inrel ram an nih erawh a la hlat rin a ni. A chhan chu ram sum leh pai leh inenkawlna kawngah Denmark-ah a innghat pum hlum em em a ni. Heti chung si hian ram zalen nih duhna rilru pu erawh an tam zual zel ni-a sawi a ni.
Kan tarlan tawh angin a mi cheng hi mi 56,000 vel an ni a, a tam zawk hi leilung pian tirh ata Artic region-a hnam zi ding Inuit hnam an ni. Greenland khawpui ber chu "Nuuk" tih a ni a, tawng chi hrang - Greenlandic te, Danish leh English te hman a ni a, Greenlandic hi official language a ni.
An ei zawnna lian tak chu sangha man a ni a, sangha lian tak tak Seal leh Whale thlengin an man thin. Sangha man bakah hian ui hmangin tawlailir an hnuk kual a, mipui leh khualzin phurin ei an zawng bawk. Hei bakah hian lawng te "Kayak" an tih hmangin tuipuiah khualzin an phur kual a, ei zawnna atan an hmang ve bawk.
Greenland hian sik leh sa fawr tak - extreme Arctic climate a nei a, thlasikah a vawt em em a, a thim bawk si a ni awm e. -30 degree Celcius laia vawt te a ni thin. Khua a vawt bakah hian thlipui leh vur thli te a tleh thin bawk.
Nipui hi an nei tawi hle a, khua a thiang tha em em bawk thin. Vur khal a lo tui a, tui luang a pung hluai thin. Pangpar chi hrang hrangin par an chhuah a, ramsa chi hrang hrangte pawhin hun nuam tak an hmang a, an hrisel tha em em bawk.
Greenland-a hringnun hi a awlai bik lo hle. Ei leh in leina man a to hle a, zin vei vahna sen so a sang hle bawk. Kawngpui tha a tam loh avangin khawpui tam tak chu lawngte leh thlawhna hmang chauha tlawhpawh theih a ni hlawm. Hetiang tak hian nun harsa mah se a ram mite chuan an tuar thei zel a, an damchhung ni an chhiar liam ve zel chu a nih hi.
Arctic Region-a ramsa tam tak chuan Greenland hi an chenna hmunpui ber atan an hmang a, sihal chi hrang hrang te, sakhi chi hrang hrang te, vur ram bawng lian tak tak te an tam hle. Tuipuiah chuan Whale te, Seal te leh sangha chi hrang an tam em em bawk. Hei vang hian sangha man leh hralh chu hman atang tawhin an eizawnna pui ber a la ni ta reng a ni.
Sik leh sa danglam zel avanga harsatna tawng hmasa ber ni zel chu Greenland hi a ni. Tun hma zawng aiin vur te a lo tui ral chak ta a, kum tin Ton tluklehdingawn eng emaw zata rit vur a tui ral a, tui chim chin pawh a sang sawt hle. Greenland-a vur zawng zawng hi tui ral ta vek sela chuan khawvel puma tuipui zawl san zawng hi Meter 7 laiin a san phah hial dawn niin mi thiamte'n an sawi. Chutiang hun a lo thleng a nih ngat chuan tuifinriat kama khawpui lian tak tak te, thliarkar te, ram pum pui te chu tuiin a chim ve thei dawn tihna a ni a, chuvangin Greenland-a vur hlawm lian pui pui a tui ral chak mek hian scientist-te lu a tihai hle a ni.
Vur khawn lian pui pui ding uaih hnuaiah hian leilung hausakna hlu tak tak - Rare earth minerals te, Uranium te, oil leh gas a awm tam hle a, hei vang ringawt pawh hian ram lian tam tak chuan Greenland hi chil thli tla dawn dawnin an awt mek reng a ni.
Rare earth mineral-te hi smartphone siamna atan te, electric lirthei siamna atan te, ralthuam chi hrang hrang siamna atan te an hmang thin a, thil hlu tak a ni. Khawvel lum zel avanga Greenland-a vur te a tui ral zel chuan heng leilung hausakna hlu tak tak te hi awlsam taka lak chhuah theih a lo ni tawh dawn a, hei hi hriain ram tam takin Greenland lamah an mit leh beng an chhi hru mek chu a nih hi.
A awmna hmunin a zir em avangin khawvelah ram hrang hrang inkar zar zawm a, khar khip thei chu Greenland hi a ni. Hei hi hriain United States hian a ram leh a chheh vel venhimna atan Greenland ram neih hi a awt hle reng a, kawng hrang hrangin kua a hreuh ngar ngar thin a, US sipai innghahna hmunpui a din tawh nghe nghe. A ram leilung hausakna nasa tak avangin China-in a ngaihsakin a ngeihven hle a, chutiang bawkin Russia pawhin tlawn chi kimin a tlawn mek reng bawk.
Kum 2019-ah daih tawh khan kha tih laia US President Donald Trump chuan Greenland hi lei a lo tum tawh a, hei hian khawvel a barakhaih hle a, a tumna pawh a tlawlh zui ve bawk. Tunah hian kha tih laia US President Trump-a bawk kha president a ni leh mek a, Greenland a awhna hi a la reh thei tlat si lo a, tha te te-a indawrna kal tlanga lei a rem loh chuan sipai chakna hmanga chhuhsak mai a hreh loh thu a chhak chhuak mek a, hei hian khawvel ram hrang hrang inkar boruak a tisa thar mek.
Denmark hian Greenland hi an zawrh loh thu leh US ram venhimna tur tih chhuanlama US-in laksak a tum chuan silai hmet puak hmasa zawka an tan tur thuin Trump-a hi an vau ve mek a, engnge lo thleng dawn tih chu hunin a rawn hril thuai dawn chu a nih hi.
Kan sawi tawh angin vur lian tak tak a tui ral ta zel a, hei vang hian tuipuia lawng lian zinkawng pawh a lo awm belh ta zel bawk. Heng tuipuia lawng lian kawng te hi a hma zawng aiin a lo tawi phah ta zawk a, hun leh tha leh sum leh pai sen ral a lo tlem ta bawk a, khawvel insumdawn tawnna pawh a lo pun phah hle ta bawk. Hei vang hian sumdawnna huangah pawh Greenland hian hum pawimawh tak a luah belh zel kan ti thei ang.
Greenland hma hun hi a ko ru hle niin mi thiamte'n an sawi. Dunthlan tur lian tak tak - Ram zalenna (independence) nge independence loh?; hmasawnna kawng nge chheh vel thil hlu (environment) humhalh?; ram dangte thawhpui nge el ve zawk? tihah te hian thu tlukna a siam a ngai a ni an ti. A duhthlan azirin khawvel sik leh sa te, ram rorelna (politics) kalphung leh mihring dam khawchhuahna kawng te a danglam dawrh thei dawn a lo ni.
Greenland hi vur tamna hmun thliarkar a ni satliah ngawt lo va, khawvel pum sik leh sa thununtu, leilung hausakna paipawntu leh khawvel luhka thununtu thliarkar pawimawh tak a ni zawk. Kan chen mekna khawvel hun tawn tawh, hun tawn mek leh la tawn leh zel tura chabi pawimawh kawltu chu Greenland ngei hi a lo ni.
"Doomsday Plane" ti-a koh Boeing E-4B Nightwatch chu tun hnaiah khan Washington chunga a thlawk lai hmuh a ni a, he thil hi US-in Venezuela President Nicolas Maduro te nupa a man hnu lawka thleng a ni nghe nghe. Report hrang hrangin an tarlan danin Doomsday thlawhna hi White House atanga hla lo te-a awm Camp Spring panin a thlawk phawt a, chumi hnuah chuan Los Angeles panin a thlawk leh a, Secretary of War Pete Hegseth pawh a chuang a ni awm e.
Doomsday thlawhna hi ral relna hmunpui thlawk thei tih a ni a, a awmzia ber chu indona lian tham a lo chhuah avanga lei lam a him tawk loh hunah he thlawhnaah hian US President leh a mi pawimawhte chu an chuang anga, he thlawhna atang hian ro an rel dawn tihna a ni. Hetiang tura duan a nih avangin he thlawhna che vel hi hmuh a ni ngai mang lo va, tun hnaia a chhan pawh puanzar awm lova a che vel hmuh a ni ta hian mi tam tak ngaih a ti tha lo a, ram tam takin an bengkhawn ru mek bawk.
January 6, 2026-ah khan Omaha-a Offutt Air Force Base atangin Maryland-a Joint Base Andrews panin E-4B hi a thlawk chhuak a, a thlawh chhan hi official-a puanzar a ni hek lo. A lo chiktute chuan Los Angeles pawh a thleng niin an sawi. Mi thenkhat chuan "Pete Hegseth-a chet danphung pangngai mai mai a ni e. Sipai lak thar mi 40 te hnenah thutiam laktir turin Los Angeles-a Military Entrance Processing Station-ah a kal a, California National Guardsmen pangate a la lut bawk a ni" an ti.
Kan sawi tawh angin E-4B hi rikrum thil atana hman tura siam a ni a, Air Force One nena a inan lohna chu Air Force One hi US President zin veivahna atana duan a ni a; E-4B erawh hi chu Washington DC leh lei lama rorelna hmun-te a him loh veleh van boruak sang tak atanga ral relna leh America sawrkar kenkawhna hmun tura duan a ni thung. He thlawhna atang hian President leh a Cabinet Secretary-te chu ro rel tura beisei an ni a, a vaiin mi 110 a phur thei. A tuialhthei bawm khata tuialhtheih thun khah hian thun belh miah lovin darkar 12 a thlawhpui thei a, thun belh a nih phei chuan rei tak a thlawk char char thei a ni. Tunah hian US Air Force hian E-4B Nightwatch aircraft hi pali a kawl mek a, eng hunah pawh thlawk thei reng turin pakhat chu inring renga awmtir a ni nghe nghe.
Kum 2001, September 11-a firfiakte'n US an beih hnuah khan E-4B hi tum khat chiah a nih dan tur takin hman a la ni a, chu pawh chu eng hunah pawh che thei turin eng tiang chiahin nge US sawrkar hi a inpeih tih hriatna atana nunchan an zir chhinna mai mai a ni bawk.
Tunah hian Venezuela leh US inkar a sa hle a, Iran ram mipuite an sawrkar laka an lungawi lohna kal mekah US hian nawrh huaihawttute laka Iran chet dan a vil reng thu a sawi a, Iran nen pawh an inkar boruak hi a tang ru hle. Trump-a leh a thuihruaite chuan Iran chu a mipui lungawilote that lo turin an vau a, rawng taka a che a nih chuan US a inrawlh tur thu an chhak chhuak bawk. Iran Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei pawh rawn tawng chhuakin, an ram chungchanga Donald Trump-a a rawn inrawlh chu a dem thu a sawi a, US chu thisena tuihal a ni a, Iran sawrkar laka lungawi lo khua leh tuite chu an hmeh mih chhunzawm zel tur thuin a vau let ve bawk.
Kan tunlai khawvel boruak chu a rit zual sawt hle a, ngaihthlak leh chhiarsen loh thu thar a awm reng mai a ni ber e. Hetiang a nih mek laia thlawhna thlawk zen zen lo leh tih tur bik neia duan Doomsday Plane che vel hmuh a ni zui ve leh zel hian mi tam tak ngaih a ti tha lo hle. Eng pawh ni sela, kan hma hunah engnge lo thleng dawn tih erawh hunin a rawn hril mai dawn a ni.
Tunlaia ralthuam thatzia leh changkan tawhzia sawi dawn ila kan sawi hmaih hauh loh tur chu US navy chhuantawlawl electronic-warfare aircraft EA-18G Growler hi a ni. Hei hi indo thlawhna pangngai a ni lo va, hmelma ralthuam changkang tak tak te hna thawk thei lo tura chhaih buaitu leh titlawlhtu thlawhna a ni a, a tangkai turzia chu kan chhut zui thiam mai awm e.
Tun hnaiah pawh he thlawhna tangkai zet mai hian Venezuela mit a tidel a, an air defence system-te awmze nei lovin a siam a, hei vang hian Venezuela President-te nupa meuh pawh awlsam takin an chenna atangin man an nih theih phah nghe nghe a nih kha. Heti taka US sipaite an chet theihna chhan ber chu an indo thlawhnate ai mahin Venezuela innghahna air defence system zungzam hmet mit a, tudai zeltu EA-18G Growler hi a ni kan ti thei ang.
Darkar rei lo te chhungin US indo thlawhna 150 zetin Venezuela van boruak an lut a, ngaihngam takin chet an la hmiah hmiah bawk. Hetianga an chet theihna chhan chu bomb thlaka lei lama silaimu surtir ve lem lo; nimahsela khawl changkang leh sipai inbiak pawhna hmanrua atanga zungzam lo chhuak - electronic spectrum lo tibuaitu EA-18G Growler vang hi a ni.
EA-18G hian hmelma ralthuam zungzam titlawlhtu jamming pods a nei a, he jamming pods hi Boeing siam a ni. Hmelma ralthuam chhaih buaitu thlawhna hi US Navy-ah pawh squadron hranpa ngat ''Zappers'' te'n an enkawl a, an thunun bawk. He thlawhna hian rang takin hmelma radar signal a hmu zung zung thei a, a tul dan azirin signal hi a nuai ralin a hmet mit ta thin a, an sawi dan phei chuan Growler pakhat hian tum khatah indo thlawhna tam tham tak a venghim thei a ni an ti. Indo thlawhna rothap tak tak te indona tualzawla uaptu leh thlamuantu ber chu Growler ngei hi a lo ni kan ti thei ang.
EA-18G Growler hi EA-6B Prowler thlakna atana siam a ni a, Australia pawhin he thlawhna hi a hmang ve mek bawk. Growler hi Boeing siam tho F/A-18F super hornet entawna siam a ni a, kum 2009-ah khan official taka hman tan a ni. Thiamna bilh hi a changkang tawh hle a, radar a block thei a ni mai lo va, eng inbiakpawhna hmanrua pawh a titlawlh chhe thei vek a, hmelmate hnenah information dik lo thawnin a bum chhe vek thei bawk. Hei vang hian hmelmate tan chuan chhui chhuah a har hle a, bumin an awm a ni tih an inhriat chhuah meuh chuan thil pawi tur zawng zawng a lo thleng vek hman tawh thin a ni.
Pasal nei hlim i ni a, nau pai mai theih loh hlauhnain a man mek che em? In inneihna pawh a lo rei ve ta a, nau i la pai mai loh avangin i indawm kun mek em? Lo lungngai lutuk lo phawt teh. Engkim bul leh tawp chu Pathian a nih rualin tun tumah hian mihring thiamna hmanga chi thlah malsawmna dawngtu i nih theih dan tur sawi kan tum dawn a ni.
A hmasa berah chuan hei hi hria ila - Duh hun hunah a rai theih ngawt loh tih hi. Hmeichhe tan rai theih hun bi bik a awm a, chu chu fertile day tih a ni a, a awmzia chu chi bawmin chi a rawn chhuahtir hun tihna a ni a, 'ovulation period' an ti bawk. Chi bawmin chi a rawn chhuahtir loh chuan a rai theih loh tihna a nih chu.
Rai thei tura chi bawmin chi a rawn chhuahtir hun Ovulation Period hriat hi a pawimawh hle. A hriat dan awlsam ber chu - i chhut lawk dan atanga thla bi i neih leh hun tur thlen hma ni 12 atanga ni 16 inkarah khan ovulation period hi a thleng thin. Thla bi i neih inkarah ni 28 atanga ni 30 a tla thin a nih chuan thla bi i neih tan atanga chhiarin ni 10-na atanga ni 18-na inkarah rai theihna chance a sang hle tih hriat a, hman tangkai tum tur a ni. Mithiamte chuan hemi hun chhung na na na chuan nupa nun hi ni tin vawi khat emaw vawi hnih emaw tal hman ngei ngei tur a ni an ti.
Tuna kan sawi tak man thiam lo tan chuan chi bawm atanga chi lo chhuah hun hriat dan a awm ve bawk a, chungte chu:-
* Tai dinglamah emaw veilamah emaw na riai riai a rawn awm thin.
* Serh atangin tui fim leh hnang a chhuak fo bawk.
* Nupa nun hman chakna a lo zual sawt thei bawk.
Hetiang hi a lo awm a nih chuan ovulation period a ni thei tih hriata nupaa hun hlu bawhpelh loh tum tur a ni.
Ei leh in hrisel hian naupai chungchangah pawh nghawng a lo nei pha vek mai. Rai tumna rilru put lai chuan ei leh in hrisel leh tha ei a, in uar tur a ni a, a bikin thlaihnah - antam hel ei te, broccoli te ei uar tur a ni. Apple te, balhla te, serthlum te, artui chhum, bawnghnute, bawnghnute thur khal, theite, khawkherh, dal, be lam reng reng, chhangphut leh buh te hi ei uar hle tur a ni.
Dawr-a zawrh awlsam taka ei mai theih kamram te, chawhmeh rep lam hrim hrim te, thil thlum te, cold drink te hi ei a, in loh tur a ni. Ei leh in hrisel leh tha chuan thalbe tuihnang awm zat tur dik tak a siam chhuak a, naute hrisel neihna kawng awlsam a ni.
Rai tum hmeichhia reng reng chuan Folic Acid an ei ngei ngei tur a ni a, nitin mcg 400 tal ei hi duhthusam a ni nghe nghe. Mithiamte chuan folic acid hi rai hmaa ei tan hi a tha a, rai tirh thlenga ei bawk tur a ni an ti. Hei hian naute piangsual tur a veng a, naute hrisel tha neihna a ni bawk.
Hmeichhe thau lutuk tan rai a harsa hle. Mi thau lutuk emaw, mi cher lutukah emaw chuan pangti peng thununtu thalbe tuihnang a lo inbuktawk lo thin a, hei hian ovulation a tikhawtlai thin. Ni tin darkar chanve tal zawi muangin ke-a kal thin tur a ni a, hautak lutuk lovin taksa zikmar leh taksa sawizawi kalpui bawk tur a ni a, ei leh in-a inhrek vak leh nasa taka taksa sawizawi vak vak te tih loh tur a ni thung.
Rilru hah hian chhul hnathawh thlengin nghawng a nei. Rilru a hah lutuk chuan chi bawmin chi a siam chhuak lo hial thei a, hmeichhe thla bi neih a su-kuk vek thei bawk.
Ni khat chhungin darkar 7 atanga darkar 8 tal muthilh tur a ni a, zanah phone hman tlem bawk tur. Muang dam dapin chuap fan tawpa thawk lak luih fo tur a ni a, bing taka ngaihtuahna sawizawi fo a tha bawk. Ngaihtuahna dam leh muang cherh chawrh put hi taksa hriselna kawng pawimawh tak a ni.
Nau pai awlsamna atan leh nau hrin awlsam nan te, fa hrisel neihna atan te-a thil pawimawh, sawi hmaih hauh loh tur chu meizial zuk loh hi a ni a, a zu mek nih pawhin sim hmak tur a ni. Zu in pawh thil hlauhawm tak, nghawng a neih nasatzia sawi chhuah sen loh hial khawpa tha lo a ni a, doctor-te chawh ni lo damdawi reng reng mahni thu-a ei mai mai loh bawk tur a ni. Tih loh tur kan sawi te hian hmeichhe chi insiam tur a titlem thei a, a siam chhuah pawh a hrisel lovin naute hrisel lo neih thlengin nghawng a nei thei a ni.
Thuk tak taka serh kua hi silfai loh tur a ni a, chemical product hman miah loh bawk tur. Nupa nun hman zawhah minute 10-15 chhung zangthala mut hahdam tur a ni a, rei tak chhung khup tawm miah loh bawk tur a ni.
Thla bi (period) neih a mumal loh emaw, period neihin a na viau emaw, period neih hun a tlai tial tial emaw a nih chuan hmeichhe lam thiam bik doctor- Gynecologist pan vat tur a ni. Chi bawma bawk te reuh te te tam tawk awm natna (PCOS) te, thyroid natna te, zunthlum natna te hian rai theih lohna te a thlen ve theih avangin doctor pan ngei ngei tur a ni bawk.
Naute pai kawngah hian hmeichhia chauhin mawh a phur lo va, a pasal pawhin tih tur tam tak a nei ve. Raipuar pasal nih tum te chuan ei tur hrisel an ei uar ve tur a ni a, meizial zuk leh zu in bansan hmak a tul bawk. Kekawrte thawl hak uar tur a ni a, tui luma inbual te uar loh tur niin lum pe chhuak thei khawl leh digital hmanrua hnaih chilh loh bawk tur a ni. Kan sawi te hi zawm a nih chuan baw (sperm) hrisel a lo insiam thei a, naute hrisel tha neihna kawng pawimawh tak a ni pha ve hial tih hriat a tha.
Hmeichhia kum 35 aia naupang i nih a, i pasal nena awm tlang in nih bawk a, in inneih atanga kum 1 hnuah pawh i rai hauh lo a nih chuan doctor pan a hun tih hriain thlaphang mai lovin doctor pan ang che. Chutiang bawkin kum 35 aia upa i nih a, kum 1 hnuah pawh nau i la pai loh chuan doctor pan ngei ngei tur tih i lo hre dawn nia. Hetia kan sawi avang hian thlaphang taka awm tur tihna a ni lo a, enkawlna ho leh mawlmang tak hmangin mi tam tak chuan nau an pai zui ta fo tih hi hriat tur a ni.
Nupa tam tak chuan nunphung pangngaia hun an hman laiin awlsam takin nau an pai a, fa duhawm tak an hring mai thin. Mi thenkhat te erawh naute awt ngawih ngawiha hun hmang mek, raipuar hming sawi rik ruala thikna rilru hial pu khawpa rai chak hmeichhe khawngaihthlak tam tak an awm ve bawk.
Naute la pai ve mai lo i nih pawhin dawhthei tak leh rilru hrisel tak pu chungin awm hram hram la, tawngtaina nen engkim chunga roreltu hnenah dilna lo thlen zel la, tuna kan han sawi tak thu tlem te zawm chungin hun lo hmang la, i tana tha tur chu a la rawn inher chhuak ngei ang.